Cirit-birit merupakan antara kegunaan tradisional senduduk yang paling terkenal. Daunnya direbus dan airnya diminum untuk menghentikan cirit-birit dan disentri. Artikel ini meneliti bukti saintifik di sebalik amalan ini.
Kegunaan Tradisional
Ulasan senduduk menyatakan daun, pucuk, kulit batang, biji dan akarnya digunakan untuk merawat cirit-birit, disentri dan sakit perut [1]. Daun Melastoma digunakan secara meluas di Asia sebagai rebusan untuk gangguan gastrousus [2]. Di Jambi, Indonesia, suku Anak Dalam menggunakan senduduk untuk merawat cirit-birit [3].
Bukti daripada Kajian Haiwan
Kajian klasik: empat model cirit-birit
Kajian Sunilson dan rakan (2009) menguji ekstrak air daun senduduk pada mencit menggunakan empat model cirit-birit [4]:
1. Cirit-birit akibat minyak kastor: ekstrak mengurangkan pengeluaran najis dengan ketara dan melindungi mencit.
2. Rembesan cecair usus akibat magnesium sulfat: ekstrak mengurangkan rembesan cecair.
3. Pergerakan usus (ujian makanan arang): ekstrak mengurangkan pergerakan gastrousus.
Tiada kematian atau tanda kelemahan dicatat sehingga dos 2,000 mg/kg [4].
Kajian 2025
Kajian pada mencit jantan yang diaruh cirit-birit dengan minyak kastor membandingkan ekstrak etanol daun senduduk (50, 100 dan 150 mg/kg) dengan ubat cirit-birit komersial [5]:
Ekstrak mengurangkan kekerapan cirit-birit dan memperbaiki konsistensi najis.
Dos 150 mg/kg menunjukkan kesan terbaik.
Saringan fitokimia mengesan alkaloid, flavonoid, tanin, saponin dan steroid/triterpenoid.
Tampalan transdermal
Kajian di Indonesia menghasilkan tampalan kulit (transdermal) mengandungi ekstrak daun senduduk 10%, 20% dan 30%, dan menguji kesan anti-cirit-birit pada arnab. Kepekatan 30% didapati boleh mencegah cirit-birit dengan menjadikan najis lebih lembut, menurut penyelidik [6].
Bagaimana Senduduk Mungkin Berfungsi?
Tanin
Senduduk kaya dengan tanin [7][8]. Tanin terkenal dengan sifat astringen yang mengecutkan tisu.
Kesan antibakteria
Banyak kes cirit-birit disebabkan jangkitan. Ekstrak senduduk aktif terhadap E. coli dan bakteria lain dalam kajian makmal [9][10].
Mengurangkan pergerakan dan rembesan usus
Kajian haiwan menunjukkan ekstrak mengurangkan pergerakan gastrousus dan rembesan cecair usus [4].
Jadual Ringkasan Bukti
| Kajian | Model | Penemuan |
|---|---|---|
| Sunilson 2009 | Mencit, 4 model | Kurang najis, cecair dan pergerakan usus [4] |
| Gunawan 2025 | Mencit, minyak kastor | 150 mg/kg paling berkesan [5] |
| Winata 2024 | Arnab, tampalan kulit | Kepekatan 30% [6] |
Had Bukti
1. Tiada ujian klinikal manusia ditemui dalam carian ini.
2. Dos haiwan tidak boleh terus diterjemahkan kepada dos manusia.
3. Ulasan genus Melastoma menegaskan kajian keselamatan dan keberkesanan klinikal masih diperlukan [8].
Bahaya Utama Cirit-birit: Dehidrasi
Cirit-birit boleh menyebabkan dehidrasi jika tidak diurus dengan betul [5]. Rawatan utama yang terbukti ialah penggantian cecair, iaitu larutan garam penghidratan oral, bukan menghentikan cirit-birit semata-mata.
Bilakah Perlu Jumpa Doktor?
Cirit-birit pada bayi dan kanak-kanak kecil
Najis berdarah atau berlendir
Demam tinggi
Tanda dehidrasi seperti mulut kering, kurang kencing dan lemah
Cirit-birit lebih daripada dua hari
Panduan Praktikal
1. Utamakan larutan penghidratan oral semasa cirit-birit.
2. Jangan beri rebusan herba kepada bayi tanpa nasihat doktor.
3. Jika ingin mencuba air rebusan daun, gunakan daun bersih dari kawasan tidak tercemar, kerana senduduk boleh mengumpul logam [11].
4. Jangan gunakan untuk menahan cirit-birit berdarah, kerana ia mungkin jangkitan serius.
Bukan Satu-satunya Kegunaan Gastrousus
Selain cirit-birit, ulasan Melastoma melaporkan kajian haiwan yang menunjukkan aktiviti anti-ulser menggunakan ekstrak metanol daun pada tikus [2]. Ulasan genus juga menyenaraikan aktiviti perlindungan gastrik [8]. Ini menunjukkan senduduk mungkin mempunyai pelbagai kesan terhadap sistem pencernaan, tetapi semua bukti masih daripada kajian haiwan.
Sebatian dalam Daun
Ulasan menyatakan kelas metabolit utama dalam Melastoma termasuk flavonoid, triterpena, tanin, saponin dan steroid, manakala alkaloid tidak dikesan dalam sesetengah kajian daun [2]. Walau bagaimanapun, kajian 2025 melaporkan kehadiran alkaloid dalam saringan fitokimia ekstrak etanol daun [5]. Perbezaan ini mungkin disebabkan kaedah pengekstrakan atau lokasi sampel.
Air Rebusan vs Ekstrak Etanol
Kajian Sunilson menggunakan ekstrak air [4], yang lebih hampir dengan amalan tradisional merebus daun, manakala kajian Gunawan menggunakan ekstrak etanol [5]. Kedua-duanya menunjukkan kesan positif pada haiwan, tetapi kandungan sebatian mungkin berbeza bergantung pada pelarut yang digunakan.
Kesan Antibakteria terhadap Bakteria Usus
Dalam kajian di Indonesia, ekstrak etanol daun senduduk mencapai MIC 1.56 mg/mL terhadap E. coli, bakteria yang sering dikaitkan dengan jangkitan usus [10]. Kajian di Malaysia juga menguji ekstrak senduduk terhadap E. coli dan Klebsiella pneumoniae [9]. Namun, kajian ini dibuat di makmal sahaja.
Pesanan Penting
Kajian haiwan hanya memberi petunjuk awal. Sehingga ujian manusia dijalankan, senduduk tidak boleh dianggap rawatan cirit-birit yang terbukti.
Kesimpulan
Kajian haiwan menyokong penggunaan tradisional senduduk untuk cirit-birit, dengan ekstrak daun mengurangkan pengeluaran najis, rembesan cecair dan pergerakan usus. Tanin dan kesan antibakteria mungkin memainkan peranan. Namun, tiada ujian klinikal manusia, dan rawatan utama cirit-birit tetap penggantian cecair.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Cirit-birit yang teruk, berdarah atau berpanjangan, terutamanya pada kanak-kanak dan warga emas, perlu dirawat oleh doktor dengan segera.
Rujukan
[1] S. M. Joffry et al. (2011). Melastoma malabathricum (L.) Smith Ethnomedicinal Uses, Chemical Constituents, and Pharmacological Properties: A Review. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine : eCAM. DOI: 10.1155/2012/258434.
[2] N. Samad et al. (2018). Ethnobotanical, Phytochemical, and Pharmacological Aspects of Melastoma sp. Unknown Journal.
[3] R. Y. Putra et al. (2025). Antibacterial Activity of Melastoma malabathricum L. Leaves and Efficacy in Liquid Spray Formulation against Acne-Causing Bacteria (Staphylococcus epidermidis). Tropical Journal of Natural Product Research. DOI: 10.26538/tjnpr/v9i9.32.
[4] J. Sunilson et al. (2009). Antidiarrhoeal Activity of Leaves of Melastoma malabathricum Linn. Indian Journal of Pharmaceutical Sciences. DOI: 10.4103/0250-474x.59556.
[5] M. Gunawan et al. (2025). Antidiarrhea activity of Senduduk ((Melastoma Malabathricum L.) leaves extract in Male Mice (Mus muscculus). Proceeding of the International Conference on Health Sciences and Nursing. DOI: 10.61132/ichsn.v2i2.100.
[6] Hanafis Sastra Winata et al. (2024). FORMULASI DAN UJI ANTIDIARE SEDIAAN PATCH TRANSDERMAL EKSTRAK DAUN SENGGANI (Melastoma malabathricum L.) TERHADAP KELINCI. AGRIBIOS. DOI: 10.36841/agribios.v22i2.5494.
[7] Amira Liyana Azri Sani et al. (2025). EVALUATION OF STABILITY, TANNIN CONTENT, ANTIOXIDANT ACTIVITY, AND ANTIMICROBIAL PROPERTIES OF Melastoma Malabathricum Linn. LEAF EXTRACT IN A WATER-BASED EMULSION. Chemical and Natural Resources Engineering Journal (Formally known as Biological and Natural Resources Engineering Journal). DOI: 10.31436/cnrej.v9i1.121.
[8] Wen-jun Zheng et al. (2020). A Review of the Traditional Uses, Phytochemistry and Biological Activities of the Melastoma genus. Journal of ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2020.113322.
[9] Mahmood A. Abdulla et al. (2012). Acute Toxicity Evaluation, Antibacterial, Antioxidant and Immunomodulatory Effects of Melastoma malabathricum. Molecules. DOI: 10.3390/molecules17033547.
[10] P. Apridamayanti et al. (2021). Antioxidant, antibacterial activity and FICI (Fractional Inhibitory Concentration Index) of ethanolic extract of Melastoma malabathricum leaves with amoxicillin against pathogenic bacteria. Nusantara Bioscience. DOI: 10.13057/nusbiosci/n130202.
[11] Shahida Saberi et al. (2024). Metals Accumulation of Tropical Shrub Melastoma malabathricum L. (Melastomataceae) Populations and Their Relation To Soil Edaphic Factor. Malaysian Applied Biology. DOI: 10.55230/mabjournal.v53i1.2793.
