Betik (Carica papaya L.) ialah tanaman buah tropika yang tumbuh cepat, mula berbuah dalam tempoh relatif singkat dan mampu menghasilkan buah secara berterusan untuk tempoh yang panjang. Namun, sifat ini juga menyebabkan betik mempunyai keperluan agronomi yang agak khusus.
Berbeza dengan tanaman semusim seperti melon, pokok betik yang sedang berproduksi biasanya mempunyai beberapa peringkat perkembangan pada masa yang sama. Pada satu pokok boleh terdapat bunga, buah yang baru lekat, buah kecil, buah sedang membesar dan buah yang hampir matang.
Pada masa yang sama, pokok masih perlu menghasilkan akar, daun dan bunga baharu.
Keadaan ini menjadikan pengurusan betik sebagai satu proses yang berterusan. Gangguan kepada air, akar, daun atau nutrien pada hari ini mungkin tidak hanya menjejaskan buah yang sedang dituai, tetapi boleh memberi kesan kepada pengeluaran beberapa bulan kemudian.
Daripada pelbagai kajian agronomi betik, beberapa faktor muncul secara konsisten sebagai penentu utama produktiviti, iaitu kesihatan akar, pengairan, saliran, nutrien, daun aktif, pembungaan, suhu, varieti dan kesihatan tanaman.
Betik Sangat Sensitif Terhadap Keadaan Akar
Salah satu penemuan yang paling konsisten dalam kajian fisiologi dan agronomi betik ialah kepentingan zon akar.
Betik mempunyai pertumbuhan yang cepat dan memerlukan bekalan air serta nutrien yang tinggi. Namun, akarnya sensitif kepada dua keadaan ekstrem iaitu kekeringan dan tanah terlalu basah.
Jika tanah terlalu kering, akar tidak dapat membekalkan air yang mencukupi kepada daun. Stomata mula tertutup, fotosintesis menurun dan pertumbuhan menjadi perlahan.
Jika tanah terlalu basah pula, ruang udara di dalam tanah berkurang dan akar mengalami kekurangan oksigen.
Secara mudah:
Tanah bertakung
– oksigen dalam zon akar berkurang
– respirasi akar terganggu
-penyerapan air dan nutrien berkurang
– pertumbuhan daun dan bunga terganggu
– hasil menurun.
Oleh sebab itu, pengurusan betik tidak boleh hanya menumpukan kepada sistem pengairan. Sistem saliran juga sama penting.
Saliran Sangat Penting Dalam Keadaan Tropika Lembap
Dalam iklim tropika seperti Malaysia, hujan lebat boleh berlaku dalam tempoh yang singkat.
Tanah yang mempunyai saliran lemah boleh menjadi tepu air walaupun hanya beberapa jam atau hari selepas hujan lebat.
Betik bukan tanaman yang sesuai berada dalam keadaan akar terendam untuk tempoh yang panjang.
Keadaan ini juga boleh meningkatkan risiko masalah penyakit akar dan pangkal batang.
Oleh itu, kawasan penanaman betik perlu mempunyai:
- struktur tanah yang baik;
- parit ladang yang berfungsi;
- kawasan tanaman yang tidak mudah bertakung;
- sistem perparitan utama dan sekunder; serta
- pengurusan bahan organik yang membantu memperbaiki struktur tanah.
Dalam banyak keadaan, memperbaiki saliran mungkin memberikan kesan yang lebih besar berbanding menambah kadar baja.
Pengairan Perlu Stabil Kerana Betik Berbuah Berterusan
Kajian pengairan menunjukkan bahawa betik sangat responsif terhadap bekalan air.
Namun, prinsip pengairan betik agak berbeza daripada tanaman seperti melon.
Dalam pengeluaran melon premium, pengurangan air secara terkawal pada peringkat tertentu kadangkala digunakan untuk mempengaruhi kemanisan dan mengurangkan risiko buah pecah.
Strategi ini tidak semudah itu untuk digunakan pada betik.
Sebabnya, pada satu masa pokok betik mungkin mempunyai:
bunga + buah muda + buah sedang membesar + buah hampir matang.
Jika tekanan air diberikan untuk meningkatkan kualiti buah matang, bunga dan buah muda pada pokok yang sama juga akan menerima tekanan tersebut.
Oleh itu, strategi pengairan betik lebih sesuai berasaskan:
bekalan air yang stabil dan mencukupi.
Tekanan air yang berulang boleh menyebabkan pengurangan luas daun, fotosintesis, fruit set dan pertumbuhan buah.
Terlalu Banyak Air Juga Tidak Baik
Walaupun betik memerlukan air yang mencukupi, lebih banyak air tidak semestinya menghasilkan lebih banyak buah.
Air berlebihan boleh menyebabkan zon akar menjadi terlalu basah.
Ini membawa kepada dua masalah.
Pertama, kandungan oksigen di sekitar akar berkurang.
Kedua, nutrien tertentu lebih mudah hilang melalui larut resap, terutama dalam tanah yang mempunyai kapasiti pegangan nutrien rendah.
Oleh sebab itu, pengairan betik sebaik-baiknya menggunakan prinsip:
cukup air tetapi tidak bertakung.
Penjadualan air perlu mengambil kira:
- jenis tanah;
- umur pokok;
- saiz kanopi;
- cuaca;
- hujan;
- kadar sejatan; dan
- peringkat pengeluaran.
Nitrogen Penting Untuk Pertumbuhan, Tetapi Ada Hadnya
Nitrogen merupakan salah satu nutrien yang paling penting untuk betik.
Ia diperlukan untuk pembentukan:
- daun;
- protein;
- klorofil;
- batang;
- bunga; dan
- pertumbuhan keseluruhan pokok.
Tanaman betik yang kekurangan nitrogen biasanya mempunyai pertumbuhan perlahan dan daun yang lebih kecil.
Namun, kajian pembajaan menunjukkan bahawa respons betik kepada nitrogen tidak meningkat tanpa had.
Selepas keperluan tanaman dipenuhi, penambahan nitrogen yang terlalu tinggi tidak semestinya menghasilkan peningkatan hasil yang sama.
Sebaliknya, pokok mungkin menjadi terlalu vegetatif.
Daun menjadi besar, batang tumbuh cepat dan kanopi sangat aktif, tetapi pembentukan buah tidak semestinya meningkat secara seimbang.
Oleh itu, sasaran pengurusan nitrogen bukanlah menghasilkan pokok yang paling subur.
Sasaran sebenarnya ialah menghasilkan pokok yang mempunyai:
kanopi aktif + bunga stabil + fruit set baik + buah berkualiti.
Cara Nitrogen Diberikan Juga Penting
Kajian terhadap sumber nitrogen menunjukkan bahawa bukan hanya kadar baja yang penting.
Cara nutrien dibekalkan juga mempengaruhi kecekapan penggunaan baja.
Baja yang diberikan dalam jumlah besar sekali gus lebih mudah mengalami kehilangan melalui larut resap, terutama ketika hujan lebat atau pengairan berlebihan.
Sebaliknya, pembajaan secara sedikit tetapi lebih kerap boleh membantu memastikan nutrien tersedia secara lebih stabil kepada akar.
Konsep ini sangat sesuai dengan sifat betik yang menghasilkan daun, bunga dan buah secara berterusan.
Dalam sistem fertigasi, pendekatan ini boleh dilakukan dengan membahagikan keperluan nutrien kepada aplikasi yang lebih kecil tetapi lebih kerap.
Kalium Sangat Penting Semasa Pengeluaran Buah
Selain nitrogen, kalium merupakan antara unsur yang mempunyai permintaan tinggi dalam tanaman betik.
Kalium terlibat dalam:
- kawalan stomata;
- keseimbangan air;
- aktiviti enzim;
- pemindahan karbohidrat;
- pembesaran buah;
- kualiti buah; dan
- pengangkutan fotosintat.
Apabila pokok mula menghasilkan banyak buah, sebahagian besar fotosintat yang dihasilkan oleh daun perlu dihantar kepada buah.
Kalium mempunyai peranan penting dalam proses ini.
Sebab itu keperluan kalium biasanya meningkat apabila pokok memasuki fasa pengeluaran aktif.
Namun, prinsip yang sama seperti nitrogen tetap berlaku.
Lebih banyak K tidak semestinya lebih baik.
Kadar K perlu seimbang dengan unsur lain seperti kalsium dan magnesium.
Jika satu unsur terlalu dominan, keseimbangan penyerapan nutrien boleh terganggu.
Nutrien Betik Perlu Dilihat Sebagai Sistem
Pembajaan betik tidak sepatutnya hanya tertumpu kepada NPK.
N, P dan K memang penting, tetapi tanaman juga memerlukan:
- kalsium;
- magnesium;
- sulfur;
- boron;
- zink;
- mangan;
- besi; dan
- unsur mikro lain.
Kalsium, contohnya, berkait dengan struktur sel dan kestabilan tisu.
Magnesium pula merupakan komponen utama klorofil dan penting untuk fotosintesis.
Boron mempunyai peranan dalam pertumbuhan tisu muda, bunga dan proses pembiakan.
Oleh itu, masalah buah atau bunga tidak semestinya berpunca daripada kekurangan NPK sahaja.
Analisis tanah dan analisis daun boleh membantu mengenal pasti status nutrien pokok dengan lebih tepat.
Daun Betik Merupakan Kilang Pengeluaran Gula
Salah satu penemuan fisiologi yang sangat menarik datang daripada kajian defoliasi.
Apabila sebahagian besar daun betik dibuang, penghasilan bunga baharu, fruit set dan kandungan pepejal terlarut buah boleh menurun.
Ini menunjukkan betapa pentingnya daun dalam menyokong pengeluaran buah.
Secara fisiologi:
Daun
– fotosintesis
– karbohidrat
– pemindahan melalui floem
– buah
– pembesaran dan pengumpulan gula.
Dalam bahasa mudah, daun ialah kilang yang menghasilkan bahan asas untuk buah.
Jika terlalu banyak kilang ditutup, pengeluaran buah akhirnya akan terjejas.
Jangan Buang Daun Betik Secara Berlebihan
Di ladang, daun betik kadangkala dibuang untuk memudahkan pengurusan atau meningkatkan pengudaraan.
Amalan ini boleh dilakukan, tetapi perlu berhati-hati.
Daun yang:
- sangat tua;
- rosak;
- patah;
- berpenyakit; atau
- tidak lagi aktif secara fisiologi
boleh dibuang apabila perlu.
Namun, daun hijau yang masih aktif tidak sepatutnya dibuang secara berlebihan tanpa sebab yang jelas.
Kajian menunjukkan kehilangan daun yang terlalu tinggi boleh menurunkan fruit set dan kandungan gula buah.
Prinsipnya ialah:
kekalkan sebanyak mungkin daun sihat yang masih aktif, sambil membuang daun yang benar-benar tidak lagi memberi manfaat kepada pokok.
Hubungan Antara Daun dan Buah Sangat Penting
Dalam fisiologi tanaman, konsep ini dikenali sebagai hubungan source–sink.
Daun ialah source.
Buah ialah salah satu sink utama.
Akar, pucuk baharu dan bunga juga merupakan sink.
Bayangkan satu pokok mempunyai banyak buah tetapi hanya sedikit daun aktif.
Setiap buah perlu bersaing untuk mendapatkan fotosintat yang terhad.
Sebaliknya, pokok dengan kanopi yang sihat mempunyai kapasiti fotosintesis lebih tinggi untuk menyokong buah.
Sebab itu pengurusan betik tidak sepatutnya hanya bertanya:
berapa banyak buah terdapat pada pokok?
Soalan yang sama penting ialah:
berapa banyak daun aktif yang menyokong buah tersebut?
Kualiti Buah Dibentuk Berbulan-bulan Sebelum Tuaian
Buah betik tidak menjadi manis hanya beberapa hari sebelum dipetik.
Perkembangan buah berlaku dalam tempoh yang panjang.
Secara umum:
bunga
– pendebungaan
– fruit set
– pembahagian sel
– pembesaran buah
– pengumpulan bahan kering
– pengumpulan gula
– pematangan.
Kajian metabolisme gula menunjukkan pengumpulan gula meningkat dengan jelas pada peringkat akhir perkembangan buah.
Oleh itu, keadaan pokok beberapa minggu atau bulan sebelum tuaian masih sangat penting.
Jika ketika itu pokok mengalami:
- kehilangan daun;
- kekeringan;
- akar bertakung;
- kekurangan kalium;
- serangan penyakit; atau
- kanopi yang lemah,
kualiti buah ketika dituai boleh terjejas.
Suhu Boleh Mempengaruhi Pembentukan Bunga
Betik mempunyai sistem pembungaan yang agak kompleks.
Ekspresi bunga dan pembentukan buah boleh berubah mengikut:
- suhu;
- musim;
- kelembapan;
- umur tanaman;
- varieti; dan
- keadaan fisiologi pokok.
Kajian fenologi menunjukkan keadaan persekitaran ketika bunga terbentuk boleh mempengaruhi hasil yang hanya akan kelihatan beberapa bulan kemudian.
Ini penting ketika membuat diagnosis masalah hasil.
Jika pengeluaran buah rendah pada bulan tertentu, penyebabnya mungkin bukan apa yang berlaku pada bulan tersebut.
Sebaliknya, masalah mungkin bermula ketika bunga terbentuk beberapa bulan sebelumnya.
Analisis Hasil Perlu Melihat Ke Belakang
Jika hasil betik tiba-tiba menurun, kita biasanya melihat baja atau cuaca semasa.
Tetapi untuk tanaman berbuah seperti betik, analisis perlu dibuat secara retrospektif.
Sebagai contoh, apabila hasil menurun pada satu bulan, rekod ladang beberapa bulan sebelumnya perlu diperiksa.
Antara faktor yang perlu dilihat ialah:
- hujan;
- suhu;
- kekeringan;
- kehilangan daun;
- serangan penyakit;
- keadaan bunga;
- fruit set;
- pembajaan; dan
- status air.
Dengan cara ini, hubungan antara kejadian agronomi dan hasil boleh dikenal pasti dengan lebih tepat.
Jarak Tanaman Mempengaruhi Hasil dan Keperluan Baja
Kepadatan tanaman merupakan satu lagi faktor penting.
Pokok yang ditanam lebih rapat mungkin menghasilkan hasil sepokok yang lebih rendah kerana persaingan terhadap:
- cahaya;
- air;
- nutrien; dan
- ruang kanopi.
Namun, kerana bilangan pokok sehektar meningkat, hasil keseluruhan sehektar boleh menjadi lebih tinggi.
Sebab itu dua parameter perlu dibezakan:
hasil sepokok
dan
hasil sehektar.
Kajian juga menunjukkan bahawa keperluan nitrogen dan kalium boleh berubah apabila kepadatan tanaman berubah.
Ini bermaksud satu kadar baja tidak semestinya sesuai untuk semua jarak tanaman.
Varieti Sangat Mempengaruhi Prestasi
SOP pengurusan betik tidak boleh dianggap universal.
Varieti seperti:
- Red Lady;
- Tainung;
- Sunrise Solo;
- Maradol;
- Formosa;
- Eksotika; dan
- Eksotika II
mempunyai ciri pertumbuhan dan hasil yang berbeza.
Perbezaan boleh berlaku dalam:
- saiz pokok;
- ketinggian buah pertama;
- jumlah buah;
- berat buah;
- kemanisan;
- toleransi saliniti;
- tindak balas terhadap suhu; dan
- tempoh produktif.
Oleh sebab itu, kadar air, baja dan kepadatan tanaman perlu disesuaikan mengikut varieti.
Anak Benih Berkualiti Memberi Kesan Sehingga Ke Ladang
Pengurusan agronomi betik sebenarnya bermula di tapak semaian.
Kajian media tanaman menunjukkan keadaan media dan pemakanan anak benih mempengaruhi:
- perkembangan akar;
- luas daun;
- biomassa;
- status nutrien; dan
- kadar pertumbuhan.
Anak benih yang mempunyai akar lemah mungkin masih hidup selepas dipindahkan ke ladang, tetapi mengambil masa lebih lama untuk pulih dan membentuk kanopi yang produktif.
Oleh itu, memilih anak benih yang:
sihat + tegap + akar baik + bebas penyakit
merupakan salah satu pelaburan agronomi paling awal.
Cantuman Betik Mempunyai Potensi
Walaupun cantuman belum digunakan secara meluas seperti pada beberapa tanaman sayuran dan buah lain, kajian menunjukkan teknik ini mempunyai potensi.
Tanaman betik cantuman dalam beberapa eksperimen menunjukkan peningkatan pertumbuhan, saiz buah dan hasil.
Pada masa hadapan, rootstock mungkin boleh dipilih berdasarkan ciri seperti:
- sistem akar lebih kuat;
- toleransi saliniti;
- toleransi tanah tertentu;
- ketahanan terhadap penyakit akar; dan
- vigor.
Namun, keserasian antara rootstock dan varieti masih perlu diteliti dengan lebih mendalam sebelum digunakan secara meluas.
Saliniti Boleh Menjadi Masalah Dalam Sistem Intensif
Saliniti boleh berlaku akibat:
- air pengairan ber-EC tinggi;
- pembajaan berlebihan;
- saliran lemah;
- pengumpulan garam;
- kemarau panjang; atau
- fertigasi yang tidak mempunyai leaching mencukupi.
Apabila saliniti meningkat, akar perlu menggunakan lebih banyak tenaga untuk menyerap air.
Pada masa yang sama, ion seperti natrium dan klorida boleh mengganggu penyerapan unsur lain.
Akibatnya:
pertumbuhan ?
fotosintesis ?
serapan nutrien berubah
hasil boleh menurun.
Pemantauan EC air, tanah atau larutan zon akar sangat berguna dalam sistem pengeluaran intensif.
Bahan Organik, Biochar dan Biostimulan Mempunyai Potensi
Kajian moden turut menilai penggunaan:
- biochar;
- baja hijau;
- zeolit;
- ekstrak rumpai laut;
- PGPR;
- bahan organik; dan
- pelbagai biostimulan.
Sesetengah rawatan menunjukkan peningkatan pertumbuhan, status nutrien atau toleransi tekanan.
Namun, satu perkara perlu ditekankan.
Biostimulan tidak boleh menggantikan asas agronomi.
Jika:
saliran buruk + akar sakit + air tidak stabil + nutrien tidak seimbang,
penggunaan biostimulan sahaja tidak akan menyelesaikan masalah asas tersebut.
Keutamaan masih perlu diberikan kepada:
akar, air, nutrien, kanopi dan kesihatan tanaman.
Penyakit Merupakan Sebahagian Daripada Agronomi Betik
Dalam konteks Malaysia, penyakit betik tidak boleh dipisahkan daripada pengurusan agronomi.
Industri betik Malaysia pernah terjejas teruk akibat masalah penyakit dieback.
Ini menunjukkan bahawa varieti yang baik dan pembajaan yang sempurna masih tidak menjamin hasil jika kesihatan tanaman tidak dikawal.
Pengurusan ladang perlu menggabungkan:
- bahan tanaman sihat;
- sanitasi;
- pengawalan sumber jangkitan;
- saliran;
- pemantauan penyakit;
- pengurusan serangga perosak; dan
- pemilihan varieti.
Apakah Formula Agronomi Betik?
Daripada keseluruhan kajian, produktiviti betik boleh diringkaskan melalui hubungan berikut:
Produktiviti Betik = Akar Sihat × Air Stabil × Daun Aktif × Nutrien Seimbang × Bunga Baik × Fruit Set × Varieti × Persekitaran
Mengapa menggunakan tanda darab?
Kerana jika satu faktor menjadi sangat rendah, keseluruhan sistem pengeluaran boleh terjejas.
Contohnya:
baja baik × akar rosak = hasil rendah.
Atau:
akar baik × daun sangat sedikit = fotosintesis rendah.
Atau:
kanopi baik × fruit set rendah = hasil rendah.
Betik perlu dilihat sebagai satu sistem fisiologi yang saling berkaitan.
Pengurusan Betik Mengikut Peringkat
Secara umum, hasil kajian boleh diterjemahkan kepada beberapa keutamaan pengurusan.
0–2 bulan selepas tanam
Fokus kepada:
- pembentukan akar;
- pertumbuhan batang;
- pembentukan daun;
- air stabil;
- nutrien mencukupi;
- saliran baik.
2–4 bulan
Fokus kepada:
- pembinaan kanopi;
- pertumbuhan daun aktif;
- bekalan N dan K mencukupi;
- pengairan stabil;
- kesihatan pokok.
Mula berbunga
Fokus kepada:
- mengelakkan stres air;
- mengekalkan daun;
- keseimbangan vegetatif;
- nutrien yang stabil;
- kesihatan bunga.
Fruit set
Fokus kepada:
- air stabil;
- daun aktif;
- K mencukupi;
- keseimbangan Ca dan Mg;
- mengelakkan tekanan akar.
Pengeluaran aktif
Pokok kini mempunyai daun, bunga dan beberapa generasi buah pada masa yang sama.
Pembajaan dan pengairan perlu menjadi:
lebih konsisten, berperingkat dan seimbang.
Pengeluaran berterusan
Fokus kepada:
- pemantauan daun;
- diagnosis tanah;
- status air;
- saliran;
- penyakit;
- keseimbangan nutrien;
- pembaharuan kanopi.
Kesimpulan
Kajian agronomi menunjukkan bahawa pengeluaran betik bukan sekadar persoalan memilih baja terbaik.
Tanaman betik ialah sebuah sistem pengeluaran berterusan.
Pada satu masa, pokok perlu membiayai:
akar + daun + bunga + buah muda + buah besar + buah hampir matang.
Sebab itu keseimbangan menjadi perkara utama.
Air terlalu sedikit akan menyebabkan tekanan.
Air terlalu banyak pula mengurangkan oksigen akar.
Nitrogen terlalu rendah mengurangkan pertumbuhan.
Nitrogen terlalu tinggi boleh menyebabkan pertumbuhan vegetatif yang berlebihan.
Kalium diperlukan untuk pengisian buah, tetapi perlu seimbang dengan Ca dan Mg.
Daun diperlukan untuk menghasilkan gula, tetapi daun tua atau berpenyakit masih perlu diuruskan.
Daripada semua penemuan kajian, satu prinsip boleh dianggap sebagai asas pengurusan betik:
Pokok betik yang produktif ialah pokok yang mampu mengekalkan sistem akar yang sihat, kanopi fotosintetik yang aktif, pembungaan yang stabil dan pengisian buah secara berterusan tanpa mengalami tekanan fisiologi yang keterlaluan.
Oleh itu, sasaran agronomi bukan sekadar menghasilkan pokok yang nampak subur.
Sasaran sebenar ialah memastikan “kilang pengeluaran” betik terus berfungsi:
akar – daun – fotosintesis – bunga – fruit set – buah – tuaian
secara berterusan sepanjang tempoh produktif tanaman.
Rujukan pilihan
Antara kajian dan ulasan yang menjadi asas kepada perbincangan ini termasuk kajian ekofisiologi betik oleh Campostrini dan Glenn; kajian pengairan dan evapotranspirasi; kajian pemakanan N, P dan K; kajian defoliasi dan hubungan source–sink oleh Zhou dan rakan-rakan; kajian fenologi oleh Cabrera dan rakan-rakan; kajian cantuman; kajian saliniti; kajian bahan organik dan biostimulan; serta kajian berkaitan Eksotika dan penyakit betik di Malaysia.
Kata kunci: agronomi betik, tanaman betik, Carica papaya, pembajaan betik, pengairan betik, saliran betik, baja NPK betik, kalium betik, nitrogen betik, daun betik, pembungaan betik, fruit set betik, hasil betik, kualiti buah betik, betik Eksotika, betik Red Lady, pengurusan tanaman betik
