Buah gajus (Anacardium occidentale) sebenarnya terdiri daripada dua bahagian yang berbeza, iaitu kacang gajus sebagai buah sebenar dan epal gajus sebagai pseudobuah. Menariknya, epal gajus merangkumi kira-kira 90% daripada jumlah berat keseluruhan buah. Walaupun bahagian ini kaya dengan vitamin C, gula, serat, polifenol dan mineral, ia masih banyak dibazirkan kerana mudah rosak serta mempunyai rasa astringen yang agak kuat.
Epal Gajus Sangat Kaya dengan Vitamin C
Salah satu ciri paling menonjol epal gajus ialah kandungan vitamin C yang sangat tinggi.
Menurut dokumen, epal gajus mempunyai kandungan lembapan melebihi 80% dan sekitar 10% gula, terutamanya glukosa dan fruktosa.
Kandungan vitamin C pula dilaporkan sekitar 200–269 mg/100 ml, iaitu kira-kira enam kali ganda lebih tinggi daripada jus oren dalam kajian yang dirujuk.
Ini menjadikan epal gajus sebagai salah satu sumber vitamin C semula jadi yang sangat menarik.
Kaya dengan Polifenol dan Antioksidan
Selain vitamin C, epal gajus turut mengandungi pelbagai sebatian bioaktif.
Antaranya ialah:
- polifenol,
- flavonoid,
- tanin,
- karotenoid.
Sebatian-sebatian ini dikaitkan dengan aktiviti antioksidan yang ketara.
Walaupun rasa astringen epal gajus boleh mengurangkan penerimaan pengguna, sebahagian sifat astringen tersebut juga berkait dengan kandungan tanin yang tinggi.
Epal Gajus dan Kacang Gajus Sangat Berbeza
Dari segi nutrisi, epal gajus dan kacang gajus mempunyai profil yang sangat berbeza.
Kacang gajus atau kernel mengandungi sekitar 50% lipid dan kira-kira 22% protein, menjadikannya sumber lemak dan protein yang jauh lebih tinggi berbanding epal gajus.
Perbandingan dalam dokumen menunjukkan:
| Komponen | Epal Gajus | Kacang Gajus |
|---|---|---|
| Vitamin C | 200–269 mg/100 ml | Tidak dinyatakan |
| Lemak | Rendah | ~50 g/100 g |
| Protein | ~1.1% | ~22 g/100 g |
| Polifenol/Tanin | Tinggi | Tinggi, termasuk asid anardik |
| Mineral utama | K, P, Mg | Tidak dinyatakan |
Jadi, epal gajus lebih menonjol dari sudut vitamin C dan fitokimia, manakala kernel lebih menonjol sebagai sumber lemak dan protein.
Potensi dalam Pengurusan Diabetes dan Obesiti
Dokumen menyatakan bahawa epal gajus menunjukkan aktiviti perencatan terhadap enzim ?-amilase dan lipase.
Ia juga mempunyai sifat anti-radang serta potensi membantu kawalan glukosa, yang menjadikannya menarik untuk dikaji dalam konteks pengurusan diabetes dan obesiti.
Namun, istilah “berpotensi” sangat penting. Dapatan seperti ini tidak bermaksud epal gajus boleh menggantikan rawatan perubatan untuk diabetes atau obesiti.
Asid Anardik dan Helicobacter pylori
Satu lagi komponen menarik ialah asid anardik.
Dokumen menyatakan bahawa asid ini menunjukkan sifat gastroprotektif dan dapat merencat pertumbuhan Helicobacter pylori.
Bakteria ini sering dikaji kerana hubungannya dengan gangguan gastrousus tertentu.
Walau bagaimanapun, kesan dalam penyelidikan biologi tidak semestinya sama dengan keberkesanan rawatan klinikal pada manusia.
Penggunaan Tradisional Jus Epal Gajus
Secara tradisional, jus epal gajus digunakan untuk beberapa tujuan kesihatan.
Antaranya ialah untuk:
- sakit tekak,
- selsema,
- cirit-birit,
- ulser,
- gangguan gastrousus.
Penggunaan ini menunjukkan bahawa buah gajus mempunyai sejarah yang lebih luas daripada sekadar penghasilan kacang gajus.
Masalah Besar: 90–95% Epal Gajus Dibazirkan
Walaupun mempunyai nilai pemakanan tinggi, sebahagian besar epal gajus tidak dimanfaatkan.
Dokumen melaporkan bahawa sekitar 90–95% epal gajus dibazirkan di peringkat global.
Antara sebab utama ialah:
- cepat rosak,
- rasa astringen tinggi,
- teknologi pemprosesan yang masih terhad,
- kekangan pasaran.
Ini merupakan satu kehilangan besar kerana epal gajus sebenarnya kaya dengan nutrien dan fitokimia.
Bagaimana Rasa Astringen Boleh Dikurangkan?
Pelbagai kaedah pemprosesan telah dikaji untuk mengurangkan rasa astringen serta memanjangkan jangka hayat epal gajus.
Antaranya ialah:
- mikrofiltrasi,
- rawatan haba,
- fermentasi.
Pemprosesan seperti ini penting jika epal gajus mahu dikembangkan sebagai bahan mentah untuk makanan dan minuman.
Produk Nilai Tambah daripada Epal Gajus
Dokumen menyenaraikan beberapa produk yang boleh dihasilkan daripada epal gajus, termasuk:
- jus,
- wain,
- cuka,
- jem,
- sirap,
- etanol,
- tepung epal gajus.
Ini menunjukkan bahawa buah yang sering dianggap sebagai sisa sebenarnya mempunyai potensi industri yang luas.
Pemanasan Boleh Merosakkan Vitamin C
Salah satu cabaran dalam pemprosesan epal gajus ialah mengekalkan kandungan nutrien.
Dokumen menyatakan bahawa suhu tinggi sekitar 50–100°C boleh mengurangkan tanin, fitat dan antosianin lebih daripada 50%. Pada suhu 100°C, vitamin C dilaporkan hampir hilang sepenuhnya.
Ini menunjukkan bahawa kaedah pemprosesan perlu diseimbangkan antara keselamatan, pengurangan astringensi dan pengekalan nutrien.
Tidak Semua Sebatian Merosot dengan Haba
Menariknya, kesan suhu tidak sama terhadap semua fitokimia.
Ekstraksi likopena dilaporkan meningkat kira-kira 25% apabila suhu meningkat, manakala ?-karotena tidak banyak terjejas.
Ini menunjukkan bahawa pemprosesan haba boleh memberi kesan berbeza terhadap setiap komponen bioaktif.
Pengeringan Osmotik-Suria
Salah satu teknik lain yang dibincangkan ialah pengeringan osmotik-suria.
Kaedah ini dilaporkan dapat mengekalkan sekitar 37.4% asid askorbik dan menghasilkan skor penerimaan deria yang baik.
Pendekatan seperti ini mungkin berguna dalam penghasilan produk epal gajus yang lebih stabil dan mudah dipasarkan.
Potensi Sebagai Makanan Berfungsi
Secara keseluruhannya, epal gajus mempunyai beberapa ciri yang sesuai untuk pembangunan makanan berfungsi:
- vitamin C sangat tinggi,
- polifenol tinggi,
- aktiviti antioksidan,
- kandungan mineral,
- potensi anti-radang,
- potensi kawalan glukosa,
- pelbagai kemungkinan produk nilai tambah.
Dokumen merumuskan bahawa buah gajus mempunyai potensi besar sebagai sumber makanan berfungsi dan nutraseutikal.
Namun, masalah utama masih terletak pada teknologi pemprosesan dan pembangunan pasaran.
Kesimpulan
Buah gajus jauh lebih bernilai daripada apa yang biasanya kita lihat pada kacang gajus sahaja.
Epal gajus yang membentuk kira-kira 90% berat keseluruhan buah sangat kaya dengan vitamin C, gula, polifenol, flavonoid, tanin dan karotenoid. Kacang gajus pula lebih kaya dengan lemak dan protein.
Ironinya, sehingga 90–95% epal gajus masih dibazirkan akibat kemudahrosahan dan masalah rasa astringen.
Dengan teknologi pemprosesan yang sesuai, epal gajus boleh diubah menjadi jus, jem, sirap, cuka, wain, tepung dan produk lain yang mempunyai nilai ekonomi lebih tinggi.
Justeru, epal gajus boleh dianggap sebagai sumber makanan dan bahan mentah yang masih kurang dimanfaatkan, tetapi mempunyai potensi besar dalam industri makanan berfungsi dan nutraseutikal.
Sumber Rujukan
Srivastava, A., & Mishra, A. (2023). Mitigation of cashew apple fruits astringency. Environmental Sustainability.
Akyereko, Y. G., Yeboah, G. B., Wireko-Manu, F., Alemawor, F., Mills-Robertson, F., & Odoom, W. (2023). Nutritional Value and Health Benefits of Cashew Apple. JSFA Reports.
Aluko, A., Makule, E., & Kassim, N. (2023). Underutilized Cashew Apple Fruit: Its Utility and Development as a Source of Nutrients and Value Added Products in Tanzania. Current Research in Nutrition and Food Science Journal.
Dakuyo, R., Konaté, K., Bazié, D., et al. (2022). Correlating the morphology of Anacardium occidentale L. fruits from 30 orchards with their physicochemical and nutritional properties. Frontiers in Plant Science, 13.
Dakuyo, R., Konaté, K., Sanou, A., et al. (2022). Comparison of Proximate and Phytonutrient Compositions of Cashew Nuts and Apples from Different Geographical Areas of Burkina Faso. BioMed Research International, 2022.
Dakuyo, R., Konaté, K., Kaboré, K., et al. (2023). Ascorbic acid, pigments, anti-nutritional factors, and nutraceutical potential of Anacardium occidentale fruits as affected by temperature. International Journal of Food Properties, 26, 471–488.
Das, I., & Arora, A. (2017). Post-harvest processing technology for cashew apple – A review. Journal of Food Engineering, 194, 87–98.
Dimoso, N., Aluko, A., Makule, E., & Kassim, N. (2020). Challenges and opportunities toward sustainable consumption and value addition of cashew apples in Tanzania. Outlook on Agriculture, 50, 169–177.
Gnagne, A., Soro, D., Ouattara, Y., Koui, E., & Koffi, E. (2023). A literature review of cashew apple processing. African Journal of Food, Agriculture, Nutrition and Development.
Gutiérrez-Paz, C., Rodríguez-Moreno, M., Hernández-Gómez, M., & Fernández-Trujillo, J. (2024). The Cashew Pseudofruit (Anacardium occidentale): Composition, Processing Effects on Bioactive Compounds and Potential Benefits for Human Health. Foods, 13.
Reina, L. C. J., Durán-Aranguren, D., Forero-Rojas, L. F., et al. (2022). Chemical composition and bioactive compounds of cashew (Anacardium occidentale) apple juice and bagasse from Colombian varieties. Heliyon, 8.
Sharma, T., Bhattacharjee, H., Medda, P. S., Bhowmick, N., & Nayak, J. K. (2025). Biochemical evaluation of cashew apple (Anacardium occidentale L.) under terai agro-climatic zone of West Bengal. Journal of Medicinal Plants Studies.
Singh, S. S., Abdullah, S., Pradhan, R., & Mishra, S. (2019). Physical, chemical, textural, and thermal properties of cashew apple fruit. Journal of Food Process Engineering.
Keyword: buah gajus, epal gajus, kacang gajus, Anacardium occidentale, nilai pemakanan buah gajus, vitamin C, polifenol, tanin, flavonoid, karotenoid, asid anardik, antioksidan, makanan berfungsi, nutraseutikal, pemprosesan epal gajus, astringen, jus gajus, jem gajus, cuka gajus, tepung gajus, pembaziran makanan, produk nilai tambah
