Buah sentul (Sandoricum koetjape), yang turut dikenali sebagai santol atau kecapi, ialah buah tropika yang tersebar luas di Asia Tenggara. Buahnya boleh dimakan segar atau diproses, manakala bahagian lain seperti kulit buah, biji, daun, batang dan akar turut mempunyai sejarah penggunaan dalam perubatan tradisional.
Berdasarkan dokumen yang diberikan, sentul mengandungi pelbagai sebatian bioaktif seperti flavonoid, saponin, tanin, limonoid dan triterpena. Kajian awal menunjukkan potensi antibakteria, antioksidan, antiradang, antikolesterol dan antikanser. Walau bagaimanapun, kebanyakan bukti masih datang daripada ujian makmal dan model haiwan, bukannya kajian klinikal manusia.
Buah tropika yang kurang dimanfaatkan
Sentul merupakan pokok tropika yang buahnya boleh dimakan secara segar atau diproses menjadi pelbagai produk makanan. Dalam beberapa kawasan, buah ini lebih dikenali sebagai kecapi atau santol.
Selain mempunyai nilai pemakanan, pelbagai bahagian pokok sentul digunakan secara tradisional untuk menangani:
- Gangguan keradangan;
- Masalah pencernaan;
- Demam;
- Cirit-birit; dan
- Sariawan.
Penggunaan tersebut merupakan rekod etnoperubatan. Dokumen tidak memberikan bukti bahawa buah atau ekstraknya boleh menggantikan rawatan perubatan moden.
Nilai pemakanan buah sentul
Dokumen menyatakan bahawa buah sentul mempunyai kandungan kalium yang baik, iaitu sekitar 156 hingga 188 mg bagi setiap 100 g.
Buah ini juga:
- Rendah kalori;
- Rendah vitamin B1;
- Rendah vitamin B2; dan
- Rendah vitamin C.
Maklumat tersebut menunjukkan bahawa kelebihan pemakanan sentul lebih menonjol pada kandungan mineral tertentu, khususnya kalium, berbanding kandungan beberapa vitamin.
| Komponen pemakanan | Maklumat dalam dokumen |
|---|---|
| Kalium | 156–188 mg/100 g |
| Kalori | Rendah |
| Vitamin B1 | Rendah |
| Vitamin B2 | Rendah |
| Vitamin C | Rendah |
Kulit buah sebagai sumber fitokimia
Kulit buah sentul yang biasanya dibuang sebagai sisa sebenarnya mengandungi pelbagai sebatian fitokimia.
Antara kumpulan utama yang dikenal pasti ialah:
- Flavonoid;
- Saponin; dan
- Tanin.
Sebatian tersebut mempunyai kumpulan hidroksil aromatik dan dikaitkan dengan aktiviti antibakteria.
Fraksi akua daripada ekstrak etanol kulit buah menunjukkan kandungan:
| Sebatian | Kandungan yang dilaporkan |
|---|---|
| Flavonoid | 11,476.16 mg/100 g QE |
| Tanin | 88.605 mg/g |
| Saponin | 6.862 mg/g |
QE merujuk kepada kesetaraan kuersetin yang digunakan untuk menyatakan jumlah flavonoid.
Lebih 30 sebatian semula jadi
Lebih daripada 30 sebatian semula jadi telah dikenal pasti daripada akar, daun, batang dan buah S. koetjape.
Kumpulan sebatian yang dinyatakan termasuk:
- Limonoid;
- Triterpena; dan
- Flavonoid.
Kepelbagaian tersebut menunjukkan bahawa aktiviti biologi sentul tidak bergantung pada satu sebatian sahaja. Setiap bahagian tumbuhan mungkin mempunyai komposisi kimia dan potensi penggunaan yang berbeza.
Asid koetjapik sebagai sebatian utama
Asid koetjapik atau KA ialah sejenis triterpenoid tetrasiklik yang dianggap sebagai antara sebatian utama dalam sentul.
Sebatian ini dikaitkan dengan potensi:
- Antiradang;
- Antikanser;
- Antimetastatik; dan
- Antiangiogenik.
Antimetastatik merujuk kepada potensi mengurangkan penyebaran sel kanser, manakala antiangiogenik merujuk kepada perencatan pembentukan salur darah baharu yang boleh menyokong pertumbuhan tumor.
Walau bagaimanapun, aktiviti tersebut masih berdasarkan kajian awal dan tidak membuktikan keberkesanan rawatan pada manusia.
Kalium koetjapate
Kalium koetjapate atau KK ialah derivatif asid koetjapik yang lebih larut dalam air.
Menurut dokumen, bentuk ini:
- Lebih mudah diserap secara oral; dan
- Menunjukkan sifat antiangiogenik yang lebih kuat berbanding asid koetjapik asal.
Pengubahsuaian kepada bentuk larut air merupakan pendekatan yang biasa digunakan untuk meningkatkan kebolehserapan sesuatu sebatian. Namun, dokumen tidak menyatakan bahawa KK telah melalui ujian klinikal manusia.
Limonoid dan triterpena baharu
Daripada ekstrak biji dan kulit buah, beberapa sebatian baharu telah diasingkan, termasuk:
- 3-epi-cipadonoid C; dan
- Triterpena tirukalana.
Sebatian tersebut menunjukkan aktiviti perencatan yang lemah terhadap reseptor tirosina kinase InsR.
InsR ialah reseptor insulin yang terlibat dalam pengawalan metabolisme glukosa. Namun, tahap perencatan yang lemah menunjukkan bahawa potensi biologinya masih memerlukan penilaian lanjut.
Aktiviti antibakteria
Ekstrak etanol kulit buah sentul menunjukkan aktiviti terhadap dua jenis bakteria:
- Streptococcus mutans; dan
- Staphylococcus aureus.
Pada kepekatan ekstrak 100%, zon perencatan yang dicatatkan ialah:
| Bakteria | Zon perencatan |
|---|---|
| S. mutans | 14.31 mm |
| S. aureus | 15.34 mm |
S. mutans sering dikaitkan dengan pembentukan karies gigi, manakala S. aureus boleh terlibat dalam pelbagai jangkitan.
Dapatan ini menunjukkan bahawa ekstrak kulit sentul mempunyai potensi antibakteria pada peringkat makmal.
Gel kulit sentul untuk gingivitis
Gel yang mengandungi 2.4% ekstrak kulit buah sentul diuji dalam model gingivitis tikus Wistar.
Rawatan tersebut dilaporkan mengurangkan jumlah koloni:
- Streptococcus mutans; dan
- Staphylococcus aureus.
Kajian ini menunjukkan potensi pembangunan bahan penjagaan mulut. Namun, model tikus tidak terus membuktikan keberkesanan dan keselamatan penggunaan pada manusia.
Aktiviti antioksidan isi buah
Ekstrak metanol isi buah sentul menunjukkan aktiviti antioksidan dengan nilai IC?? antara:
40.53 hingga 44.43 ppm.
Jumlah fenol keseluruhan pula berada sekitar:
6.9 hingga 12.86%.
Nilai IC?? yang lebih rendah secara umumnya menunjukkan aktiviti antioksidan yang lebih kuat dalam sistem ujian tersebut.
Aktiviti ini dikaitkan dengan kandungan sebatian fenolik dalam isi buah.
Potensi antiradang
Asid koetjapik dilaporkan mempunyai aktiviti antiradang melalui perencatan:
- Enzim COX-2; dan
- Laluan mTOR.
COX-2 terlibat dalam pembentukan mediator keradangan, manakala mTOR ialah laluan isyarat sel yang mempengaruhi pertumbuhan dan metabolisme.
Perencatan laluan tersebut memberikan asas biologi kepada potensi antiradang asid koetjapik. Namun, dapatan ini masih belum menjadi bukti rawatan klinikal.
Potensi antikanser
Asid koetjapik dan derivatifnya menunjukkan kesan:
- Antimetastatik; dan
- Antiangiogenik.
Kesan tersebut mencadangkan bahawa sebatian daripada sentul mungkin mempengaruhi penyebaran sel dan pembentukan salur darah baharu.
Namun, istilah antikanser dalam dokumen merujuk kepada potensi berdasarkan kajian makmal awal. Ia tidak bermaksud buah sentul boleh digunakan sebagai rawatan kanser.
Potensi menurunkan kolesterol
Ekstrak etanol isi buah sentul diuji terhadap mencit.
Pada kepekatan 0.057% w/v, rawatan tersebut menghasilkan pengurangan kolesterol keseluruhan sebanyak 53.74%.
Dapatan ini menunjukkan potensi antikolesterol pada model haiwan. Walau bagaimanapun, dokumen tidak memberikan dos setara manusia atau bukti bahawa pengambilan buah segar memberikan kesan yang sama.
Ringkasan aktiviti farmakologi
Jadual pada halaman pertama dokumen merumuskan aktiviti utama seperti berikut:
| Aktiviti | Bahagian atau ekstrak | Dapatan utama |
|---|---|---|
| Antibakteria | Kulit buah, ekstrak etanol | Menghalang S. mutans dan S. aureus |
| Antioksidan | Isi buah, ekstrak metanol | IC?? 40.53–44.43 ppm |
| Antiradang | Asid koetjapik | Menyekat COX-2 dan laluan mTOR |
| Antikanser | Asid koetjapik dan derivatif | Aktiviti antimetastatik dan antiangiogenik |
| Antikolesterol | Ekstrak isi buah | Pengurangan kolesterol 53.74% dalam mencit |
Penilaian keselamatan kulit buah
Ekstrak kulit sentul dikategorikan sebagai tidak toksik dalam ujian LD?? pada mencit.
Dalam kajian tersebut:
- Tiada kematian berlaku; dan
- Tiada gejala abnormal diperhatikan selepas 14 hari pemberian oral.
Walaupun hasil ini memberi petunjuk keselamatan awal, ujian haiwan jangka pendek belum mencukupi untuk menentukan keselamatan penggunaan berpanjangan pada manusia.
Kesan ekstrak pada kepekatan tinggi
Dokumen turut melaporkan bahawa ekstrak isi sentul pada kepekatan tinggi, iaitu 100 mg/mL, menjejaskan:
- Prestasi Drosophila melanogaster; dan
- Kadar kemunculan serangga tersebut.
Dapatan ini menunjukkan bahawa kesan sesuatu ekstrak boleh berubah mengikut kepekatan. Bahan semula jadi tidak semestinya memberikan kesan baik pada semua kadar.
Kulit sentul sebagai bahan ekoenzim
Kulit buah sentul yang sering dianggap sebagai sisa mempunyai potensi digunakan dalam penghasilan ekoenzim.
Produk ekoenzim berasaskan sisa kulit sentul menunjukkan potensi sebagai sumber antioksidan semula jadi.
Penggunaan ini boleh:
- Mengurangkan sisa buah;
- Meningkatkan nilai tambah kulit sentul; dan
- Membuka peluang kepada pembangunan produk berasaskan biojisim.
Namun, dokumen tidak memberikan formulasi atau kaedah aplikasi ekoenzim tersebut.
Perbezaan buah segar dan ekstrak
Pengambilan buah sentul segar tidak sama dengan penggunaan ekstrak pekat.
Ekstrak makmal boleh mengandungi sebatian tertentu pada kepekatan yang jauh lebih tinggi. Oleh itu, dapatan antibakteria, antikolesterol atau antikanser daripada ekstrak tidak boleh diterjemahkan secara langsung kepada kesan memakan buah segar.
Perbezaan ini penting ketika menilai tuntutan kesihatan berkaitan sentul.
Tahap bukti penyelidikan
Sebahagian besar dapatan dalam dokumen berasal daripada:
- Ujian in vitro;
- Analisis fitokimia;
- Kajian mencit;
- Model gingivitis tikus; dan
- Kajian serangga.
Belum terdapat bukti klinikal manusia yang kukuh bagi kebanyakan aktiviti farmakologi tersebut.
| Bidang kajian | Tahap bukti utama |
|---|---|
| Antibakteria | Ujian makmal dan model tikus |
| Antioksidan | Ujian kimia ekstrak |
| Antiradang | Kajian mekanisme sebatian |
| Antikanser | Kajian awal sebatian |
| Antikolesterol | Kajian mencit |
| Keselamatan | Ujian toksisiti pada mencit |
| Ekoenzim | Analisis produk fermentasi |
Potensi pembangunan produk
Berdasarkan dokumen, sentul mempunyai potensi dikembangkan dalam beberapa bidang:
- Makanan segar dan diproses;
- Produk antioksidan;
- Gel penjagaan mulut;
- Ramuan berasaskan kulit buah;
- Produk ekoenzim;
- Bahan nutraseutikal; dan
- Kajian sebatian farmaseutikal.
Pembangunan produk memerlukan standardisasi bahan mentah, penentuan dos, ujian kestabilan dan penilaian keselamatan yang lebih menyeluruh.
Kata kunci: buah sentul, santol, kecapi, Sandoricum koetjape, nilai pemakanan, kalium, kulit buah sentul, flavonoid, saponin, tanin, limonoid, triterpena, asid koetjapik, antioksidan, antibakteria, antiradang, antikanser, antikolesterol, gingivitis, ekoenzim, fitokimia
Sumber Rujukan
Bailly, C. (2022). The health benefits of santol fruits and bioactive products isolated from Sandoricum koetjape Merr.: A scoping review. Journal of Food Biochemistry, e14152.
Bayani, F. (2016). Analisis fenol total dan uji aktivitas antioksidan dari ekstrak buah sentul (Sandoricum koetjape Merr.).
Bayani, F. (2021). Analysis of total phenol from sentul fruit extraction (Sandoricum koetjape Merr.). Lensa: Jurnal Kependidikan Fisika.
Djajanti, A. D. D., Ranteallo, N., & Prayitno, S. (2023). Pengaruh pemberian ekstrak etanol daging buah kecapi (Sandoricum koetjape) terhadap kadar kolesterol total mencit. Jurnal Kesehatan Yamasi Makassar.
Rachmadhaningtiyas, D. A., Heliawati, L., Hermawati, E., & Syah, Y. M. (2021). A cipadesin limonoid and a tirucallane triterpene from the fruit of Sandoricum koetjape and their inhibitory properties against receptor tyrosine kinases. Natural Product Sciences, 27, 134–153.
S., A., S., P., & N., P. (2025). Nutritional evaluation of santol (Sandoricum koetjape) and the effects of santol flesh extract on Drosophila melanogaster. International Journal of Agricultural Technology.
Telaumbanua, H. T., Lase, J. S. P., Sihombing, C. Y., & Tahya, C. (2026). Antioxidant assay and component identification using LC-HRMS of ecoenzyme products from Sandoricum koetjape and Pometia pinnata fruit-peel waste. BIO Web of Conferences.
Wijaya, D. (2022). Ethnomedicinal, phytochemical and pharmacological aspects of sentul (Sandoricum koetjape).
Wirata, I. N., Agung, A., Arini, N. W., Raiyanti, I. G. A., & Dewi, I. (2023). Toxicity test of sentul fruit (Sandoricum koetjape) peel extract on mice. Indonesian Journal of Medicine.
Wirata, I. N., Agung, A., Agung, G., Raiyanti, G. A., Aryana, I. K., & Purna, N. (2023). Decrease in the number of Streptococcus mutans and Staphylococcus aureus bacterial colonies after administration of sentul fruit-peel extract gel in a gingivitis model of Wistar rats. Bali Medical Journal.
Wirata, I. N., Agung, A., Arini, N. W., Raiyanti, I. G. A., & Nuratni, N. K. (2021). Sentul fruit peel as anti-inflammation for gingivitis after scaling. Journal of Health and Medical Sciences.
Wirata, I. N., Agung, A., Agung, G., Sulaksana, R. T., Hadi, M., & Raiyanti, G. A. (2022). Antibacterial activity of sentul fruit-peel extract against Streptococcus mutans and Staphylococcus aureus. Bali Medical Journal.
