Apabila menyebut “pokok palma”, ramai rakyat Malaysia terus terbayang pokok kelapa di tepi pantai atau ladang kelapa sawit yang luas. Hakikatnya, keluarga palma jauh lebih pelbagai. Rotan yang memanjat di hutan, nipah di kawasan paya bakau, sagu di Sarawak, enau di kampung, pinang di halaman rumah dan palma kipas yang jarang ditemui di bawah kanopi hutan semuanya tergolong dalam keluarga yang sama. Artikel ini memperkenalkan kepelbagaian palma secara umum dan kedudukan Malaysia dalam peta palma dunia.
Keluarga Palma di Peringkat Dunia
Palma tergolong dalam keluarga Arecaceae (juga dikenali sebagai Palmae). Satu ulasan sistematik palma menyatakan bahawa keluarga ini terdiri daripada 181 genus dan kira-kira 2,600 spesies [1]. Dalam tempoh lapan tahun sahaja, enam genus baharu dan 200 spesies baharu telah diterangkan, menunjukkan bahawa penemuan palma masih aktif [1]. Biologi sistematik palma juga dianggap lebih difahami berbanding kebanyakan keluarga tumbuhan tropika lain yang sama saiz, sehingga palma dijadikan kumpulan model untuk penyelidikan hutan hujan tropika [1].
Satu ulasan lain menyatakan kepelbagaian palma tertinggi dilaporkan di Asia dan kepulauan Pasifik dengan 1,385 spesies, diikuti benua Amerika dengan kira-kira 1,147 spesies [2]. Satu kajian demografi palma pula menyebut bahawa rantau biogeografi Indo-Malaya mempunyai kekayaan spesies palma tertinggi, tetapi hanya satu kajian demografi direkodkan dari rantau ini [3]. Ini menunjukkan jurang penyelidikan yang besar tentang populasi palma di rantau kita.
Asia Tropika: Pusat Kepelbagaian Rotan
Satu kajian dalam jurnal Science (2025) menggunakan data filogenomik dan fosil rotan dan kerabatnya (subfamili Calamoideae), iaitu keturunan palma paling kaya spesies di Asia [4]. Kajian ini mengklasifikasikan sumbangan setiap rantau kepada kepelbagaian [4]:
| Peranan | Rantau |
|---|---|
| “Radiator” (menjana dan menyebarkan kepelbagaian) | Borneo |
| “Inkubator” (menjana kepelbagaian secara terpencil) | Indochina, New Guinea, Sulawesi |
| “Koridor” (menghubungkan rantau berjiran) | Jawa, Maluku, Sumatera, Semenanjung Thai-Malaya |
| “Pengumpul” (menerima kepelbagaian dari tempat lain) | Australia, India, Palawan, Filipina |
Dapatan ini bermakna Malaysia, yang merangkumi sebahagian Borneo (Sabah dan Sarawak) dan Semenanjung, berada di tengah-tengah proses evolusi rotan Asia.
Palma di Hutan Semenanjung Malaysia
Satu senarai semak palma di Ulu Endau, Johor merekodkan 71 spesies palma daripada 21 genus, dan lebih separuh daripadanya ialah rotan [5]. Tiga spesies endemik di kawasan tersebut, iaitu Calamus endauensis, Livistona endauensis dan Salacca minuta, manakala Licuala kiahii, L. lanuginosa dan Nenga grandiflora endemik di Johor [5]. Ulu Endau dianggarkan menempatkan kira-kira satu pertiga daripada keseluruhan flora palma Semenanjung Malaysia [5].
Di Hutan Lipur Jeram Linang, Kelantan, satu kajian plot 0.1 hektar mendapati palma membentuk 7% daripada bentuk pertumbuhan tumbuhan, dan Arecaceae merupakan antara tiga keluarga paling pelbagai bersama Rubiaceae dan Fabaceae [6].
Genus Palma Penting di Malaysia
Berikut ialah beberapa genus palma yang akan dibincangkan dalam siri ini:
| Genus / spesies | Nama tempatan | Kegunaan atau ciri utama |
|---|---|---|
| Calamus, Korthalsia dan lain-lain | Rotan | Hasil hutan bukan kayu, perabot, kraf |
| Nypa fruticans | Nipah | Nira, gula apong, atap |
| Metroxylon sagu | Sagu / rumbia | Kanji daripada batang |
| Cocos nucifera | Kelapa | Buah, santan, minyak |
| Elaeis guineensis | Kelapa sawit | Minyak sawit |
| Arenga pinnata | Enau / kabung | Nira, gula, ijuk |
| Areca catechu | Pinang | Buah pinang |
| Pinanga, Licuala, Johannesteijsmannia, Iguanura | Palma hutan | Palma bawah kanopi, sebahagiannya endemik |
Pinanga: Genus Paling Pelbagai di Asia Tenggara
Satu ulasan menyatakan Pinanga ialah genus palma paling pelbagai di Asia Tenggara, dengan endemisme tinggi di Borneo yang memerlukan tindakan pemuliharaan [7]. Taburan dan kepelbagaian palma dipengaruhi oleh iklim, kimia tanah, hidrologi, topografi dan struktur hutan [7]. Kajian Pinanga di Brunei, yang turut terletak di Borneo, merekodkan sepuluh spesies dan 981 individu, dengan dua spesies direkodkan hanya sekali dan memerlukan perlindungan segera [8].
Mengapa Palma Penting?
Palma merupakan spesies utama (keystone) dalam hutan tropika yang menyediakan pelbagai perkhidmatan ekosistem [7]. Pada masa yang sama, palma juga mempunyai nilai ekonomi tinggi. Ulasan Pillai dan rakan-rakan menyenaraikan kelapa, enau, nipah dan kelapa sawit antara palma penghasil gula di Asia dan Afrika [2]. Daun palma digunakan untuk atap, buahnya dimakan, dan niranya dijadikan gula [2].
Namun, sebahagian palma terancam. Kajian demografi palma mendapati spesies terancam kurang dikaji berbanding spesies yang dimanfaatkan manusia [3].
Panduan Praktikal
Kenali palma di sekeliling anda. Banyak spesies palma tempatan boleh dilihat di taman botani, hutan lipur dan kawasan kampung.
Lawati kawasan hutan simpan dan taman negara untuk melihat palma liar seperti rotan dan palma bawah kanopi.
Sokong usaha pemuliharaan dengan tidak mengambil anak benih atau biji palma liar dari hutan.
Bagi petani dan pengusaha yang berminat menanam palma ekonomi seperti kelapa, sagu atau enau, dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang benih dan kaedah penanaman.
Kesimpulan
Keluarga palma mengandungi kira-kira 2,600 spesies di seluruh dunia, dan rantau Indo-Malaya merupakan antara kawasan paling kaya dengan palma. Borneo memainkan peranan penting sebagai penjana kepelbagaian rotan, manakala kawasan seperti Ulu Endau di Johor menempatkan kira-kira satu pertiga flora palma Semenanjung. Malaysia mempunyai palma ekonomi seperti kelapa, sawit, sagu, nipah dan enau, serta palma hutan yang endemik dan terancam. Artikel seterusnya dalam siri ini akan meneliti setiap kumpulan palma dengan lebih terperinci.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih. Bilangan spesies dan status pemuliharaan boleh berubah dengan penemuan baharu. Rujuk pihak berkuasa perhutanan atau institusi penyelidikan untuk maklumat terkini.
Rujukan
[1] W. Baker et al. (2016). Beyond Genera Palmarum: progress and prospects in palm systematics. Botanical Journal of the Linnean Society. DOI: 10.1111/boj.12401.
[2] A. Pillai et al. (2021). A review on the unexplored and underutilized Arenga species in India. Current Botany. DOI: 10.25081/cb.2020.v11.6252.
[3] E. Mendes et al. (2025). Palm Demography Is Biased Towards Neotropical and Human?Used Species, While the Richest Biogeographic Region and Threatened Taxa Are Neglected. Austral Ecology. DOI: 10.1111/aec.70100.
[4] Christopher D Bates et al. (2025). Island geography drives evolution of rattan palms in tropical Asian rainforests. Science. DOI: 10.1126/science.adp3437.
[5] J. Dransfield et al. (1987). An annotated checklist of palms at Ulu Endau Johore Malaysia. Unknown Journal.
[6] M. N. Siti Mariam (2019). Plant Conservation Status and Species Diversity of Hutan Lipur Jeram Linang, Kelantan. Universiti Malaysia Terengganu Journal of Undergraduate Research. DOI: 10.46754/umtjur.v1i4.90.
[7] M. Abdullah et al. (2024). TROPICAL PALMS AND FACTORS INFLUENCING THEIR DISTRIBUTIONS AND DIVERSITY, WITH A FOCUS ON Pinanga DIVERSITY IN SOUTHEAST ASIA. BIOTROPIA. DOI: 10.11598/btb.2024.31.2.2023.
[8] M. F. Abdullah et al. (2025). Contrasting assemblages of Pinanga palms in lowland tropical forests of Brunei Darussalam, Borneo. Journal of Tropical Ecology. DOI: 10.1017/s0266467425100114.
