Sama ada anda peminat sambal petai atau tidak tahan dengan baunya, petai ialah sebahagian daripada budaya makanan di Malaysia. Di sebalik baunya yang kuat, petai menarik minat penyelidik kerana kandungan nutrien dan sebatian bioaktifnya. Artikel ini memperkenalkan petai berdasarkan kajian saintifik: apa itu petai, apa kandungannya, dan bagaimana ia digunakan.
Apakah Petai?
Petai atau nama saintifiknya Parkia speciosa Hassk. ialah tumbuhan yang berasal dari Asia Tenggara [1]. Ia juga dikenali sebagai “stink bean” atau “bitter bean” dalam bahasa Inggeris. Satu kajian menyifatkan petai sebagai pokok bersaiz sederhana hingga besar yang mempunyai pelbagai kegunaan sebagai ubat, kayu dan pokok teduhan, dan bijinya merupakan komponen penting dalam masakan Indonesia, Malaysia dan Thailand [2].
Petai tergolong dalam famili Fabaceae (kekacang). Genus Parkia mempunyai kira-kira 34 spesies, kebanyakannya pokok malar hijau yang tersebar di kawasan tropika Amerika, Asia dan Afrika [3].
Satu kajian di Malaysia menyifatkan petai sebagai hasil hutan bukan kayu yang popular, dan buahnya secara tradisional dimakan sebagai sayur dan ubat herba di Malaysia [4].
Bagaimana Petai Dimakan?
Petai boleh dimakan mentah atau dimasak [1]. Satu ulasan menyatakan daun muda, bunga dan buah yang dikutip dari hutan dimakan sebagai sayur dan ubat herba, manakala biji dimakan mentah atau dimasak, dan biji separuh masak boleh dijeruk dalam air garam secara tradisional [5]. Satu ulasan lain menyatakan petai secara tradisional dimakan sebagai sayur, ulam dan dalam bentuk rebus [6].
Kandungan Nutrien
Satu ulasan saintifik merumuskan komposisi nutrien biji petai seperti berikut [6]:
| Nutrien | Kandungan dilaporkan |
|---|---|
| Protein | 6.0–27.5% |
| Lemak | 1.6–13.3% |
| Karbohidrat | 68.3–68.7% |
| Mineral | 0.5–0.8% |
| Serat | 1.7–2.0% |
Bagi setiap 100 g bahagian yang boleh dimakan, ulasan yang sama melaporkan kandungan kalsium (108–265.1 mg), magnesium (29 mg), kalium (341 mg), fosforus (115 mg) dan zat besi (2.2–2.7 mg) [6]. Julat yang luas ini menunjukkan kandungan nutrien boleh berbeza bergantung kepada sampel dan kaedah analisis.
Kajian sifat fizikal biji petai di Malaysia mendapati purata kandungan lembapan biji ialah kira-kira 74%, dan purata berat sebiji biji ialah kira-kira 1.87 g [7].
Sebatian Bioaktif
Selain nutrien asas, petai mengandungi pelbagai sebatian bioaktif. Ulasan mendapati ekstrak daripada lenggai kosong dan biji petai mempunyai kandungan polifenol, fitosterol dan flavonoid yang tinggi [1]. Antara sebatian yang dilaporkan [6]:
fenol;
flavonoid;
terpenoid seperti beta-sitosterol, stigmasterol, lupeol dan kampesterol.
Petai juga mengandungi sebatian sulfur kitaran (polisulfida kitaran) [1], yang dikaitkan dengan aktiviti antibakteria dan dibincangkan dalam artikel lain dalam siri ini.
Kegunaan Tradisional
Petai telah lama digunakan dalam perubatan tradisional. Ulasan menyatakan ia digunakan untuk merawat diabetes, tekanan darah tinggi dan masalah buah pinggang [1]. Satu kajian lain menyebut petai secara tradisional digunakan untuk penyakit hati, edema, keradangan buah pinggang, diabetes dan sebagai ubat cacing [8].
Perlu diingat, kegunaan tradisional tidak semestinya bermakna keberkesanannya telah dibuktikan pada manusia.
Apa Kata Penyelidikan?
Kajian makmal dan haiwan melaporkan pelbagai sifat ekstrak petai, termasuk antioksidan, hipoglisemik (menurunkan gula darah), anti-radang dan antihipertensi [9]. Ulasan lain turut menyebut aktiviti antikanser, antimikrob dan antinosiseptif (mengurangkan rasa sakit) [6].
Namun, hampir semua bukti ini datang daripada kajian makmal (in vitro) dan haiwan. Satu ulasan menyifatkan petai sebagai tumbuhan yang berpotensi untuk dibangunkan sebagai fitoperubatan [1], yang bermaksud kajian lanjut masih diperlukan.
Tumbuhan yang Kurang Dimanfaatkan
Satu ulasan menyifatkan P. speciosa sebagai salah satu tumbuhan yang sangat kurang dimanfaatkan walaupun mempunyai pelbagai kegunaan dan manfaat [6]. Pengkaji menyatakan nilai nutrien dan fitokimianya yang tinggi menunjukkan keperluan besar untuk kerja saintifik bagi meneroka penggunaannya dalam makanan [6].
Panduan Praktikal
1. Nikmati sebagai sebahagian diet seimbang. Petai boleh dimakan mentah sebagai ulam atau dimasak.
2. Pilih kaedah masakan yang sesuai. Kaedah memasak mempengaruhi kandungan sebatian bioaktif (dibincangkan dalam artikel lain dalam siri ini).
3. Jangan anggap petai sebagai ubat. Bukti manfaat kesihatan kebanyakannya daripada kajian makmal dan haiwan.
4. Jika menanam sendiri, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI.
Petai dalam Genus Parkia
Petai bukan satu-satunya spesies dalam genusnya. Satu ulasan mengenal pasti sembilan spesies Parkia yang mempunyai kegunaan perubatan, dengan spesies yang paling banyak dikaji termasuk P. biglobosa, P. speciosa, P. javanica dan beberapa yang lain [3]. Spesies-spesies ini digunakan secara tradisional untuk pelbagai penyakit seperti diabetes, cirit-birit, luka, tekanan darah tinggi dan batuk [3]. Sebatian seperti terpenoid, asid fenolik dan flavonoid telah dikenal pasti dalam genus ini [3].
Satu ulasan lain menyatakan petai ialah tumbuhan tropika yang ditanam secara meluas untuk bijinya yang boleh dimakan, dan kini menjadi bidang kajian yang berkembang dalam pemakanan, farmaseutikal, kejuruteraan alam sekitar dan sains perubatan [10].
Kesimpulan
Petai ialah tumbuhan asli Asia Tenggara yang kaya dengan protein, mineral dan sebatian bioaktif seperti polifenol, flavonoid dan fitosterol. Ia telah lama digunakan dalam masakan dan perubatan tradisional. Kajian makmal dan haiwan menunjukkan pelbagai potensi kesihatan, tetapi kajian klinikal pada manusia masih terhad.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Petai tidak boleh menggantikan rawatan perubatan. Rujuk doktor atau pakar pemakanan sebelum membuat perubahan besar pada diet, terutamanya jika anda mempunyai penyakit kronik.
Rujukan
[1] Y. Kamisah et al. (2013). Parkia speciosa Hassk.: A Potential Phytomedicine. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine : eCAM. DOI: 10.1155/2013/709028.
[2] J. Roshetko et al. (2008). Evaluating Indigenous Practices for Petai (Parkia speciosa Hassk.) Seed Germination: The Effect of Seed Shelling and Seed Cutting on Germination, Growth, and Survival. Small-scale Forestry. DOI: 10.1007/s11842-008-9055-1.
[3] Mohammed S. M. Saleh et al. (2021). Genus Parkia: Phytochemical, Medicinal Uses, and Pharmacological Properties. International Journal of Molecular Sciences. DOI: 10.3390/ijms22020618.
[4] Huey-Jiun Ko et al. (2014). Antioxidant Activities and Polyphenolic Constituents of Bitter Bean Parkia Speciosa. International Journal of Food Properties. DOI: 10.1080/10942912.2013.775152.
[5] Nurul Izzah Ahmad et al. (2019). A Review on the Phytochemicals of Parkia Speciosa, Stinky Beans as Potential Phytomedicine. Journal of Food Science and Nutrition Research. DOI: 10.26502/jfsnr.2642-11000017.
[6] Navnidhi Chhikara et al. (2018). Bioactive compounds, food applications and health benefits of Parkia speciosa (stinky beans): a review. Agriculture & Food Security. DOI: 10.1186/s40066-018-0197-x.
[7] M. Abdullah et al. (2011). Some Physical Properties of Parkia speciosa seeds. Unknown Journal.
[8] N. Sonia et al. (2018). Pharmacological evaluation of Parkia speciosa Hassk . for antioxidant , anti-inflammatory , anti-diabetic and anti-microbial activities in vitro. Unknown Journal.
[9] Ahmad Khusairi Azemi et al. (2022). Phytochemical Contents and Pharmacological Potential of Parkia speciosa Hassk. for Diabetic Vasculopathy: A Review. Antioxidants. DOI: 10.3390/antiox11020431.
[10] K. Foo (2013). An appraisal of the nutritional properties, therapeutic value, and novel implications of the under-utilized plant, Parkia speciosa. RSC Advances. DOI: 10.1039/c3ra42483a.
