Bunga telang (Clitoria ternatea) ialah tumbuhan herba saka daripada famili Fabaceae yang banyak ditanam di kawasan tropika Asia, termasuk Malaysia dan Indonesia. Tumbuhan ini turut dikenali sebagai butterfly pea atau blue pea kerana bentuk bunganya yang menyerupai rama-rama dan warna birunya yang menarik.
Sejak dahulu, bunga telang digunakan dalam perubatan tradisional Ayurveda dan sebagai pewarna makanan semula jadi. Penyelidikan moden pula memberi perhatian kepada kandungan antosianin, flavonoid, sebatian fenolik serta potensi penggunaannya dalam makanan berfungsi, pembungkusan pintar dan pembangunan bahan bioaktif.
Ternatin sebagai pigmen biru utama
Warna biru bunga telang terhasil terutamanya daripada antosianin poliasilasi yang dikenali sebagai ternatin. Sebatian ini berada dalam fasa hidrofilik dan mempunyai dua fungsi utama, iaitu menghasilkan warna biru serta menunjukkan aktiviti antioksidan.
Analisis menggunakan kromatografi cecair–spektrometri jisim atau LC-MS telah mengenal pasti sebanyak 11 antosianin ternatin dalam fraksi bunga telang yang kaya dengan antosianin.
Struktur poliasilasi ternatin membantu menghasilkan warna biru yang lebih jelas dan relatif stabil berbanding sesetengah antosianin daripada sumber tumbuhan lain. Ciri ini menjadikan bunga telang menarik untuk digunakan sebagai pewarna makanan semula jadi.
Sebatian fitokimia lain
Selain ternatin, bunga telang mengandungi beberapa kumpulan sebatian bioaktif lain, termasuk:
- Glikosida kaempferol;
- Kuersetin;
- Myricetin;
- Asid fenolik;
- Alkaloid;
- Saponin;
- Tanin; dan
- Asid lemak seperti asid palmitik dan asid linoleik.
Jadual pada halaman pertama dokumen merumuskan sumber dan sifat biologi beberapa komponen utama:
| Sebatian bioaktif | Fasa atau sumber | Sifat biologi yang dinyatakan |
|---|---|---|
| Ternatin | Fasa hidrofilik | Pewarna biru, antioksidan |
| Glikosida kaempferol, kuersetin dan myricetin | Fasa hidrofilik | Antiradang, antimikrob |
| Alkaloid, saponin dan tanin | Skrining fitokimia | Pelbagai aktiviti farmakologi |
| Asid palmitik dan asid linoleik | Fasa lipofilik | Komponen struktur |
Kepelbagaian komponen tersebut menunjukkan bahawa aktiviti biologi bunga telang berkemungkinan terhasil daripada gabungan beberapa sebatian, bukannya bergantung pada satu bahan aktif sahaja.
Aktiviti antioksidan
Antosianin dan polifenol dalam bunga telang mempunyai keupayaan bertindak sebagai antioksidan. Sebatian antioksidan membantu meneutralkan radikal bebas melalui mekanisme pemindahan elektron atau atom hidrogen.
Aktiviti ini menjadi salah satu sebab bunga telang dikaji sebagai ramuan makanan berfungsi. Walau bagaimanapun, kekuatan aktiviti antioksidan boleh berubah mengikut kaedah pengekstrakan, bahagian bunga, varieti, keadaan pemprosesan dan kepekatan ekstrak.
Potensi antiradang
Ekstrak metanol bunga telang menunjukkan aktiviti antiradang dalam ujian makmal dan haiwan.
Dalam ujian penstabilan membran secara in vitro, ekstrak tersebut merencat sebanyak 91.47% hemolisis teraruh haba. Ujian ini digunakan sebagai salah satu petunjuk awal keupayaan bahan menstabilkan membran sel dalam keadaan keradangan.
Dalam model edema kaki tikus yang dicetuskan oleh karagenan, kadar perencatan yang dilaporkan ialah:
| Dos ekstrak | Perencatan edema |
|---|---|
| 200 mg/kg | 65.28% |
| 400 mg/kg | 81.89% |
Peningkatan perencatan pada dos yang lebih tinggi menunjukkan tindak balas bergantung kepada dos dalam model kajian tersebut. Namun, data daripada model haiwan tidak boleh digunakan secara langsung untuk menentukan dos atau keberkesanan pada manusia.
Aktiviti antibakteria
Fraksi bunga telang yang kaya dengan antosianin dilaporkan menunjukkan aktiviti antibakteria yang lebih kuat berbanding ekstrak kasar terhadap beberapa bakteria, iaitu:
- Bacillus cereus;
- Bacillus subtilis; dan
- Escherichia coli.
Perbezaan tersebut menunjukkan bahawa pemekatan komponen antosianin mungkin meningkatkan aktiviti antibakteria. Walau bagaimanapun, aktiviti sesuatu ekstrak turut dipengaruhi oleh jenis pelarut, kepekatan bahan aktif dan kaedah ujian.
Potensi antikulat
Ekstrak bunga telang turut dikaji sebagai calon bahan antikulat topikal untuk keratitis kulat. Terhadap kulat Coniochaeta hoffmannii, nilai yang dilaporkan ialah:
- Kepekatan perencatan minimum atau MIC: 500 µg/mL;
- Kepekatan fungisid minimum atau MFC: 1,000 µg/mL.
Ekstrak tersebut juga dilaporkan tidak menyebabkan iritasi atau sitotoksisiti sehingga kepekatan 3 mg/mL dalam sistem ujian yang digunakan.
Dapatan ini menunjukkan potensi penyelidikan, tetapi belum bermaksud ekstrak bunga telang boleh digunakan sendiri untuk merawat jangkitan mata. Keratitis kulat ialah keadaan yang memerlukan penilaian dan rawatan perubatan.
Aktiviti biologi lain
Dokumen tersebut menyatakan bahawa bunga telang turut dilaporkan mempunyai potensi:
- Antidiabetik;
- Antioksidan;
- Sitotoksik; dan
- Neuroprotektif.
Namun, kebanyakan bukti masih datang daripada kajian makmal, model haiwan atau analisis komponen bioaktif. Tahap bukti bagi setiap aktiviti juga tidak semestinya sama.
Oleh itu, istilah “berpotensi” lebih tepat digunakan berbanding membuat dakwaan bahawa bunga telang terbukti merawat sesuatu penyakit.
Bunga telang sebagai pewarna semula jadi
Salah satu aplikasi bunga telang yang paling praktikal ialah sebagai pewarna makanan. Ternatin memberikan warna biru yang menarik tanpa memerlukan pewarna tiruan.
Ekstraknya boleh digunakan dalam minuman, pencuci mulut dan produk makanan lain. Namun, warna antosianin bunga telang boleh berubah mengikut keadaan persekitaran, khususnya nilai pH.
Pada keadaan hampir neutral, warna ekstrak cenderung biru. Dalam keadaan lebih berasid, warnanya berubah kepada ungu atau merah jambu. Perubahan ini berlaku akibat perubahan struktur kimia antosianin.
Penunjuk pH semula jadi
Keupayaan bunga telang bertukar warna mengikut pH menjadikannya sesuai sebagai penunjuk asid dan alkali semula jadi.
Secara umum:
| Keadaan | Warna yang dinyatakan |
|---|---|
| Hampir neutral | Biru |
| Semakin berasid | Ungu hingga merah jambu |
Ciri ini bukan sahaja sesuai untuk demonstrasi sains, malah mempunyai potensi dalam teknologi pembungkusan makanan.
Pembungkusan pintar makanan
Ekstrak bunga telang telah digunakan dalam pembungkusan pintar berasaskan polimer. Dalam aplikasi ini, pigmen antosianin berfungsi sebagai penunjuk perubahan pH yang berkaitan dengan kemerosotan mutu makanan.
Semasa makanan rosak, aktiviti mikroorganisma dan perubahan kimia boleh menghasilkan sebatian yang mengubah pH ruang pembungkusan. Perubahan tersebut kemudiannya menyebabkan warna filem atau label berubah.
Teknologi ini berpotensi menyediakan petunjuk kesegaran makanan secara masa nyata tanpa membuka bungkusan. Ia boleh membantu pengguna dan pengeluar menilai perubahan mutu dengan lebih mudah.
Mikroenkapsulasi untuk melindungi bahan aktif
Antosianin dan polifenol mudah mengalami degradasi apabila terdedah kepada haba, cahaya, oksigen dan keadaan pemprosesan tertentu. Oleh itu, mikroenkapsulasi digunakan untuk meningkatkan kestabilan sebatian tersebut.
Dokumen menyatakan bahawa pengkapsulan mikro menggunakan alginat dapat:
- Mengurangkan degradasi;
- Melindungi komponen polifenol; dan
- Mengekalkan aktiviti antioksidan selepas proses penghadaman gastrointestinal.
Melalui kaedah ini, ekstrak bunga telang boleh dibangunkan sebagai bahan ramuan yang lebih stabil untuk produk makanan berfungsi.
Penggunaan dalam penghasilan sorbet
Bunga telang turut digunakan dalam formulasi sorbet. Produk tersebut dilaporkan diterima dengan baik oleh panel penilai sehingga 270 hari penyimpanan, tanpa penggunaan pewarna atau bahan pengawet tiruan.
Aplikasi ini menunjukkan bahawa bunga telang boleh memberikan warna semula jadi serta membantu menghasilkan identiti produk yang menarik. Namun, penerimaan sesuatu produk tetap dipengaruhi oleh rasa, aroma, tekstur, formulasi dan keadaan penyimpanan.
Variasi warna dan bentuk bunga
Bunga telang mempunyai kepelbagaian morfologi yang jelas. Empat variasi warna korola yang dikenal pasti ialah:
- Putih;
- Mauve;
- Biru cerah; dan
- Biru gelap.
Struktur korolanya pula dibahagikan kepada dua jenis utama:
- Bunga normal; dan
- Bunga berlapis atau berganda.
Variasi tersebut boleh mempengaruhi penampilan tanaman serta kandungan fitokimianya.
Perbezaan fitokimia antara varian
Kajian fitokimia menunjukkan bahawa komposisi kimia tidak semestinya sama antara semua warna bunga telang.
Saponin dilaporkan hanya dikesan dalam varian biru, tetapi tidak dikesan dalam varian ungu cerah. Perbezaan ini menunjukkan bahawa warna bunga mungkin berkaitan dengan variasi metabolit sekunder.
Maklumat tersebut penting dalam pemilihan bahan tanaman untuk tujuan tertentu. Varian yang sesuai sebagai pewarna makanan mungkin berbeza daripada varian yang dipilih untuk kajian farmakologi.
Had bukti penyelidikan
Walaupun bunga telang menunjukkan potensi yang luas, kebanyakan kajian masih berada pada peringkat:
- Ujian in vitro;
- Kajian haiwan;
- Analisis fitokimia;
- Pemodelan molekul; atau
- Pembangunan produk makanan dan pembungkusan.
Ujian klinikal manusia masih diperlukan untuk menentukan keberkesanan sebenar, dos yang sesuai, keselamatan penggunaan berpanjangan dan kemungkinan interaksi dengan ubat.
Oleh itu, penggunaan bunga telang sebagai bahan makanan tradisional perlu dibezakan daripada penggunaan ekstrak pekat bagi tujuan terapeutik.
Kata kunci: bunga telang, Clitoria ternatea, butterfly pea, blue pea, ternatin, antosianin, fitokimia, antioksidan, antiradang, antibakteria, antikulat, pewarna semula jadi, penunjuk pH, pembungkusan pintar, makanan berfungsi, mikroenkapsulasi
Sumber Rujukan
Ahmed, N., Tabassum, N., Rashid, P. T., Deea, B. J., Richi, F. T., Chandra, A., Agarwal, S., Mollick, S., Dipto, K. Z., Mim, S. A., & Alam, S. (2024). Clitoria ternatea L. flower against endometrial pain: Integrating preliminary in vivo and in vitro experimentations supported by network pharmacology, molecular docking and molecular dynamics simulation studies. Life, 14.
Angel, P. A. S. R. Y., Jeyakumar, P., Suriya, A. R. J., Sheena, A., Karuppiah, P., Periyasami, G., Stalin, A., & Murugan, K. (2024). Topical antifungal keratitis therapeutic potential of Clitoria ternatea flower extract: Phytochemical profiling, in silico modelling and in vitro biological activity assessment. Frontiers in Microbiology, 15.
Elianasari, E., Herayati, H., Handayani, K. Y., & Astuti, P. P. (2024). Identification of bioactive compounds in butterfly pea (Clitoria ternatea L.) flower simplicia: A macroscopic, microscopic and phytochemical study. Indonesian Journal of Cosmetics.
Gamage, G. C. V., Lim, Y., & Choo, W. (2021). Anthocyanins from Clitoria ternatea flower: Biosynthesis, extraction, stability, antioxidant activity and applications. Frontiers in Plant Science, 12.
Hasanah, N., Azman, E. M., Rozzamri, A., Abedin, N. H. Z., & Ismail-Fitry, M. R. (2023). A systematic review of butterfly pea flower: Extraction and application as a food freshness pH indicator for polymer-based intelligent packaging. Polymers, 15.
Huar, S. L., & Rumaseuw, E. S. (2025). Macroscopic, microscopic and phytochemical screening identification of blue and light-purple variants of Clitoria ternatea flowers. Jurnal Farmasi Galenika.
Jeyaraj, E. J., Lim, Y., & Choo, W. (2020). Extraction methods of butterfly pea flower and biological activities of its phytochemicals. Journal of Food Science and Technology, 58, 2054–2067.
Jeyaraj, E. J., Lim, Y., & Choo, W. (2022). Antioxidant, cytotoxic and antibacterial activities of Clitoria ternatea flower extracts and anthocyanin-rich fraction. Scientific Reports, 12.
Marpaung, A. M. (2020). Tinjauan manfaat bunga telang (Clitoria ternatea L.) bagi kesehatan manusia, 31–53.
Multisona, R. R., Shirodkar, S., Arnold, M., & Gramza-Micha?owska, A. (2023). Clitoria ternatea flower and its bioactive compounds: Potential use as a microencapsulated ingredient for functional foods. Applied Sciences.
Oguis, G. K., Gilding, E., Jackson, M., & Craik, D. (2019). Butterfly pea (Clitoria ternatea), a cyclotide-bearing plant with applications in agriculture and medicine. Frontiers in Plant Science, 10.
Rini, C. S., Sukmawati, S., Vani, A. T., Angkejaya, O., & Mustar, M. (2025). Literature study: The effect of butterfly pea flowers on human health. Oshada.
Setiawati, M., & Munisih, S. (2025). Medicinal usage of Clitoria ternatea flower petal: A narrative review. BIS Health and Environmental Science.
Shirodkar, S., Multisona, R. R., & Gramza-Micha?owska, A. (2023). The potential for the implementation of pea flower health properties in food matrix. Applied Sciences.
Suarna, W., & Wijaya, I. (2021). Butterfly pea (Clitoria ternatea L.) and its morphological variations in Bali. Journal of Tropical Biodiversity and Biotechnology.
Thirumalaiselvi, K., & Babu, C. (2025). Harnessing the potential of butterfly pea flower: Formulation and optimization of sorbet. Archives of Current Research International.
