Pokok senduduk (Melastoma malabathricum L.) ialah tumbuhan renek daripada famili Melastomataceae yang berasal dari kawasan tropika dan sederhana Asia serta Kepulauan Pasifik. Tumbuhan ini mudah ditemukan tumbuh liar di kawasan terbuka, termasuk sepanjang tebing sungai dan kawasan yang mengalami gangguan.
Di Malaysia, senduduk merupakan salah satu daripada kira-kira 22 spesies Melastoma yang direkodkan. Daun, pucuk, kulit kayu, biji dan akarnya telah lama digunakan dalam perubatan tradisional untuk pelbagai masalah kesihatan. Kajian moden pula menunjukkan bahawa tumbuhan ini mengandungi flavonoid, terpenoid, alkaloid, steroid dan beberapa sebatian fenolik yang dikaitkan dengan aktiviti antioksidan, antibakteria, penyembuhan luka dan antidiabetik.
Kekeliruan nama dalam dokumen
Salah satu dokumen yang diberikan menggunakan tajuk “Kegunaan Pokok Senduduk”, tetapi kandungannya sebenarnya membincangkan pokok cendana, Santalum album, termasuk minyak cendana, kayu teras dan sebatian santalol. Oleh sebab cendana dan senduduk ialah dua tumbuhan yang berbeza, maklumat tersebut tidak digunakan untuk menghuraikan Melastoma malabathricum dalam artikel ini.
Artikel ini berasaskan dokumen yang benar-benar membincangkan pokok senduduk, iaitu Melastoma malabathricum.
Kegunaan tradisional senduduk
Pelbagai bahagian pokok senduduk digunakan dalam amalan etnoperubatan. Antara bahagian yang disebut dalam dokumen ialah:
- Daun;
- Pucuk;
- Kulit kayu;
- Biji; dan
- Akar.
Bahagian-bahagian tersebut digunakan secara tradisional untuk merawat:
- Cirit-birit;
- Disentri;
- Buasir;
- Luka;
- Sakit gigi; dan
- Sakit perut.
Penggunaan tradisional senduduk bukan sahaja direkodkan dalam masyarakat Melayu, tetapi turut ditemukan dalam amalan perubatan rakyat di India, China dan Indonesia.
Daun senduduk sebagai teh herba
Daun senduduk yang dikeringkan dijadikan teh herba di beberapa kawasan Indonesia. Tumbuhan ini juga dikenali secara tempatan sebagai karamunting.
Teh daun tersebut digunakan secara tradisional untuk pelbagai tujuan, termasuk berkaitan kencing manis. Namun, dokumen tidak menyediakan maklumat terperinci tentang:
- Jumlah daun;
- Suhu atau tempoh penyeduhan;
- Kekerapan pengambilan;
- Dos yang selamat; atau
- Keberkesanan klinikal pada manusia.
Oleh itu, penggunaannya sebagai teh antidiabetik masih perlu dianggap sebagai amalan tradisional yang disokong oleh kajian awal, bukan rawatan diabetes yang telah disahkan.
Kandungan fitokimia utama
Analisis terhadap pokok senduduk mengenal pasti beberapa kumpulan sebatian bioaktif.
| Kategori | Sebatian yang dinyatakan |
|---|---|
| Flavonoid | Kuersetin, kaempferol, mirisitrin, isoquersitrin, rutin, epikatekin |
| Sebatian lain | Terpenoid, alkaloid, steroid, asid sitrik, 7-hidroksikumarin |
| Sebatian berkaitan aktiviti antidiabetik | Kuersitrin, kuersetin, epikatekin, isoquersitrin, asid sitrik, 7-hidroksikumarin |
Kepelbagaian sebatian ini menunjukkan bahawa aktiviti farmakologi senduduk mungkin dihasilkan melalui interaksi beberapa bahan, bukan satu sebatian tunggal sahaja.
Kuersetin dan kaempferol
Kuersetin dan kaempferol ialah flavonoid yang banyak dikaji dalam tumbuhan ubatan.
Dokumen menyatakan bahawa kandungan kedua-dua sebatian tersebut paling tinggi ketika pokok senduduk berada pada fasa berbunga penuh.
Perubahan kandungan fitokimia mengikut peringkat pertumbuhan penting kerana bahan tumbuhan yang dikutip ketika berbunga mungkin mempunyai profil kimia berbeza daripada daun muda atau tumbuhan selepas berbunga.
Maklumat ini turut menunjukkan bahawa masa penuaian boleh mempengaruhi potensi ekstrak yang dihasilkan.
Aktiviti antioksidan
Pokok senduduk menunjukkan aktiviti antioksidan yang tinggi dalam beberapa kajian.
Antara dapatan yang dilaporkan ialah:
- Pemerangkapan radikal DPPH sehingga 96%; dan
- Kandungan fenolik sebanyak 803 mg GAE/g.
GAE merujuk kepada kesetaraan asid galik yang digunakan untuk menyatakan jumlah kandungan fenolik.
Aktiviti antioksidan ini dikaitkan dengan kehadiran flavonoid dan sebatian fenolik yang mampu bertindak terhadap radikal bebas dalam sistem ujian makmal.
Namun, aktiviti antioksidan dalam ekstrak tidak semestinya memberikan kesan yang sama apabila daun atau buah dimakan kerana penyerapan dan metabolisme dalam tubuh boleh berbeza.
Kaedah pengekstrakan antioksidan
Dokumen melaporkan bahawa pengekstrakan berbantu ultrabunyi menghasilkan perolehan antioksidan optimum pada keadaan berikut:
| Parameter | Keadaan optimum |
|---|---|
| Frekuensi ultrabunyi | 37 kHz |
| Suhu | 32°C |
| Tempoh | 16 minit |
| Pelarut | Etanol 70% |
Kaedah ultrabunyi membantu mempercepat pemindahan sebatian daripada bahan tumbuhan ke dalam pelarut.
Maklumat ini berguna untuk penyelidikan dan pembangunan ekstrak, tetapi bukan kaedah penyediaan tradisional untuk penggunaan terus.
Analisis GC-MS
Analisis GC-MS terhadap ekstrak senduduk mengesan sebanyak 14 sebatian fitokimia yang dikaitkan dengan pelbagai aktiviti biologi.
Walau bagaimanapun, dokumen tidak menyenaraikan kesemua 14 sebatian tersebut secara terperinci. Oleh itu, hanya sebatian yang dinyatakan secara khusus boleh dibincangkan dalam artikel ini.
Aktiviti antibakteria
Ekstrak senduduk menunjukkan aktiviti terhadap Staphylococcus aureus serta bakteria yang mempunyai kerintangan.
S. aureus ialah bakteria yang boleh dikaitkan dengan jangkitan kulit dan luka. Aktiviti antibakteria senduduk berkemungkinan dipengaruhi oleh kandungan flavonoid dan sebatian fenoliknya.
Dokumen turut menyatakan bahawa bunga senduduk mempunyai aktiviti antibakteria yang lebih kuat berbanding daun terhadap S. aureus.
Dapatan tersebut menunjukkan bahawa bahagian tumbuhan yang berbeza mungkin mempunyai kekuatan antibakteria yang berlainan.
Potensi terhadap bakteria rintang
Kajian ulasan yang dirujuk menilai sebatian semula jadi M. malabathricum sebagai calon perencat perkembangan bakteria rintang.
Namun, dokumen tidak memberikan maklumat lengkap tentang:
- Strain bakteria rintang yang diuji;
- Kepekatan perencatan minimum;
- Mekanisme perencatan;
- Keserasian dengan antibiotik; atau
- Penggunaan klinikal.
Oleh itu, senduduk belum boleh dianggap sebagai pengganti antibiotik.
Aktiviti penyembuhan luka
Ekstrak etanol bunga senduduk pada kepekatan 4% diuji dalam model penyembuhan luka pada tikus.
Ekstrak tersebut berjaya membentuk adhesi pada dua ujian penyembuhan luka dan menunjukkan potensi penyembuhan yang ketara.
Aktiviti ini mungkin berkait dengan gabungan kesan:
- Antibakteria;
- Antioksidan;
- Antiradang; dan
- Pembentukan atau pemulihan tisu.
Walau bagaimanapun, hasil kajian haiwan tidak terus membuktikan bahawa ekstrak yang sama selamat dan berkesan pada luka manusia.
Potensi antidiabetik
Senduduk menunjukkan aktiviti antidiabetik melalui perencatan dua enzim utama:
- ?-Glukosidase; dan
- ?-Amilase.
Kedua-dua enzim ini terlibat dalam pencernaan karbohidrat. Perencatan enzim tersebut berpotensi memperlahankan pemecahan karbohidrat dan pembentukan glukosa selepas makan.
Namun, dokumen menegaskan bahawa maklumat tentang sebatian khusus yang bertanggungjawab terhadap aktiviti antidiabetik masih terhad.
Kajian metabolomik dan molecular docking
Analisis metabolomik LC-MS dan molecular docking mengenal pasti beberapa sebatian yang berkorelasi kuat dengan aktiviti antihiperglisemik dan antioksidan:
- Kuersitrin;
- Asid sitrik;
- Kuersetin;
- Epikatekin;
- Isoquersitrin; dan
- 7-hidroksikumarin.
Kajian tersebut turut mencadangkan kemungkinan sinergi antara epikatekin dan asid sitrik dalam interaksi dengan reseptor insulin.
Sinergi bermaksud dua sebatian mungkin memberikan kesan bersama yang berbeza atau lebih kuat berbanding apabila bertindak secara berasingan.
Namun, molecular docking ialah kaedah ramalan komputer dan tidak boleh dianggap sebagai bukti keberkesanan klinikal.
Hubungan dengan reseptor insulin
Interaksi sebatian senduduk dengan reseptor insulin menjadi salah satu mekanisme yang dicadangkan bagi aktiviti antihiperglisemik.
Reseptor insulin memainkan peranan penting dalam tindak balas sel terhadap insulin dan pengawalan pengambilan glukosa.
Walau bagaimanapun, dokumen tidak menunjukkan bahawa pengambilan teh daun senduduk atau ekstraknya telah terbukti memperbaiki kawalan glukosa pada manusia.
Aktiviti antinosiseptif
Dokumen menyatakan bahawa kajian terdahulu menyokong aktiviti antinosiseptif senduduk.
Antinosiseptif merujuk kepada pengurangan tindak balas terhadap rangsangan kesakitan. Aktiviti ini sering dinilai menggunakan model makmal atau haiwan.
Dokumen tidak memperincikan dos, bahagian tumbuhan atau mekanisme yang terlibat.
Aktiviti antiradang
Selain antinosiseptif, senduduk turut menunjukkan kesan antiradang.
Aktiviti antiradang mungkin menyumbang kepada penggunaan tradisionalnya untuk luka, sakit dan masalah yang melibatkan keradangan.
Namun, dokumen tidak menyediakan perincian khusus tentang mediator keradangan, dos atau perbandingan dengan ubat antiradang standard.
Aktiviti antidiarea
Penggunaan senduduk bagi cirit-birit dan disentri mempunyai sokongan daripada kajian farmakologi yang menyatakan aktiviti antidiarea.
Kesan ini mungkin berkaitan dengan kandungan tanin atau sebatian lain yang mempengaruhi rembesan dan pergerakan usus.
Walau bagaimanapun, dokumen yang diberikan tidak menyenaraikan tanin dalam jadual fitokimia utama atau menjelaskan mekanisme antidiarea secara khusus.
Aktiviti sitotoksik
Kajian terdahulu turut melaporkan aktiviti sitotoksik pada senduduk.
Sitotoksik bermaksud sesuatu ekstrak atau sebatian boleh menjejaskan kelangsungan hidup sel. Aktiviti ini kadangkala dikaji dalam penyelidikan antikanser, tetapi kesan terhadap sel normal turut perlu dinilai.
Dokumen tidak menyediakan jenis sel, kepekatan atau tahap keselamatan aktiviti tersebut.
Ringkasan aktiviti farmakologi
| Aktiviti | Bukti yang dinyatakan |
|---|---|
| Antioksidan | Pemerangkapan DPPH sehingga 96%, kandungan fenolik tinggi |
| Antibakteria | Aktiviti terhadap S. aureus dan bakteria rintang |
| Penyembuhan luka | Ekstrak etanol bunga 4% menunjukkan potensi pada tikus |
| Antidiabetik | Perencatan ?-glukosidase dan ?-amilase |
| Antiradang | Disokong oleh kajian farmakologi terdahulu |
| Antinosiseptif | Aktiviti pengurangan tindak balas sakit dilaporkan |
| Antidiarea | Selari dengan penggunaan tradisional bagi cirit-birit |
| Sitotoksik | Dilaporkan dalam kajian awal |
Bahagian tumbuhan mempunyai aktiviti berbeza
Daun, bunga, akar, kulit kayu dan biji tidak semestinya mengandungi komposisi kimia yang sama.
Dokumen secara khusus menyatakan bahawa bunga mempunyai aktiviti antibakteria lebih kuat daripada daun terhadap S. aureus. Kandungan kuersetin dan kaempferol pula meningkat pada fasa berbunga penuh.
Hal ini menunjukkan bahawa pemilihan bahagian dan masa penuaian penting dalam pembangunan ekstrak senduduk.
Tahap bukti penyelidikan
Bukti saintifik tentang senduduk kebanyakannya terdiri daripada:
- Kajian in vitro;
- Kajian haiwan;
- Analisis GC-MS;
- Metabolomik LC-MS;
- Molecular docking; dan
- Kajian ulasan.
Dokumen tidak melaporkan ujian klinikal manusia yang mengesahkan keberkesanan senduduk bagi diabetes, jangkitan, luka atau penyakit lain.
Oleh itu, hasil penyelidikan perlu dianggap sebagai potensi farmakologi dan bukan bukti rawatan klinikal.
Had maklumat
Beberapa batas utama dalam dokumen ialah:
- Sebatian utama bagi aktiviti antidiabetik belum dikenal pasti sepenuhnya;
- Mekanisme beberapa aktiviti masih belum jelas;
- Dos selamat manusia tidak diberikan;
- Kesan jangka panjang tidak dihuraikan;
- Interaksi dengan ubat tidak dinyatakan; dan
- Kajian klinikal manusia masih diperlukan.
Penggunaan tradisional dan kajian awal memberi asas penting, tetapi belum mencukupi untuk menetapkan senduduk sebagai ubat yang standard.
Potensi pembangunan produk
Berdasarkan kandungan flavonoid dan aktiviti yang dilaporkan, senduduk berpotensi dikaji dalam pembangunan:
- Teh herba;
- Ekstrak antioksidan;
- Produk penjagaan luka;
- Bahan antibakteria;
- Produk herba berkaitan glukosa;
- Ramuan kosmetik; dan
- Bahan penyelidikan farmaseutikal.
Pembangunan produk memerlukan pengesahan spesies, kawalan mutu, standardisasi ekstrak serta ujian keselamatan dan keberkesanan.
Kata kunci: pokok senduduk, Melastoma malabathricum, karamunting, Melastomataceae, perubatan tradisional, flavonoid, kuersetin, kaempferol, epikatekin, isoquersitrin, antioksidan, antibakteria, penyembuhan luka, antidiabetik, ?-glukosidase, ?-amilase, metabolomik LC-MS, antiradang, antidiarea, fitokimia
Sumber Rujukan
Hosni, S., Gani, S. S. A., Orsat, V., Hassan, M., & Abdullah, S. (2023). Ultrasound-assisted extraction of antioxidants from Melastoma malabathricum Linn.: Modeling and optimization using Box–Behnken design. Molecules, 28.
Isnaini, I., Oktaviyanti, I., & Budiarti, L. Y. (2023). Antibacterial and wound-healing activity of ethanolic extract of Melastoma malabathricum L. Research Journal of Pharmacy and Technology.
Joffry, S. M., Yob, N. J., Rofiee, M., Affandi, M. M., Suhaili, Z., Othman, F., Akim, A., Desa, M., & Zakaria, Z. A. (2011). Melastoma malabathricum (L.) Smith: Ethnomedicinal uses, chemical constituents and pharmacological properties—A review. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine.
Lestari, O. A., Palupi, N. S., Setiyono, A., Kusnandar, F., & Yuliana, N. D. (2024). LC-MS metabolomics and molecular-docking approaches to identify antihyperglycemic and antioxidant compounds from Melastoma malabathricum L. leaf. Saudi Journal of Biological Sciences, 31.
Susanti, F. E., Efdi, M., Syafrizayanti, S., & Septama, A. (2025). Melastoma malabathricum natural compounds as inhibitors of resistant bacterial development: A review. Chempublish Journal.
