Buah Melaka, atau Phyllanthus emblica L., ialah tumbuhan daripada keluarga Euphorbiaceae yang tersebar luas di kawasan tropika dan subtropika termasuk Malaysia, Indonesia, Thailand dan India. Di beberapa tempat, buah ini juga dikenali sebagai balakka, kimalaka, kemloko atau malaka. Selain dimakan, buah ini telah lama digunakan dalam sistem perubatan tradisional seperti Ayurveda, Unani dan perubatan Cina.
Apa yang menjadikan buah Melaka menarik ialah kandungan fitokimianya yang sangat pelbagai. Dokumen ini menunjukkan bahawa buah tersebut bukan sahaja kaya dengan vitamin C, tetapi turut mengandungi tanin, flavonoid, asid fenolik dan pelbagai sebatian bioaktif lain.
Lebih 180 Sebatian Telah Dikenal Pasti
Buah Melaka mengandungi pelbagai kumpulan fitokimia seperti:
- tanin,
- asid fenolik,
- flavonoid,
- alkaloid,
- fitosterol,
- terpenoid,
- asid amino,
- vitamin.
Lebih daripada 180 sebatian telah dikenal pasti daripada buah ini. Dokumen turut menyatakan bahawa buah Melaka merupakan sumber vitamin C dan mineral yang lebih tinggi berbanding buah sitrus dalam kajian yang dirujuk.
Vitamin C Sangat Tinggi
Salah satu fakta paling menarik dalam dokumen ialah kandungan vitamin C buah Melaka yang dilaporkan boleh melebihi oren dengan margin yang sangat besar.
Dokumen menyatakan bahawa buah Melaka mengandungi lebih 30 kali ganda vitamin C berbanding oren dalam sumber yang dirujuk.
Namun, buah ini mempunyai rasa masam dan kelat yang agak kuat, menyebabkan ia tidak semestinya mudah dimakan terus dalam kuantiti banyak.
Pelarut Ekstraksi Mempengaruhi Aktiviti Antioksidan
Satu aspek saintifik yang menarik ialah perbezaan aktiviti antioksidan mengikut pelarut ekstraksi.
| Pelarut | Sebatian utama dikenal pasti | IC?? |
|---|---|---|
| Etanol | Flavonoid, fenolik, terpenoid, saponin | 18.81 ppm |
| Etil asetat | Flavonoid, fenolik, terpenoid, saponin | 20.75 ppm |
| n-Heksana | Steroid | 31.01 ppm |
Ekstrak etanol menunjukkan aktiviti antioksidan paling kuat, diikuti etil asetat dan n-heksana. Oleh itu, etanol dicadangkan sebagai pelarut yang lebih sesuai untuk mendapatkan kandungan polifenol dan flavonoid yang tinggi daripada buah Melaka.
Sebatian Utama dalam Ekstrak
Kajian GC-MS yang dirujuk dalam dokumen mendapati bahawa 1,2,3-benzenetriol merupakan antara sebatian paling melimpah dalam ekstrak etanol dan etil asetat.
Sebaliknya, ekstrak n-heksana didominasi oleh eugenol.
Perbezaan ini menunjukkan bahawa jenis pelarut yang digunakan boleh menentukan profil fitokimia yang berjaya diekstrak.
Aktiviti Antioksidan yang Kuat
Aktiviti antioksidan merupakan antara ciri yang paling banyak diberi perhatian.
Ekstrak loloh buah Melaka dilaporkan mempunyai kapasiti antioksidan sekitar 164 mg/100 mL, dengan kandungan fenol sekitar 375 mg/100 mL dan tanin sekitar 546 mg/100 mL.
Kandungan fenolik dan tanin yang tinggi ini membantu menerangkan mengapa buah tersebut mempunyai potensi antioksidan yang kuat.
Spektrum Aktiviti Farmakologi
Dokumen menyenaraikan beberapa aktiviti farmakologi yang telah dilaporkan bagi buah Melaka, termasuk:
- antioksidan,
- antikanser,
- anti-radang,
- antibakteria,
- hepatoprotektif,
- hipoglisemik,
- anti-aterosklerosis,
- neuroprotektif,
- peningkatan imuniti.
Namun, tahap kekuatan bukti tidak semestinya sama bagi semua manfaat tersebut.
Potensi dalam Penyelidikan Kanser
Dalam kajian berkaitan kanser serviks yang dipacu HPV, ekstrak P. emblica dilaporkan merencat pengikatan DNA AP-1 dan menindas transkripsi virus.
Keadaan ini dikaitkan dengan kematian sel secara apoptosis dalam sel SiHa dan HeLa.
Dapatan ini menarik dari sudut penyelidikan, tetapi ia masih tidak bermaksud buah Melaka boleh dianggap sebagai rawatan kanser.
Penggunaan Tradisional
Dalam sistem perubatan tradisional, buah Melaka digunakan untuk beberapa keadaan seperti:
- demam,
- batuk,
- asma,
- diabetes,
- penyakit hati,
- gangguan pencernaan.
Penggunaan tradisional ini mempunyai nilai etnobotani yang tinggi, tetapi tidak semua aplikasi telah disahkan melalui ujian klinikal moden.
Minuman Tradisional “Loloh”
Di Bali, buah Melaka diproses menjadi minuman tradisional yang dikenali sebagai loloh.
Minuman ini dihasilkan melalui proses perebusan dan penapisan.
Ini menunjukkan bahawa buah yang masam dan kelat boleh diterima dengan lebih baik apabila diproses menjadi bentuk minuman.
Dimakan Segar di Thailand
Komuniti tertentu di Thailand turut memakan buah Melaka secara segar dan pada masa yang sama mengiktiraf kegunaan perubatannya.
Amalan ini menunjukkan hubungan rapat antara makanan dan perubatan tradisional dalam penggunaan buah tersebut.
Ais Krim Buah Melaka
Salah satu produk nilai tambah yang menarik ialah ais krim menggunakan jus buah Melaka.
Kajian yang dirujuk mendapati ais krim tersebut mempunyai kandungan lemak lebih rendah dan vitamin C lebih tinggi berbanding ais krim komersial, dengan tahap penerimaan pengguna yang positif.
Ini menunjukkan potensi buah Melaka dalam pembangunan makanan berfungsi yang lebih moden.
Produk Kosmetik
Ekstrak P. emblica turut digunakan untuk menghasilkan produk minyak esen bibir.
Produk tersebut mencatatkan purata skor penerimaan 4.61, menunjukkan penerimaan yang baik oleh pengguna dalam kajian yang dirujuk.
Di pasaran global, buah Melaka juga telah dibangunkan dalam bentuk:
- kosmetik,
- makanan,
- suplemen diet,
- minuman.
Bagaimana dengan Keselamatan?
Dokumen menyatakan bahawa kajian toksikologi tidak menunjukkan kesan buruk walaupun pada dos oral yang tinggi dalam kajian tertentu.
Walau bagaimanapun, dapatan keselamatan tetap perlu dilihat mengikut bentuk ekstrak, dos dan jenis kajian.
Jangan Keliru dengan Cermai
Dokumen turut mengingatkan bahawa Phyllanthus acidus atau cermai bukan spesies yang sama dengan Phyllanthus emblica.
Walaupun cermai juga digunakan sebagai buah dan ubat tradisional, ia dilaporkan mengandungi sebatian toksik dikenali sebagai dikapetalin, yang memerlukan kawalan dos.
Perbezaan spesies ini penting kerana nama tempatan kadangkala boleh mengelirukan.
Kesimpulan
Buah Melaka atau Phyllanthus emblica ialah buah tropika bernilai tinggi dari sudut pemakanan dan fitokimia.
Ia mengandungi lebih daripada 180 sebatian yang telah dikenal pasti, termasuk tanin, flavonoid, asid fenolik, alkaloid, terpenoid dan vitamin. Kandungan vitamin C yang sangat tinggi merupakan salah satu ciri utamanya.
Selain itu, buah ini menunjukkan aktiviti antioksidan yang kuat dan turut dikaji dalam konteks anti-radang, antikanser, antibakteria, hepatoprotektif, hipoglisemik dan neuroprotektif.
Dari sudut pembangunan produk, buah Melaka mempunyai potensi yang luas dalam minuman, ais krim, kosmetik, suplemen dan makanan berfungsi.
Secara keseluruhannya, buah Melaka boleh dianggap sebagai buah tradisional yang mempunyai potensi besar untuk diperkembangkan sebagai sumber nutraseutikal dan produk nilai tambah moden, dengan syarat penggunaannya disokong oleh pemprosesan dan penilaian saintifik yang sesuai.
Sumber Rujukan
Qin-Ge, Wang, L., Liu, R., et al. (2024). Phyllanthus emblica Linn: A comprehensive review of botany, traditional uses, phytonutrients, health benefits, quality markers, and applications. Food Chemistry, 446, 138891.
Cahyaningrum, P. L., Yuliari, S. A. M., Putra, C., & Suta, I. B. (2020). Antioxidant activity of loloh Malaka fruit (Phyllanthus emblica L.) in Ayurveda Medication. Journal of Physics: Conference Series, 1469.
Gul, M., Liu, Z.-W., Rabail, R., et al. (2022). Functional and Nutraceutical Significance of Amla (Phyllanthus emblica L.): A Review. Antioxidants, 11.
Jitpromma, T., Saensouk, P., Watthana, S., & Saensouk, S. (2026). Ethnobotany and Medicinal Potential of Wild Edible Fruit Species in Kut Chum District, Yasothon Province, Thailand. Biology, 15.
Jong, H. E., & Yusof, W. H. W. (2022). Producing Lip Essence Oil Using Phyllanthus Emblica Through Extraction Method. Halal Reviews.
Li, G., Jiang, Y.-R., Zhang, D.-K., et al. (2023). Phyllanthi Fructus: A modal medicinal and food homologous item in quality evaluation. Chinese Herbal Medicines, 15, 360–368.
Nazaruddin, N., Rosmaidar, R., Siregar, T., Wahyuni, S., & Sutriana, A. (2024). Phytocomponents analysis and antioxidant activity of Malacca fruit extract (Phyllanthus emblica) using three different solvents. Biodiversitas Journal of Biological Diversity.
Prananda, A. T., Dalimunthe, A., Harahap, U., et al. (2023). Phyllanthus emblica: a comprehensive review of its phytochemical composition and pharmacological properties. Frontiers in Pharmacology, 14.
Saini, R., Sharma, N., Oladeji, O., et al. (2021). Traditional uses, bioactive composition, pharmacology, and toxicology of Phyllanthus emblica fruits: A comprehensive review. Journal of Ethnopharmacology.
Silalahi, M. (2024). Phyllanthus acidus (L.) Skeels: Pemanfaatan dan Bioaktivitasnya. Pro-Life.
Yan, X., Li, Q., Jing, L., et al. (2022). Current advances on the phytochemical composition, pharmacologic effects, toxicology, and product development of Phyllanthi Fructus. Frontiers in Pharmacology, 13.
Yusoh, H. N. M., Aznan, S. N., & Nor, N. (2012). Producing ice cream using a substantial amount of juice from Phyllanthus emblica (Pokok Melaka Fruit). IEEE Symposium on Business, Engineering and Industrial Applications, 600–603.
Keyword: buah Melaka, Phyllanthus emblica, amla, nilai pemakanan buah Melaka, vitamin C, antioksidan, polifenol, flavonoid, tanin, fitokimia, asid askorbik, Ayurveda, perubatan tradisional, makanan berfungsi, nutraseutikal, loloh buah Melaka, ais krim buah Melaka, kosmetik buah Melaka, ekstrak etanol, aktiviti anti-radang, antikanser, hipoglisemik, hepatoprotektif, buah tempatan
