Rotan sering dilihat sebagai bahan perabot dan kraf tangan, tetapi tidak ramai yang menyedari bahawa rotan sebenarnya ialah sejenis palma. Rotan tergolong dalam keluarga Arecaceae, subfamili Calamoideae [1]. Ia merupakan palma memanjat yang berduri dan sangat bergantung kepada hutan. Artikel ini meneliti kepelbagaian rotan di Malaysia, kepentingannya, dan cabaran yang dihadapi.
Apa Itu Rotan?
Rotan ialah palma memanjat berduri asli yang dianggap hasil hutan bukan kayu paling penting di Malaysia [2]. Kajian lain menyatakan rotan Calamus dianggap sumber bukan kayu paling penting dari segi ekonomi selepas kayu balak [3].
Satu kajian dalam jurnal Science mendapati rotan dan kerabatnya ialah keturunan palma Asia yang paling kaya spesies, dan Borneo berperanan sebagai “radiator” yang menjana dan menyebarkan kepelbagaian rotan ke rantau lain [4]. Semenanjung Thai-Malaya pula berperanan sebagai “koridor” yang menghubungkan rantau berjiran [4].
Di Ulu Endau, Johor, lebih separuh daripada 71 spesies palma yang direkodkan ialah rotan [5].
Kepelbagaian Rotan di Semenanjung Malaysia
Rozali dan rakan-rakan (2021) meneroka 20 tapak kajian di Semenanjung Malaysia dengan tiga transek 100 m × 20 m di setiap tapak [6]. Dapatan utama [6]:
Taman Temengor mencatatkan kepelbagaian spesies rotan tertinggi (indeks Shannon H? = 2.74).
Taman Negeri Diraja Belum mencatatkan bilangan spesies tertinggi, iaitu 21 spesies.
Kekayaan dan kelimpahan rotan dipengaruhi dengan signifikan oleh kadar gangguan yang tinggi, keamatan cahaya dan kelembapan relatif.
Faktor tanah yang penting termasuk kelembapan tanah, pH, ketumpatan pukal, serta kepekatan kalium dan kalsium.
Kebanyakan rotan tumbuh dengan baik di habitat hutan berhampiran sungai dan kawasan dengan taburan hujan sekata.
Pengkaji menegaskan perlindungan hutan hujan tanah rendah perlu diberi keutamaan untuk pengurusan lestari kepelbagaian rotan [6].
Kajian di Taman Negara Pahang
Kajian di Kuala Keniam, Taman Negara Pahang merekodkan 69 pokok rotan dalam tiga transek [1]. Tiga spesies dengan kekayaan tertinggi ialah Calamus (rotan kerai), Calamus caesius (rotan sega) dan Daemonorops didymophylla (rotan jernang) [1]. Kepadatan dianggarkan 115 rumpun rotan dan 520 batang rotan sehektar [1]. Pengkaji menyatakan walaupun Malaysia diketahui mempunyai sumber rotan yang banyak, tiada penerbitan menyeluruh tentang corak taburan dan komposisi spesies rotan, terutamanya di kawasan hutan terlindung [1].
Genus Korthalsia: Rotan Dahan
Korthalsia ialah genus rotan memanjat yang berumpun, dengan 28 spesies didokumentasikan di rantau Malesia, dan sebanyak 18 spesies terdapat di hutan hujan Malaysia [7]. Taburannya [7]:
| Kawasan | Bilangan spesies Korthalsia |
|---|---|
| Sabah dan Sarawak | 15 |
| Semenanjung Malaysia | 9 |
| Ditemui di semua kawasan | 5 |
Terdapat pemisahan timur-barat dalam taburan spesies rotan di Semenanjung Malaysia [7]. Kajian ini juga merekodkan K. hispida di Pulau Pinang sebagai rekod taburan baharu [7].
Kualiti Rotan: Mengapa Rotan Manau Dihargai
Kajian anatomi enam spesies rotan dari Institut Penyelidikan Perhutanan Malaysia (FRIM) membandingkan Calamus manan, C. ornatus, C. ridleyanus, C. crinitus subsp. sabut, Korthalsia scortechinii dan K. tenuissima [8]. C. manan (rotan manau) mempunyai gentian lebih panjang, dinding gentian paling tebal dan ketumpatan lebih tinggi berbanding spesies lain, menunjukkan kualitinya yang unggul [8]. Berdasarkan ketumpatan, spesies lain juga berpotensi untuk perabot, hiasan dan kraf [8].
Cabaran: Penuaian Berlebihan dan Kehilangan Habitat
Rotan kini terancam oleh penuaian berlebihan dan pembukaan tanah [6]. Sumber genetik rotan liar telah banyak berkurangan akibat eksploitasi berlebihan dan kehilangan habitat hutan [3].
Kajian tahun 1987 menyatakan permintaan rotan ketika itu telah melebihi bekalan semula jadi sehingga mendorong penanaman berskala besar [2]. Penyelidikan rotan di Malaysia bermula pada 1975, tetapi pengetahuan tentang silvikulturnya pada masa itu masih asas [2].
Cabaran Penanaman: Rotan Jantan dan Betina
Satu halangan dalam penanaman rotan ialah sifat dioesius, iaitu pokok jantan dan betina berasingan [3]. Jantina hanya dapat dikenal pasti selepas pembungaan pertama [3]. Ini menyukarkan penubuhan kebun biji benih untuk membekalkan bahan tanaman. Penyelidik mencadangkan penggunaan penanda molekul untuk mengenal pasti jantina lebih awal, dan sedang mengkaji genomik C. manan dan C. palustris untuk memahami penentuan jantina rotan [3].
Panduan Praktikal
Pilih produk rotan daripada sumber yang sah dan lestari.
Jangan menuai rotan dari hutan simpan atau taman negara tanpa kebenaran pihak berkuasa perhutanan.
Bagi yang berminat menanam rotan, dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI serta jabatan perhutanan negeri tentang spesies dan bahan tanaman yang sesuai.
Lindungi hutan berhampiran sungai, kerana kajian mendapati kebanyakan rotan tumbuh baik di habitat tersebut.
Kesimpulan
Rotan ialah palma memanjat yang merupakan hasil hutan bukan kayu paling penting di Malaysia. Malaysia, khususnya Borneo, berada di tengah-tengah pusat kepelbagaian rotan Asia. Taman Negeri Diraja Belum dan Taman Temengor mencatatkan kekayaan dan kepelbagaian rotan tertinggi dalam kajian di Semenanjung. Rotan manau mempunyai kualiti gentian yang unggul. Namun, penuaian berlebihan, kehilangan habitat dan cabaran pembiakan seperti sifat jantan-betina berasingan mengancam sumber ini. Pemuliharaan hutan tanah rendah dan penanaman lestari amat diperlukan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih. Penuaian hasil hutan tertakluk kepada undang-undang perhutanan negeri. Rujuk jabatan perhutanan, Jabatan Pertanian atau MARDI untuk nasihat lanjut.
Rujukan
[1] N. A. Hamid et al. (2010). Assessment of rattan abundance and species composition at Kuala Keniam, Taman Negara Pahang. 2010 International Conference on Science and Social Research (CSSR 2010). DOI: 10.1109/cssr.2010.5773685.
[2] A. Mohamad (1987). Establishment, Growth Performance and Some Aspects of Ecophysical Characteristics of Two Rattan Species: Calamus Manan and Calamus Tumidus. Unknown Journal.
[3] C. Choong et al. (2016). Sexing in rattans. Malaysian applied biology.
[4] Christopher D Bates et al. (2025). Island geography drives evolution of rattan palms in tropical Asian rainforests. Science. DOI: 10.1126/science.adp3437.
[5] J. Dransfield et al. (1987). An annotated checklist of palms at Ulu Endau Johore Malaysia. Unknown Journal.
[6] Fasihah Zarifah Rozali et al. (2021). Rattan composition and diversity assessment in tropical rainforests of Peninsular Malaysia for conservation. Biodiversity and Conservation. DOI: 10.1007/s10531-021-02226-3.
[7] Salwa Shahimi et al. (2023). Species richness and phytogeographic affinities of rattan genus Korthalsia in Malaysia. Biodiversitas Journal of Biological Diversity. DOI: 10.13057/biodiv/d241059.
[8] Alia Syahirah Yusoh et al. (2024). Anatomical characteristics, fibre morphologies, and densities of six rattan species from Malaysia. BioResources. DOI: 10.15376/biores.20.1.57-69.
