Mangifera foetida atau lebih dikenali sebagai bacang di Malaysia serta limus atau macang di Indonesia ialah spesies mangga liar tropika daripada famili Anacardiaceae. Spesies ini tersebar luas di Asia Tenggara dan menghasilkan buah berbentuk bujur dengan kulit hijau kekuningan apabila masak serta bau turpentin yang agak kuat. Walaupun kurang dimanfaatkan secara komersial, dokumen ini menunjukkan bacang mempunyai potensi sebagai sumber makanan fungsian, nutraseutikal dan bahan farmaseutikal.
Botani dan Taburan Bacang
M. foetida tumbuh liar di hutan dipterokarp di:
- Semenanjung Malaysia,
- Thailand,
- Sumatera,
- Borneo,
- Jawa.
Spesies ini turut ditanam secara meluas di kawasan asalnya.
Salah satu kelebihannya ialah kemampuan menyesuaikan diri dengan pelbagai keadaan persekitaran. Dokumen menyatakan bacang boleh tumbuh dari paras laut sehingga sekitar 2,000 m dan mempunyai ketahanan terhadap perosak serta penyakit yang lebih baik berbanding mangga komersial.
Ciri Pokok
Pokok bacang boleh mencapai ketinggian sekitar 7.5 m.
Daunnya:
- ringkas,
- panjang sekitar 15–23 cm.
Bunganya pula tersusun dalam jambak pada bahagian hujung batang.
Ciri-ciri ini menjadikannya kelihatan seperti beberapa spesies Mangifera lain tetapi mempunyai identiti botani tersendiri.
Hubungan Bacang dengan Kuini
Satu aspek menarik ialah hubungan genetik bacang dengan kuini (Mangifera odorata).
Dokumen menyatakan bahawa M. foetida membentuk klad parafiletik dan M. odorata dianggap sebagai kacukan antara M. foetida dengan M. indica.
Ini menunjukkan bahawa bacang mempunyai nilai penting bukan sahaja sebagai buah liar, tetapi juga dalam memahami sejarah evolusi dan penghibridan genus Mangifera.
Berapa Banyak Bahagian Buah yang Boleh Dimakan?
Bahagian yang boleh dimakan mewakili sekitar 56% daripada berat keseluruhan buah.
Setiap 100 g bahagian boleh dimakan mengandungi sekitar:
- air: 72.5–78.5 g
- karbohidrat: 17.9–25.4 g
- protein: 0.8–1.4 g
Ini menunjukkan bahawa bacang merupakan buah berair dengan kandungan karbohidrat sederhana dan protein yang rendah.
Vitamin C dalam Bacang
Salah satu nutrien paling menonjol ialah vitamin C.
Dokumen melaporkan kandungan vitamin C sekitar 47.4–56 mg bagi setiap 100 g buah.
Nilai ini menunjukkan bacang berpotensi menyumbang vitamin C kepada diet harian.
Provitamin A dan Karotenoid
Bacang turut membekalkan sekitar 255 µg provitamin A dalam bentuk karotenoid bagi setiap 100 g.
Karotenoid bukan sahaja berkaitan dengan warna buah, tetapi juga menjadi komponen penting dalam nilai pemakanannya.
Kalium yang Agak Tinggi
Mineral utama yang disebut ialah kalium.
Bacang mengandungi sekitar 361 mg kalium bagi setiap 100 g buah.
Selain itu, terdapat sekitar:
- kalsium: 16–21 mg/100 g
- serat makanan: 1.8 g/100 g
Profil ini menyokong potensi bacang sebagai bahan untuk formulasi makanan fungsian dan nutraseutikal.
Bacang Kaya dengan Sebatian Fitokimia
Selain nutrien asas, bacang mempunyai pelbagai metabolit sekunder.
Dokumen menyebut antaranya:
- mangiferin,
- sebatian fenolik,
- flavonoid,
- tanin,
- polifenol,
- kuinon.
Kepelbagaian sebatian ini menjadi salah satu sebab M. foetida semakin mendapat perhatian dalam penyelidikan makanan fungsian dan farmakologi.
667 Sebatian Metabolit Dikesan
Analisis LC-MS terhadap tiga varieti bacang, iaitu Limus, Batu dan Manis, mendedahkan sebanyak 667 sebatian metabolit.
Setiap varieti mempunyai beberapa sebatian khusus yang tersendiri.
Ini menunjukkan bahawa variasi dalam M. foetida boleh menghasilkan profil kimia yang sangat berbeza.
Mangiferin: Sebatian Utama yang Menarik
Mangiferin ialah sejenis sebatian xanton yang banyak dikaji dalam genus Mangifera.
Dokumen menyatakan bahawa kandungan mangiferin dalam M. foetida mencapai sekitar 2.56%, yang dilaporkan sebagai tahap tertinggi berbanding semua jenis mangga lain yang dibandingkan dalam kajian tersebut.
Ini menjadikan bacang sumber yang berpotensi penting untuk penyelidikan berkaitan mangiferin.
Aktiviti Biologi Mangiferin
Dalam sumber yang dirujuk, mangiferin dikaitkan dengan beberapa aktiviti seperti:
- antioksidan,
- analgesik,
- anti-radang,
- antitumor,
- imunomodulatori,
- anti-HIV.
Namun, aktiviti ini merujuk kepada potensi farmakologi sebatian dan tidak bermaksud pengambilan buah bacang secara langsung boleh digunakan sebagai rawatan untuk keadaan tersebut.
Kulit Bacang Juga Bernilai
Kulit buah mengandungi beberapa kumpulan bahan bioaktif seperti:
- tanin,
- polifenol,
- monoterpena,
- seskuiterpena,
- kuinon.
Dokumen menyatakan sebatian ini mempunyai potensi sebagai insektisida semula jadi.
Ini menunjukkan bahagian kulit yang biasanya dianggap sisa juga mempunyai nilai penyelidikan.
Ekstrak Kulit sebagai Penghalau Nyamuk
Satu kajian menarik yang dirujuk menggunakan ekstrak kulit bacang dalam formulasi losyen.
Pada kepekatan 5% dan 10%, losyen tersebut dilaporkan memberikan 100% perlindungan terhadap nyamuk Aedes aegypti sehingga 2–3 jam.
Dapatan ini menunjukkan potensi ekstrak kulit sebagai bahan dalam produk penghalau serangga.
Aktiviti Antioksidan Bacang
Kapasiti antioksidan bacang berubah mengikut bentuk pemprosesan.
Bagi beberapa komponen antioksidan, susunan yang dilaporkan ialah:
buah segar > gentian > serbuk.
Namun, menggunakan kaedah pelunturan ?-karotena, susunannya berubah kepada:
gentian > serbuk > buah segar.
Ini menunjukkan bahawa kaedah pemprosesan dan kaedah analisis boleh mempengaruhi bagaimana aktiviti antioksidan dinilai.
Hubungan antara Fitokimia dan Antioksidan
Analisis Pearson dalam kajian yang dirujuk menunjukkan hubungan positif dan signifikan dengan nilai r > 0.9 antara kapasiti antioksidan dan komponen antioksidan tertentu.
Ini menunjukkan bahawa kandungan flavonoid, karotenoid atau komponen lain mempunyai kaitan rapat dengan aktiviti antioksidan keseluruhan.
Bacang Bukan Mangga Liar Paling Tinggi Antioksidan
Walaupun bacang menunjukkan potensi antioksidan, dokumen menyatakan bahawa dalam kalangan spesies Mangifera liar di Malaysia, M. caesia dan M. pajang mencatatkan kandungan fenolik dan asid askorbik lebih tinggi.
Ini penting kerana ia menunjukkan bahawa bacang mempunyai potensi, tetapi tidak semestinya unggul bagi setiap parameter.
Bagaimana Bacang Dimakan?
Bacang mempunyai sejarah penggunaan yang panjang dalam makanan tradisional.
Di Malaysia, buah ini digunakan dalam:
- chutney,
- acar,
- rojak,
- kari.
Di Indonesia pula, ia digunakan dalam:
- rujak,
- asinan.
Buahnya juga boleh dimakan mentah.
Aroma kuatnya menjadikan bacang mempunyai ciri rasa dan bau yang sangat tersendiri.
Nilai Ekonomi kepada Komuniti
Walaupun kurang komersial pada skala besar, bacang mempunyai nilai ekonomi tempatan.
Dokumen menyatakan buah ini dijual di pasar tradisional dan menyumbang kepada pendapatan isi rumah luar bandar di Aceh, Indonesia.
Responden tempatan juga menyatakan M. foetida antara buah liar yang digemari kerana rasa dan aromanya.
Ancaman Deforestasi
Walaupun status lama IUCN yang disebut dalam dokumen ialah Lower Risk / Least Concern pada 1998, bacang masih menghadapi ancaman habitat yang serius.
Deforestasi di Sumatera dilaporkan sekitar 268,000 hektar setahun dalam sumber yang dirujuk.
Selain itu, pokok bacang turut ditebang kerana kayunya digunakan sebagai bahan binaan.
Potensi dalam Pembiakan Mangga
Bacang mempunyai beberapa ciri yang menjadikannya menarik untuk pembiakan.
Dokumen menyatakan spesies ini:
- lebih tahan perosak dan penyakit,
- boleh tumbuh dari paras laut hingga 2,000 m,
- mempunyai toleransi terhadap antraknos yang tinggi dalam keadaan Florida.
Ciri-ciri ini berpotensi menjadikan M. foetida sumber germplasma untuk program pembiakbakaan mangga.
Berjaya Dicantum Menggunakan Interstock
Kajian di Florida menunjukkan M. foetida boleh berjaya dicantum apabila menggunakan M. lalijiwa sebagai interstock.
Ini penting kerana spesies liar tidak semestinya serasi secara langsung dengan pokok penanti mangga komersial.
Penggunaan interstock boleh membantu mengatasi masalah ketidakserasian cantuman.
Toleransi terhadap Suhu Rendah
Satu lagi ciri luar biasa ialah toleransi suhu.
Dokumen melaporkan M. foetida mampu bertahan pada suhu sekitar 29°F atau -2°C selama lebih daripada lima jam dalam keadaan Florida.
Bagi spesies mangga tropika, ciri ini sangat menarik dari sudut pembiakan dan adaptasi.
Toleransi Antraknos
Dokumen turut menyatakan bahawa M. foetida menunjukkan toleransi tinggi terhadap antraknos dalam keadaan Florida.
Jika ciri ini stabil secara genetik, ia boleh mempunyai nilai tinggi dalam program pembiakan mangga yang mensasarkan ketahanan penyakit.
Berpotensi sebagai Buah Segar yang Dipilih Semula
Penilaian di Fairchild Tropical Botanic Garden sejak 1994 menunjukkan bahawa M. foetida mempunyai potensi dibangunkan sebagai tanaman buah segar melalui pemilihan klon berkualiti unggul.
Ini menunjukkan spesies liar tidak semestinya kekal sebagai buah hutan sahaja.
Melalui pemilihan bahan tanaman, beberapa ciri seperti rasa, aroma, tekstur atau saiz buah berpotensi diperbaiki.
Konservasi Berasaskan Komuniti
Dokumen mencadangkan pendekatan pendomestikan spesies buah liar oleh komuniti sebagai salah satu strategi pemuliharaan di Aceh.
Pendekatan ini menarik kerana pemuliharaan tidak hanya bergantung kepada kawasan hutan atau koleksi botani.
Jika buah mempunyai nilai ekonomi kepada masyarakat, insentif untuk mengekalkan dan menanam pokok juga meningkat.
Kesimpulan
Mangifera foetida atau bacang ialah mangga liar Asia Tenggara yang mempunyai nilai jauh lebih luas daripada sekadar buah tradisional beraroma kuat.
Buah ini mengandungi sekitar 47.4–56 mg vitamin C, 255 µg provitamin A, 361 mg kalium dan 1.8 g serat bagi setiap 100 g, selain pelbagai sebatian fitokimia seperti mangiferin, flavonoid, tanin, polifenol dan kuinon.
Kandungan mangiferinnya yang tinggi, potensi antioksidan, penggunaan ekstrak kulit sebagai penghalau nyamuk serta kepelbagaian 667 metabolit menunjukkan nilai penyelidikan yang besar.
Dari sudut pertanian pula, bacang mempunyai ciri yang amat menarik: toleransi terhadap perosak dan penyakit, toleransi antraknos, adaptasi dari paras laut hingga 2,000 m serta kemampuan bertahan pada suhu sekitar -2°C untuk tempoh tertentu.
Secara keseluruhannya, bacang boleh dianggap sebagai buah liar yang kurang dimanfaatkan tetapi mempunyai potensi besar sebagai makanan fungsian, sumber fitokimia dan plasma germplasma untuk pembiakan mangga pada masa hadapan.
Sumber Rujukan
Alifiyah, N. I., Aryanto, A., & Zikriyani, H. (2025). Phytochemical Constituents, Nutritional Composition, and Pharmacological Potentials of Mangifera foetida: A Comprehensive Review. Jurnal Biologi Tropis.
Campbell, R., Ledesma, N., & Zill, G. (2017). Finding a Suitable Interstock for Three Mangifera Species from Tropical Asia.
Campbell, R., & Ledesma, N. (2013). Update on new Mangifera species in Florida, USA.
Campbell, R. (2007). The potential of new Mangifera species in Florida.
Fitmawati et al. (2019). The Secondary Metabolite Diversity Analysis of Three Mangifera Foetida L. Varieties Based on Liquid Chromatography-Mass Spectrometry (LC-MS). Journal of Physics: Conference Series, 1351.
Lasano, N. F., Hamid, A., Karim, R., Dek, M. P. S., Shukri, R., & Ramli, N. S. (2019). Nutritional Composition, Anti-Diabetic Properties and Identification of Active Compounds Using UHPLC-ESI-Orbitrap-MS/MS in Mangifera odorata L. Peel and Seed Kernel. Molecules, 24.
Ledesma, N., & Campbell, R. (2018). Conservation and commercial development of Mangifera species (wild mangos) in Florida.
Mirfat, A., Razali, M., Salma, I., & Kalsum, H. U. (2015). Antioxidant and Nutritional Values of Selected Under-utilised Mangifera Species in Malaysia. Indian Journal of Plant Genetic Resources, 28, 72–79.
Ningrum, M. R., & Fitmawati, F. (2018). Phylogenetic Analysis of Macang (Mangifera foetida Lour.) and Its Relative Based on ITS Sequences.
Rafidah, F. N., Juliantari, E., & Sofiyanti, N. (2019). Infraspecies Macang (Mangifera foetida) Berdasarkan Sekuen Gen rbcL.
Salahuddin, M. A. A., Idris, S., & Mirad, R. (2016). Natural antioxidant properties of selected wild Mangifera species in Malaysia. Journal of Tropical Agriculture and Food Science, 44, 63–72.
Stiani, S. N., Nurhayati, G. S., Effendi, E., Indriatmoko, D. D., & Yusransyah, Y. (2022). Formulasi dan Aktivitas Lotion Antinyamuk Aedes Aegypti dari Ekstrak Kulit Buah Limus (Mangifera foetida Lour.). Jurnal Ilmiah Kesehatan Delima.
Suwardi, A. B., et al. (2022). Diversity of wild edible fruit plant species and their threatened status in the Aceh Province, Indonesia. Biodiversitas Journal of Biological Diversity.
Suwardi, A. B., et al. (2020). Ethnobotany and conservation of indigenous edible fruit plants in South Aceh, Indonesia. Biodiversitas Journal of Biological Diversity.
Suwardi, A. B., et al. (2020). Wild edible fruits generate substantial income for local people of the Gunung Leuser National Park, Aceh Tamiang Region. Ethnobotany Research and Applications, 20, 1–13.
Tyug, T. S., Johar, M., & Ismail, A. (2010). Antioxidant Properties of Fresh, Powder, and Fiber Products of Mango (Mangifera foetida) Fruit. International Journal of Food Properties, 13, 682–691.
Widyawati, P., Hardiansyah, H., & Mahrudin, M. (2023). Mangifera species diversity on the riverbank of Bantuil Village, Barito Kuala Regency, South Kalimantan. Symposium on Biology Education.
Keyword: Mangifera foetida, bacang, buah bacang, macang, limus, mangga liar, wild mango, Anacardiaceae, nutrisi bacang, vitamin C, kalium, provitamin A, mangiferin, fitokimia, flavonoid, tanin, polifenol, antioksidan, makanan fungsian, nutraseutikal, ekstrak kulit bacang, Aedes aegypti, penghalau nyamuk semula jadi, Mangifera odorata, kuini, Mangifera indica, pembiakan mangga, interstock mangga, antraknos mangga, plasma germplasma, konservasi buah liar, buah kurang dimanfaatkan
