Dalam pengurusan perosak tanaman, keberkesanan racun serangga bukan hanya bergantung pada jenama atau bahan aktif. Satu perkara yang sangat penting ialah mod tindakan atau Mode of Action (MoA) racun tersebut. Di sinilah peranan IRAC — Insecticide Resistance Action Committee menjadi penting.
IRAC ialah jawatankuasa teknikal antarabangsa yang ditubuhkan pada 1984 oleh industri perlindungan tanaman untuk menyelaras usaha mencegah atau melambatkan perkembangan rintangan terhadap racun serangga dan akarisida. Kini, IRAC beroperasi di bawah CropLife International dan diiktiraf sebagai badan rujukan berkaitan pengurusan rintangan racun serangga.
Apa sebenarnya fungsi IRAC?
Misi utama IRAC ialah membantu komunikasi dan pendidikan mengenai rintangan racun serangga serta menggalakkan pembangunan dan pelaksanaan strategi Insecticide Resistance Management (IRM). Matlamat akhirnya ialah mengekalkan keberkesanan racun serangga dalam pertanian dan kesihatan awam selama mungkin.
Antara fungsi IRAC yang paling penting ialah membangunkan dan menyelenggara Skema Klasifikasi Mod Tindakan atau MoA Classification Scheme.
Skema ini mengelompokkan racun serangga berdasarkan bagaimana bahan aktif tersebut bertindak pada sistem fisiologi atau biokimia serangga, bukannya berdasarkan nama dagangan. Dokumen menyatakan bahawa skema tersebut merangkumi lebih daripada 25 mod tindakan dan 55 kelas kimia.
Mengapa ada nombor seperti 4A, 5, 28 atau 30?
Nombor dan huruf pada kumpulan IRAC menunjukkan racun yang mempunyai mod tindakan tertentu.
Contohnya, dokumen menyenaraikan:
| Kumpulan IRAC | Mod tindakan | Contoh bahan aktif |
|---|---|---|
| 4A | Modulator kompetitif nAChR | imidakloprid, asetamiprid |
| 4C | Modulator kompetitif nAChR, sulfoximine | sulfoxaflor |
| 4E | Modulator kompetitif nAChR, mesoionik | fenmezoditiaz |
| 5 | Modulator alosterik nAChR Tapak I | spinosad, spinetoram |
| 28 | Modulator reseptor rianodina | klorantraniliprol |
| 30 | Modulator alosterik saluran klorida GABA | broflanilida, isosikloseram |
Maksudnya, dua racun dengan jenama yang berbeza boleh sebenarnya berada dalam kumpulan IRAC yang sama jika kedua-duanya menyerang tapak sasaran yang sama pada serangga.
Mengapa penting tahu kumpulan IRAC?
Masalah utama apabila racun digunakan berulang kali ialah serangga yang mempunyai sifat tahan akan lebih mudah terselamat dan membiak.
Jika racun dengan mod tindakan yang sama digunakan berkali-kali, tekanan pemilihan terhadap populasi serangga menjadi lebih tinggi.
Akhirnya, racun yang sebelum ini berkesan boleh menjadi semakin kurang berkesan.
Sebab itu IRAC menggunakan konsep penggiliran kumpulan mod tindakan sebagai asas pengurusan rintangan.
Tukar jenama belum tentu bermaksud tukar mod tindakan
Ini antara perkara paling penting untuk difahami.
Contohnya, jika satu produk menggunakan imidakloprid dan produk lain menggunakan asetamiprid, kedua-duanya berada dalam kumpulan IRAC 4A.
Jadi, menukar daripada imidakloprid kepada asetamiprid tidak semestinya dianggap penggiliran mod tindakan sebenar.
Dari perspektif pengurusan rintangan, anda masih menggunakan kumpulan yang sama.
Sebaliknya, pertukaran daripada kumpulan 4A kepada kumpulan 5, 28 atau kumpulan lain yang mempunyai mod tindakan berbeza lebih menepati prinsip penggiliran MoA yang dibincangkan dalam dokumen.
Prinsip asas penggiliran racun
Dokumen menerangkan bahawa prinsip penting ialah menggantikan mod tindakan antara dan dalam musim tanaman supaya tekanan pemilihan tidak sentiasa tertumpu pada satu mekanisme.
Secara konsep, coraknya boleh difahami seperti:
Kumpulan 4A ? kumpulan 5 ? kumpulan 28 ? kumpulan lain
bukannya:
4A ? 4A ? 4A ? 4A
walaupun nama produk atau jenamanya berbeza.
Mengapa mengulang kumpulan yang sama mempercepat rintangan?
Dalam populasi perosak, biasanya terdapat variasi semula jadi.
Apabila racun digunakan, individu yang sensitif mati. Tetapi jika ada individu yang secara genetik kurang sensitif terhadap mod tindakan tersebut, mereka berpeluang hidup dan membiak.
Jika mod tindakan yang sama terus digunakan, generasi berikutnya semakin didominasi oleh individu yang tahan.
Inilah asas perkembangan rintangan yang cuba dilambatkan oleh strategi IRM.
Apa itu IRM?
IRM ialah singkatan kepada Insecticide Resistance Management, atau pengurusan rintangan racun serangga.
Objektifnya bukan untuk “menghapuskan rintangan sepenuhnya”, tetapi untuk melambatkan kadar ia berkembang.
IRAC membangunkan panduan, poster, video, risalah, kaedah bioasai dan bahan pendidikan untuk membantu pelaksanaan strategi tersebut.
Label racun boleh menunjukkan kumpulan IRAC
Dokumen menyatakan IRAC menyokong penggunaan ikon atau maklumat MoA pada label produk racun perosak, sama ada secara wajib atau sukarela mengikut negara.
Oleh itu, semasa memilih racun, pengguna sepatutnya melihat bukan sahaja:
- nama jenama,
- bahan aktif,
- kadar penggunaan,
tetapi juga nombor kumpulan IRAC.
Nombor ini membantu menentukan sama ada racun yang akan digunakan benar-benar mempunyai mod tindakan yang berbeza daripada racun sebelumnya.
Contoh Kumpulan 28
Kumpulan IRAC 28 bertindak sebagai modulator reseptor rianodina atau RyR.
Contoh bahan aktif dalam dokumen ialah:
klorantraniliprol.
Jika kumpulan 28 telah digunakan secara berulang, prinsip pengurusan rintangan mencadangkan penggunaan berikutnya perlu mempertimbangkan kumpulan MoA lain yang sesuai terhadap perosak sasaran.
Contoh Kumpulan 30
Kumpulan IRAC 30 pula bertindak sebagai modulator alosterik saluran klorida GABA.
Contoh bahan aktif:
- broflanilida,
- isosikloseram.
Walaupun kedua-duanya berbeza nama, kerana berada dalam kumpulan yang sama, ia masih berkongsi mod tindakan utama yang sama dalam konteks klasifikasi IRAC.
IRAC bukan sistem menentukan “racun paling kuat”
Nombor IRAC tidak menunjukkan tahap kekuatan racun.
Contohnya:
IRAC 30 tidak bermaksud lebih kuat daripada IRAC 28, dan kumpulan 5 tidak bermaksud lebih lemah daripada kumpulan 28.
Nombor tersebut ialah kod klasifikasi mod tindakan.
Fungsinya ialah memudahkan pengurusan rintangan, bukan memberi ranking keberkesanan.
IRAC juga bukan berdasarkan jenis serangga
Satu kumpulan IRAC boleh mempunyai bahan aktif yang digunakan terhadap beberapa jenis perosak.
Pemilihan produk masih perlu berdasarkan:
- perosak sasaran,
- tanaman,
- pendaftaran label,
- masa aplikasi,
- keberkesanan bahan aktif.
IRAC membantu dalam satu perkara yang khusus: membezakan mod tindakan untuk pengurusan rintangan.
IRAC Membangunkan Kaedah Ujian Rintangan
Selain klasifikasi racun, IRAC juga membangunkan kaedah bioasai berstandard untuk menguji tahap kerentanan perosak.
Dokumen memberikan contoh:
- IRAC 008 — kaedah cawan,
- IRAC 015 — kaedah piring Petri.
Kaedah seperti ini membantu penyelidik membandingkan tindak balas populasi serangga terhadap sesuatu racun.
Mengapa ujian rintangan penting?
Kadangkala kegagalan kawalan bukan semestinya disebabkan oleh rintangan.
Ia juga boleh berlaku kerana faktor seperti:
- masa semburan tidak tepat,
- liputan semburan tidak mencukupi,
- perosak berada pada peringkat kurang sensitif,
- kadar penggunaan tidak sesuai.
Ujian bioasai membantu menentukan sama ada perubahan sensitiviti sebenar terhadap racun telah berlaku.
Skala masalah rintangan sebenarnya besar
Dokumen menyatakan kira-kira 954 spesies perosak telah dilaporkan membangunkan rintangan terhadap pelbagai racun perosak.
Angka ini menunjukkan bahawa rintangan bukan masalah teori.
Ia merupakan cabaran sebenar dalam pengurusan perosak di seluruh dunia.
Mengapa rintangan boleh merugikan petani?
Apabila rintangan meningkat:
- racun menjadi kurang berkesan,
- aplikasi mungkin menjadi lebih kerap,
- kos kawalan meningkat,
- pilihan bahan aktif semakin terhad,
- risiko kehilangan hasil meningkat.
Sebab itu mengekalkan keberkesanan sesuatu kumpulan racun selama mungkin jauh lebih baik daripada menggunakannya secara berlebihan sehingga rintangannya meningkat.
IRAC Perlu Digabungkan dengan IPM
Walaupun dokumen memberi tumpuan kepada IRAC dan pengurusan rintangan, konsep IRM pada asasnya bertujuan memastikan racun tidak disalahgunakan atau digunakan secara berlebihan.
Oleh itu, racun serangga bukan satu-satunya alat kawalan.
Dalam pengurusan perosak, penggunaan racun sepatutnya menjadi sebahagian daripada sistem yang turut mengambil kira pemantauan populasi perosak dan pilihan kawalan lain yang bersesuaian.
Cara Mudah Membaca IRAC di Ladang
Apabila melihat label racun serangga, fikirkan tiga perkara:
Pertama: apakah bahan aktifnya?
Contohnya imidakloprid.
Kedua: apakah kumpulan IRAC?
Contohnya 4A.
Ketiga: kumpulan apa yang digunakan sebelum ini?
Jika sebelum ini juga 4A, menukar jenama kepada produk 4A lain tidak benar-benar menukar mod tindakan.
Inilah kegunaan praktikal utama sistem IRAC.
Kesimpulan
IRAC atau Insecticide Resistance Action Committee ialah organisasi teknikal antarabangsa yang diwujudkan untuk membantu mencegah atau melambatkan perkembangan rintangan terhadap racun serangga dan akarisida.
Sumbangan terpentingnya ialah pembangunan Skema Klasifikasi Mod Tindakan (MoA) yang mengelompokkan racun berdasarkan bagaimana bahan aktif bertindak terhadap serangga.
Dalam amalan pertanian, mesej paling penting ialah:
Jangan hanya tukar jenama racun — periksa dan tukar kumpulan IRAC apabila penggiliran mod tindakan diperlukan.
Penggunaan kumpulan yang sama secara berulang boleh meningkatkan tekanan pemilihan dan mempercepat perkembangan populasi perosak yang tahan. Sebaliknya, penggiliran mod tindakan merupakan komponen penting dalam strategi IRM untuk mengekalkan keberkesanan racun dalam jangka panjang.
Secara mudah, nombor IRAC pada label racun bukan sekadar nombor teknikal. Ia merupakan panduan penting untuk membantu petani menggunakan racun dengan lebih strategik dan melambatkan masalah rintangan perosak.
Sumber Rujukan
Austin, J. et al. (2011). Prevention and Management of Insecticide Resistance in Vectors of Public Health Importance.
Kole, R. K., Roy, K., Panja, B., Sankarganesh, E., Manda, T., & Worede, R. E. (2019). Use of pesticides in agriculture and emergence of resistant pests. Indian Journal of Animal Health, 58, 53.
Kraus, E. C., & Bultemeier, B. W. (2024). Pesticide Mode of Action Classification: Understanding Resistance Action Committees (RACs). EDIS.
Sparks, T. C., Storer, N., Porter, A., Slater, R., & Nauen, R. (2021). Insecticide resistance management and industry: the origins and evolution of the Insecticide Resistance Action Committee (IRAC) and the mode of action classification scheme. Pest Management Science, 77, 2609–2619.
Sparks, T. C., et al. (2020). Insecticides, biologics and nematicides: Updates to IRAC’s mode of action classification – a tool for resistance management. Pesticide Biochemistry and Physiology, 167, 104587.
Sparks, T. C., & Nauen, R. (2015). IRAC: Mode of action classification and insecticide resistance management. Pesticide Biochemistry and Physiology, 121, 122–128.
Sparks, T. C., Riley, D., Simmons, A., & Guo, L. (2020). Comparison of Toxicological Bioassays for Whiteflies. Insects, 11.
Keyword: IRAC, Insecticide Resistance Action Committee, racun serangga, rintangan racun serangga, insecticide resistance, pengurusan rintangan, IRM, Mode of Action, MoA, kumpulan IRAC, kod IRAC, bahan aktif racun, imidakloprid, asetamiprid, sulfoxaflor, spinosad, spinetoram, klorantraniliprol, broflanilida, penggiliran racun, rotasi racun serangga, racun perosak, IPM, pengurusan perosak, bioasai IRAC
