Bagi kebanyakan rakyat Malaysia, asam gelugur ialah kepingan buah kering berwarna coklat yang dimasukkan ke dalam masakan untuk memberi rasa masam. Namun, di sebalik penggunaan dapur yang biasa ini, pokok asam gelugur (Garcinia atroviridis) kini mendapat perhatian penyelidik dan usahawan kerana potensinya dalam industri makanan kesihatan.
Artikel ini memperkenalkan asam gelugur dari segi botani, taburan, kegunaan dan potensi pasarannya berdasarkan kajian.
Botani dan Ciri Pokok
Asam gelugur tergolong dalam famili Clusiaceae [1]. Ia merupakan pokok saka bersaiz sederhana [2]. Satu kajian di Malaysia menerangkan pokok asam gelugur boleh mencapai ketinggian maksimum melebihi 20 meter, dengan daun tunggal yang besar, berbentuk bujur memanjang, berwarna hijau gelap dan berkilat di permukaan atas [3]. Pucuk mudanya berwarna kemerahan dan bertukar hijau gelap apabila matang [3].
Buahnya berwarna hijau terang dan bertukar kuning apabila masak [3]. Bentuk buah berbeza mengikut varieti, sama ada bulat, bujur atau bujur memanjang, dengan berat antara 100 hingga 700 g sebiji dan mempunyai 12 hingga 16 alur [3].
Asam gelugur boleh dikenal pasti melalui getah nipis berwarna kuning pucat yang dihasilkan pada batangnya [1].
Asal-Usul dan Taburan
Asam gelugur ialah tumbuhan asli Semenanjung Malaysia, Thailand, Myanmar dan India (Assam) [4]. Ia ditanam secara meluas di Myanmar dan selatan Thailand [4].
Kajian pasaran di Malaysia menyatakan asam gelugur dipercayai berasal dari Semenanjung Malaysia, terutamanya Perak, Kelantan, Terengganu, Negeri Sembilan, Kedah dan Pahang [3]. Tumbuhan ini juga banyak terdapat di negara Asia lain termasuk Thailand, Indonesia, Filipina dan India [3].
Revisi taksonomi genus Garcinia untuk Flora Thailand mendapati buah, pucuk muda, daun dan bunga G. atroviridis boleh dimakan dan mempunyai rasa masam [5]. Spesies ini sering ditanam untuk buahnya [5].
Kegunaan Tradisional
Di Malaysia, asam gelugur merupakan buah yang sangat popular sebagai agen perisa dalam masakan dan untuk penjagaan kesihatan tradisional [6]. Buah ini biasanya digunakan dalam bentuk kering sebagai bahan masakan [7].
Dari segi etnobotani, asam gelugur digunakan sebagai rempah masakan untuk meningkatkan rasa, menghasilkan rasa masam atau segar, dan meningkatkan ketahanan makanan [1]. Kulit buahnya digunakan dalam masakan dan secara tradisional dimakan untuk pelbagai tujuan, termasuk menurunkan kolesterol darah [8].
Satu kajian menyatakan asam gelugur telah digunakan sebagai ubat selepas bersalin dalam perubatan rakyat [9].
Kandungan Utama: Asid Hidroksisitrik
Asid utama dalam kulit buah asam gelugur ialah asid (-)-hidroksisitrik atau HCA [10]. HCA juga ditemui dalam Garcinia cambogia dan Garcinia indica [10]. Asid ini pertama kali dikenal pasti dalam buah G. cambogia, dan pengkaji menyatakan ia tidak pernah ditemui dalam alam semula jadi sebelum itu [11].
HCA dikaitkan dengan aktiviti anti-obesiti kerana ia merencat enzim ATP-sitrat liase [1]. Topik ini dibincangkan dengan lebih lanjut dalam artikel lain dalam siri ini.
Kepelbagaian Genetik
Di Sumatera Utara. Kajian pencirian morfologi asam gelugur di Langkat dan Serdang Berdagai mendapati empat kumpulan hubungan kekerabatan [12]. Pengkaji menyatakan kepelbagaian genetik berdasarkan ciri morfologi boleh menyokong program pembiakbakaan, dan pemuliharaan G. atroviridis perlu dilakukan [12].
Di Malaysia. Penyelidik Institut Penyelidikan Perhutanan Malaysia (FRIM) mengumpul buah daripada 69 genotip dari empat populasi di Semenanjung Malaysia, iaitu Tapah, Yan, Bukit Gantang dan Jeli [6]. Kandungan HCA sangat berbeza antara genotip, dan 10 genotip dipilih kerana mempunyai HCA melebihi 50% w/w [6].
Masalah Kekeliruan Nama
Satu analisis bibliometrik menyatakan populariti asam gelugur dan persamaan morfologinya dengan spesies lain seperti G. cowa dan G. xanthochymus menjadikan bahan mentahnya terdedah kepada pemalsuan, sama ada secara tidak sengaja atau sengaja [13]. Masalah ini diburukkan lagi oleh penggunaan nama tempatan yang serupa seperti asam gelugur dan asam kandis [13].
Analisis yang sama mendapati tiada kajian sedia ada yang khusus memfokuskan pengesahan dan pengesanan pemalsuan bahan mentah G. atroviridis [13]. Pengkaji mencadangkan strategi pengesahan bersepadu yang menggabungkan kaedah tradisional dengan teknik berasaskan DNA [13].
Potensi Pasaran
Kajian sosioekonomi di Malaysia menyimpulkan asam gelugur boleh menjadi sangat berdaya maju jika dieksploitasi secara komersial [3]. Pemilihan aksesi tanaman dan teknik penanaman berpotensi menghasilkan pokok yang rendah dengan pengeluaran tinggi dalam masa singkat [3].
Harga pasaran produk asam gelugur yang kompetitif menyumbang kepada pulangan tinggi kepada petani [3]. Produk berasaskan asam gelugur juga mula mendapat perhatian usahawan baharu untuk memenuhi permintaan pasaran produk penjagaan kesihatan [3]. Kajian lain menyatakan tumbuhan tradisional ini terbukti boleh ditanam secara komersial dan memberi pendapatan yang menjanjikan kepada usahawan [7].
Panduan Praktikal
Pastikan identiti pokok sebelum menanam atau membeli bahan mentah, kerana asam gelugur mudah dikelirukan dengan spesies Garcinia lain.
Dapatkan anak pokok daripada sumber dipercayai, terutamanya jika berminat dengan genotip HCA tinggi.
Pelihara pokok asam gelugur tua di kampung kerana ia mungkin sumber genetik berharga.
Pertimbangkan nilai tambah seperti pengeringan dan pemprosesan untuk meningkatkan pendapatan.
Jika racun perosak diperlukan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penanaman, serta FRIM tentang bahan tanaman terpilih.
Kesimpulan
Asam gelugur ialah pokok asli Semenanjung Malaysia dan rantau sekitar yang telah lama digunakan sebagai rempah masakan dan ubat tradisional. Kandungan HCA dalam buahnya menjadikannya semakin bernilai dalam industri makanan kesihatan. Kajian di Malaysia menunjukkan kepelbagaian besar antara genotip dan potensi pasaran yang menjanjikan. Namun, isu kekeliruan identiti dengan spesies lain perlu ditangani untuk menjamin kualiti bahan mentah.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Sila dapatkan nasihat pegawai pertanian sebelum memulakan penanaman secara komersial.
Rujukan
[1] M. Silalahi (2021). Garcinia atroviridis (Botani, Pemanfaatan dan Bioaktivitasnya). Unknown Journal. DOI: 10.5281/zenodo.4734490.
[2] Muhammad Shahid et al. (2022). Phytochemicals and Biological Activities of Garcinia atroviridis: A Critical Review. Toxics. DOI: 10.3390/toxics10110656.
[3] N. A. Halim et al. (2019). Market potential of Garcinia atroviridis Griff. (asam gelugur) [Prospek pasaran bagi Garcinia atroviridis Griff. (asam gelugur)]. Unknown Journal.
[4] T. K. Lim (2022). Garcinia atroviridis. CABI Compendium. DOI: 10.1007/978-94-007-1764-0_3.
[5] C. Ngernsaengsaruay (2022). Lectotypifications of Three Names in Garcinia, Synonymy of Garcinia pedunculata and Detailed Descriptions of Three Species in Garcinia Section Brindonia (Clusiaceae). Diversity. DOI: 10.3390/d14070556.
[6] F. F. Md Ariff et al. (2024). Quantification of hydroxycitric acid in selected genotypes of Garcinia atroviridis Griff ex T. Anders. collected from four populations in Peninsular Malaysia. Food Research. DOI: 10.26656/fr.2017.8(s4).21.
[7] O. N. Allisha et al. (2020). Development of Garcinia Atroviridis (Asam Gelugur) during Fruit Growth. Journal of Advanced Research in Materials Science. DOI: 10.37934/arms.73.1.1220.
[8] M. Al-Mansoub et al. (2014). Effect of extraction solvents and plant parts used on the antihyperlipidemic and antioxidant effects of Garcinia atroviridis: a comparative study. Journal of the science of food and agriculture. DOI: 10.1002/jsfa.6456.
[9] W. Tan et al. (2019). Phytochemical Screening and Biological Evaluations of Garcinia atroviridis. Iranian Journal of Pharmaceutical Sciences. DOI: 10.22034/ijps.2018.84227.1423.
[10] B. Jena et al. (2002). Chemistry and biochemistry of (-)-hydroxycitric acid from Garcinia. Journal of agricultural and food chemistry. DOI: 10.1021/jf010753k.
[11] Y. S. Lewis et al. (1965). (?)-Hydroxycitric acid—the principal acid in the fruits of Garcinia cambogia desr. Phytochemistry. DOI: 10.1016/s0031-9422(00)86224-x.
[12] E. S. Bayu et al. (2018). Phylogenetic relationship of asam gelugur (Garcinia atroviridis Griff. ex T. Anders) based on morphological characters in Langkat and Serdang Berdagai, Sumatera Utara. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/122/1/012077.
[13] A. Maruzy et al. (2026). A Bibliometric Analysis of Research Development for Authentication and Detection of Adulteration of Garcinia atroviridis Griff. ex T.Anderson. Journal of Tropical Biodiversity and Biotechnology. DOI: 10.22146/jtbb.23408.
