Cuaca panas dan lembap di tanah rendah Malaysia menjadi cabaran utama untuk menanam sayur iklim sederhana seperti salad secara hidroponik. Kajian di Malaysia dan negara tropika lain menunjukkan bahawa menyejukkan zon akar atau larutan nutrien boleh memperbaiki pertumbuhan salad. Namun, keputusan tidak sentiasa konsisten, dan penyejukan memerlukan tenaga elektrik yang tinggi. Pemilihan tanaman yang sesuai dengan iklim juga sama penting.
Masalah Suhu Tinggi di Tanah Rendah Tropika
Satu kajian di Malaysia menyatakan bahawa menanam sayur iklim sederhana seperti salad di tanah rendah tropika yang lembap sering menyebabkan kerosakan akibat haba, kelewatan pembentukan kepala dan pembungaan awal (bolting) [1].
Satu kajian lain di Malaysia menjelaskan bahawa suhu melebihi 23°C boleh merencatkan pertumbuhan tanaman, manakala suhu melebihi 35°C boleh menjejaskan kecekapan metabolisme tanaman dengan ketara [2]. Dalam sistem hidroponik, larutan nutrien di dalam paip atau takungan yang terdedah kepada cahaya matahari boleh menjadi sangat panas.
Apa Kata Kajian Malaysia?
Penyejukan zon akar dalam media sabut kelapa-perlit
Satu kajian salad butterhead dalam campuran sabut kelapa dan perlit (3:1) menggunakan paip PVC untuk mengedarkan air sejuk di zon akar. Bahagian pucuk masih terdedah kepada suhu panas persekitaran. Hasilnya, diameter kanopi, bilangan daun, berat kering pucuk dan akar semuanya meningkat dengan penyejukan zon akar [1].
Penyejukan larutan dalam sistem NFT
Satu kajian salad butterhead dan romaine dalam sistem NFT di Malaysia mendapati mengekalkan suhu larutan nutrien secara konsisten antara 14°C dan 18°C menghasilkan pertumbuhan dan kualiti yang lebih baik, terutamanya pada peringkat awal. Sebaliknya, suhu yang turun naik menyebabkan tekanan dan merencatkan pertumbuhan [2].
Keputusan bercanggah di MARDI Serdang
Satu kajian di atas bumbung kontena kilang tanaman di MARDI Serdang menguji sistem NFT dengan penyejuk larutan. Walaupun beberapa parameter pertumbuhan lebih baik dengan penyejukan, hasil salad dalam sistem tanpa penyejukan sebenarnya 39.4% lebih tinggi [3]. Ini menunjukkan penyejukan tidak semestinya memberi hasil yang lebih baik dalam semua keadaan.
Bukti dari Negara Tropika Lain
Filipina: Satu kajian di tanah rendah tropika menggunakan penukar haba bawah tanah dan penyejuk air untuk menara hidroponik menegak. Penukar haba bawah tanah lebih menguntungkan, dengan nisbah faedah kepada kos 1.73 dan tempoh pulangan modal 0.81 tahun [4].
Indonesia: Satu kajian salad merah mendapati bekas larutan yang disejukkan memberikan prestasi terbaik dari segi pertumbuhan, hasil dan produktiviti air, berbanding bekas berpenebat styrofoam dan baldi biasa [5]. Kajian lain menyatakan penanaman salad hidroponik di tanah rendah tropika memerlukan penyejukan, tetapi penyejukan zon akar memerlukan tenaga elektrik yang besar [6].
Berapa Suhu yang Sesuai?
Kajian memberikan julat yang berbeza:
| Kajian | Suhu Larutan atau Zon Akar Terbaik |
|---|---|
| Malaysia, NFT | 14°C hingga 18°C [2] |
| Malaysia, media | Purata harian sekitar 19°C [1] |
| China, musim panas | Sekitar 24.5°C [7] |
| Indonesia, DWC | 25°C [8] |
Kajian di China mendapati penyejukan zon akar kepada sekitar 24.5°C memberikan nilai pemakanan keseluruhan terbaik. Tanpa penyejukan (24.65°C hingga 31.65°C), berat kering pucuk salad 47.24% lebih rendah [7]. Ini menunjukkan penyejukan sederhana pun boleh membantu.
Cara Jimat untuk Mengurangkan Suhu Larutan
1. Gunakan takungan berpenebat seperti styrofoam dan letakkan di tempat teduh [5].
2. Tanam takungan separa dalam tanah atau gunakan penukar haba bawah tanah [4].
3. Cat paip NFT dengan warna putih atau cerah untuk mengurangkan penyerapan haba.
4. Sediakan jaring teduhan semasa tengah hari.
5. Pilih varieti tahan panas atau tanam sayur tropika seperti sawi, kangkung dan bayam yang lebih sesuai dengan cuaca panas.
Soalan Lazim
Bolehkah salad ditanam secara hidroponik di tanah rendah Malaysia?
Boleh, tetapi suhu tinggi boleh menyebabkan bolting dan hasil rendah [1]. Penyejukan zon akar membantu dalam beberapa kajian [1][2].
Adakah penyejuk (chiller) berbaloi?
Tidak semestinya. Kajian di MARDI mendapati hasil tanpa penyejukan lebih tinggi [3], dan penyejukan memerlukan banyak tenaga [6].
Sayur apa paling sesuai untuk hidroponik tanpa penyejukan?
Sayur tropika yang tahan panas lebih sesuai berbanding salad iklim sederhana.
Kesimpulan
Suhu larutan nutrien ialah faktor kritikal untuk hidroponik di iklim panas Malaysia. Penyejukan zon akar boleh memperbaiki pertumbuhan salad, tetapi keputusan kajian bercampur dan kosnya tinggi. Langkah mudah seperti takungan berpenebat, teduhan dan pemilihan tanaman yang sesuai dengan iklim tropika biasanya lebih praktikal untuk petani kecil.
Rujukan
[1] W. F. Fazlil Ilahi et al. (2017). Effects of root zone cooling on butterhead lettuce grown in tropical conditions in a coir-perlite mixture. Horticulture, Environment, and Biotechnology. DOI: 10.1007/s13580-017-0123-3.
[2] W. F. Fazlil Ilahi et al. (2024). Evaluating temperature variation of nutrient solution in Nutrient Film Technique (NFT) cooling system for temperate vegetable. Journal of Tropical Resources and Sustainable Science (JTRSS). DOI: 10.47253/jtrss.v12i1.1364.
[3] A. S. Sulaiman et al. (2021). Effects of Root Zone Cooling on Lactuca Sativa Cultivation Under Roof Top Garden Structure in Tropical Climatic Conditions. Advances in Agricultural and Food Research Journal. DOI: 10.36877/aafrj.a0000219.
[4] M. Sulit (2023). Rootzone cooling, water productivity and economics of intensified vertical grown red butterhead lettuce (Lactuca sativa Linn). Food Research. DOI: 10.26656/fr.2017.7(s2).12.
[5] S. Triyono et al. (2024). Cooling the high temperature nutrition solution to improve growth, yield and water productivity of hydroponic red lettuce (Lactuca sativa L Var Red rapids) in a tropical location. World Journal of Advanced Research and Reviews. DOI: 10.30574/wjarr.2024.23.1.2016.
[6] Lenni Lenni et al. (2020). Photosynthetic Rate of Lettuce Cultivated on Floating Raft Hydroponic with Controlled Nutrient Solution. Hayati Journal of Biosciences. DOI: 10.4308/hjb.27.1.31.
[7] Zelan Zhao et al. (2025). The Effects of Root-Zone Temperature Regulation on the Growth and Quality of Hydroponic Lettuce in Summer. Agronomy. DOI: 10.3390/agronomy15122768.
[8] J. Prasetyo et al. (2026). Growth Response of Grand Rapid Lettuce (Lactuca Sativa L.) to Root-Zone Cooling in Deep Water Culture Hydroponics. Jurnal Teknologi Pertanian. DOI: 10.21776/ub.jtp.2026.027.02.3.
