Apabila menyebut gajus, kebanyakan orang hanya teringat akan kacangnya. Padahal, bahagian yang lebih besar dan berwarna terang pada pokok gajus ialah buah semu yang juicy, dikenali sebagai buah gajus atau “cashew apple”. Di banyak negara pengeluar, buah ini ditinggalkan reput di ladang. Kajian menunjukkan buah gajus sangat kaya dengan vitamin C dan sebatian antioksidan. Artikel ini meneliti komposisi buah gajus, cabaran penggunaannya dan cara pemprosesan yang dikaji.
Bahagian Terbesar yang Dibuang
Buah gajus membentuk kira-kira 90% daripada jumlah berat buah, tetapi ditinggalkan di ladang sebagai sisa pertanian kerana pengetahuan yang terhad tentang khasiatnya, kekurangan teknologi pemprosesan, cepat rosak dan rasa kelatnya [1]. Di Tanzania, buah gajus diabaikan terutamanya kerana tumpuan kepada kacang, sifatnya yang cepat rosak dan rasa kelat, dan kekurangan teknologi pengendalian lepas tuai menyebabkan kerugian yang besar [2].
Sebaliknya, di negara berpendapatan tinggi, buah gajus diproses menjadi jus, sirap, wain, alkohol, ekstrak serat dan makanan haiwan [2].
Kaya dengan Vitamin C
Ulasan 2023 menyatakan buah gajus mengandungi vitamin C, gula (fruktosa dan sukrosa), serat, flavonoid, karotenoid, polifenol, asid amino dan mineral seperti kalium, magnesium, natrium dan besi [1].
Kandungan vitamin C yang dilaporkan dalam beberapa kajian:
| Kajian | Produk | Vitamin C |
|---|---|---|
| Lopes 2012 | Buah masak klon BRS 265 | 279.37 mg/100 g [3] |
| Assunção 2003 | Produk komersial di Brazil | 13.7 hingga 121.7 mg/100 g [4] |
| Durán-Aranguren 2022 | Jus varieti Mapiria | 70 mg/100 mL [5] |
| Tamuno 2015 | Jus dalam botol, peti sejuk, bulan 1 | 169 hingga 188 mg/100 g [6] |
Kajian 2026 menyatakan buah gajus mengandungi lima hingga 10 kali lebih banyak vitamin C berbanding oren, lemon dan nanas [7]. Kajian produk komersial di Brazil menyimpulkan produk buah gajus ialah sumber vitamin C yang sangat baik, tetapi bukan sumber karotenoid yang baik [4].
Antioksidan dan Kematangan
Kajian buah gajus pada tiga peringkat kematangan mendapati [8]:
Sebatian fenolik paling tinggi dalam buah muda dan menurun semasa pematangan.
Kapasiti antioksidan dan kandungan asid askorbik meningkat semasa pematangan.
Aktiviti antioksidan lebih dipengaruhi oleh asid askorbik berbanding sebatian fenolik.
Flavonoid utama yang dikenal pasti ialah derivatif mirisetin dan kuersetin [8].
Cabaran Utama: Rasa Kelat
Tanin dalam buah gajus menyebabkan rasa kelat yang menghalang penggunaannya [7]. Kajian 2026 menguji enam kaedah fizikokimia untuk membuang tanin [7]:
Gabungan pengukusan dan gelatin: 92.02% tanin dibuang.
Natrium klorida dan PVP: 77.05%.
Pengukusan pada 120°C selama 6 minit: 74.81%.
Celur dalam air garam 2% pada 90°C selama 2 minit: 61.97%.
Kesan Haba dan Penyimpanan
Kajian kesan suhu mendapati tanin, fitat dan antosianin menurun lebih 50% apabila dipanaskan pada 50°C hingga 100°C, tetapi asid askorbik hampir hilang sepenuhnya pada 100°C [9]. Ini bermakna pemprosesan yang membuang rasa kelat juga boleh mengurangkan vitamin C.
Kajian penyimpanan jus buah gajus mendapati vitamin C menurun dengan masa, tetapi jus yang disimpan dalam botol hijau atau perang di peti sejuk masih mengekalkan vitamin C yang tinggi sehingga empat bulan [6]. Jus dalam sachet polietilena pada suhu bilik pula disyorkan disimpan tidak lebih dua bulan [6]. Kajian lain mendapati jus pekat buah gajus boleh disimpan sekurang-kurangnya enam bulan pada 30°C dengan mengekalkan sekurang-kurangnya 76% polifenol [10].
Dakwaan Kesihatan: Perlu Berhati-hati
Ulasan 2023 mengaitkan buah gajus dengan penurunan berat badan dan manfaat untuk pesakit diabetes kerana kandungan flavonoidnya [1]. Namun, carian ini tidak menemui ujian klinikal rawak yang menyokong dakwaan tersebut pada manusia. Oleh itu, manfaat ini masih perlu disahkan.
Relevan untuk Malaysia?
Gajus pernah ditanam secara meluas di pantai timur Semenanjung [11]. Jika penanaman gajus dihidupkan semula, buah gajus berpotensi diproses menjadi jus, jem atau serbuk, berbanding dibuang. Kajian di Côte d’Ivoire telah menghasilkan jem buah gajus dengan kandungan vitamin C 276 mg/100 g [12].
Panduan Praktikal
1. Pilih buah gajus yang masak untuk kandungan vitamin C tertinggi [8].
2. Kukus sebentar atau celur dalam air garam untuk mengurangkan rasa kelat [7].
3. Elakkan memasak terlalu lama kerana vitamin C musnah pada suhu tinggi [9].
4. Simpan jus dalam botol gelap di peti sejuk [6].
5. Elakkan sentuhan dengan kulit kacang semasa memetik buah, kerana cecair kulit kacang boleh merengsakan kulit [13].
Mineral dan Gula dalam Jus Buah Gajus
Kajian jus buah gajus di Benin mendapati kalium, fosforus, magnesium dan natrium sebagai mineral utama, dan kandungan vitamin C antara 224 hingga 327 mg/100 mL [14]. Ulasan 2023 pula menyatakan buah gajus mengandungi gula seperti fruktosa dan sukrosa [1]. Kajian di Colombia mendapati hampas buah gajus, iaitu baki selepas jus diperah, mempunyai asid askorbik antara 180 hingga 200 mg/100 g, lebih tinggi daripada banyak buah dan sayur lain [5]. Ini menunjukkan bahawa hampas juga mempunyai nilai dan tidak perlu dibuang.
Kesimpulan
Buah gajus ialah sumber vitamin C yang sangat kaya, malah lebih tinggi daripada banyak buah tropika lain, tetapi sering dibazirkan kerana cepat rosak dan rasa kelat akibat tanin. Kaedah seperti pengukusan dan celur boleh mengurangkan kelat, walaupun haba berlebihan memusnahkan vitamin C. Dakwaan kesihatan lain masih memerlukan kajian klinikal.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Individu yang alah kepada gajus atau tumbuhan keluarga Anacardiaceae perlu berhati-hati dan mendapatkan nasihat doktor.
Rujukan
[1] Yaw Gyau Akyereko et al. (2023). Nutritional Value and Health Benefits of Cashew Apple. JSFA reports. DOI: 10.1002/jsf2.107.
[2] Angela Aluko et al. (2023). Underutilized Cashew Apple Fruit: Its Utility and Development as a Source of Nutrients and Value Added Products in Tanzania. Current Research in Nutrition and Food Science Journal. DOI: 10.12944/crnfsj.11.2.22.
[3] Mônica Maria de Almeida Lopes et al. (2012). BIOACTIVE COMPOUNDS AND TOTAL ANTIOXIDANT CAPACITY OF CASHEW APPLES ( Anacardium occidentale L . ) DURING THE RIPENING OF EARLY DWARF CASHEW CLONES. Unknown Journal. DOI: 10.1590/s1413-70542012000300008.
[4] R. B. Assunção et al. (2003). Carotenoids and ascorbic acid composition from commercial products of cashew apple (Anacardium occidentale L.). Journal of Food Composition and Analysis. DOI: 10.1016/s0889-1575(03)00098-x.
[5] D. Durán?Aranguren et al. (2022). Chemical composition and bioactive compounds of cashew (Anacardium occidentale) apple juice and bagasse from Colombian varieties. Heliyon. DOI: 10.1016/j.heliyon.2022.e09528.
[6] Emelike Nkechi Juliet Tamuno et al. (2015). Effect of Packaging Materials, Storage Conditions on the Vitamin C and pH Value of Cashew Apple (Anacardium occidentale L.) Juice. Journal of Food and Nutrition Sciences. DOI: 10.11648/j.jfns.20150304.14.
[7] V. T. Pham et al. (2026). Effect of physicochemical methods on tannin removal, vitamin C, polyphenol, and antioxidant activity in cashew apple juice (Anacardium occidentale L.). Food Research. DOI: 10.26656/fr.2017.10(2).170.
[8] A. Gordon et al. (2012). Changes in phenolic composition, ascorbic acid and antioxidant capacity in cashew apple (Anacardium occidentale L.) during ripening. Fruits. DOI: 10.1051/fruits/2012023.
[9] Roger Dakuyo et al. (2023). Ascorbic acid, pigments, anti-nutritional factors, and nutraceutical potential of Anacardium occidentale fruits as affected by temperature. International Journal of Food Properties. DOI: 10.1080/10942912.2022.2163661.
[10] Ngoc Duc Vu et al. (2025). Physicochemical and Biological Properties of Cashew Apples in the Form of Juice, Concentrated Juice, and Fresh Under Different Storage Conditions. Journal of Food Quality. DOI: 10.1155/jfq/4458814.
[11] I. Ghani et al. (1985). Cashew cultivation and research in Malaysia. Acta Horticulturae. DOI: 10.17660/actahortic.1985.108.43.
[12] K. Atta et al. (2021). Physicochemical and sensory parameters of cashew apple jam (Anarcadium occidental L.) harvested in Bondoukou area (North East, Côte d’Ivoire). Open Access Research Journal of Biology and Pharmacy. DOI: 10.53022/oarjbp.2021.2.2.0045.
[13] J. Andonaba et al. (2017). Skin Damage and Aesthetic Disadvantage Observed in Women in the Hand Craft Shelling Chain of Cashew Nuts in a Factory to Bobo-Dioulasso, Burkina Faso. Journal of Cosmetics, Dermatological Sciences and Applications. DOI: 10.4236/jcdsa.2017.73020.
[14] Tanpa nama pengarang (2023). Physico-chemical characterization of cashew apple (Anacardium occidentale L.) from Benin: cultivars and agro-ecological zone effects. International Journal of Biosciences (IJB). DOI: 10.12692/ijb/22.2.92-101.
