Kandungan fenolik merujuk kepada jumlah sebatian fenolik, iaitu kumpulan metabolit sekunder tumbuhan yang mempunyai sekurang-kurangnya satu gelang aromatik dengan satu atau lebih kumpulan hidroksil. Dokumen ini menyatakan bahawa terdapat lebih daripada 8,000 molekul fenolik yang berbeza, daripada fenol ringkas sehinggalah polimer besar seperti tanin.
Dalam bahasa mudah, apabila sesuatu buah dikatakan mempunyai “kandungan fenolik tinggi”, ini bermaksud buah tersebut mengandungi lebih banyak sebatian tumbuhan daripada kumpulan fenolik yang sering berkait dengan warna, rasa dan aktiviti antioksidan.
Fenolik bukan satu sebatian sahaja
Istilah “fenolik” sebenarnya merangkumi kumpulan yang sangat besar.
Dokumen membahagikannya kepada dua keluarga utama:
- flavonoid
- bukan flavonoid
Antara flavonoid ialah antosianidin, flavonol, flavanol dan tanin. Bukan flavonoid pula termasuk asid hidroksisinamik, asid hidroksibenzoik dan stilbena.
Jadi, apabila makmal melaporkan “jumlah fenolik”, ia biasanya tidak merujuk kepada satu molekul tertentu sahaja.
Contoh sebatian fenolik yang biasa
Jadual pada halaman pertama dokumen memberikan beberapa contoh:
| Kelas | Contoh | Sumber tumbuhan |
|---|---|---|
| Flavonoid | antosianin, katekin, kuersetin | anggur, beri, ceri |
| Asid fenolik | asid ferulik, asid galik, asid kafeik | gandum, sayuran |
| Tanin | elagitannin, proantosianidin | daun raspberi, hawthorn |
| Stilbena | resveratrol | anggur, wain |
Ini menunjukkan bahawa sebatian fenolik terdapat dalam pelbagai jenis makanan tumbuhan.
Asid fenolik juga mempunyai beberapa kumpulan
Dokumen membezakan asid fenolik kepada dua kumpulan utama.
Terbitan asid hidroksibenzoik, contohnya:
- asid vanilik,
- asid galik.
Terbitan asid hidroksisinamik, contohnya:
- asid ferulik,
- asid kafeik,
- asid p-kumarik.
Perbezaan struktur ini mempengaruhi sifat kimia dan aktiviti biologi setiap sebatian.
Mengapa tumbuhan menghasilkan sebatian fenolik?
Bagi tumbuhan, sebatian fenolik mempunyai fungsi penting.
Dokumen menyatakan ia membantu:
- memberikan warna,
- mempengaruhi rasa buah,
- melindungi tumbuhan daripada tekanan abiotik,
- membantu pertahanan terhadap tekanan biotik.
Jadi, fenolik bukan dihasilkan khas untuk manusia. Ia sebenarnya sebahagian daripada sistem pertahanan dan fisiologi tumbuhan.
Fenolik dan warna buah
Sebahagian pigmen buah ialah sebatian fenolik.
Contohnya, antosianin berada dalam kumpulan flavonoid dan biasanya dikaitkan dengan warna:
- merah,
- ungu,
- biru.
Itulah sebabnya sesetengah buah berwarna gelap sering mempunyai kandungan sebatian fenolik tertentu yang tinggi.
Namun, warna sahaja tidak boleh digunakan sebagai ukuran tepat jumlah fenolik.
Fenolik dan rasa
Sebatian fenolik juga boleh mempengaruhi rasa.
Tanin, misalnya, boleh menyumbang rasa:
- kelat,
- pahit,
- kering pada mulut.
Dokumen menyatakan secara umum bahawa sebatian fenolik menyumbang kepada warna dan rasa unik buah-buahan.
Mengapa fenolik sering dikaitkan dengan antioksidan?
Dalam diet manusia, sebatian fenolik dianggap sebagai salah satu sumber komponen antioksidan penting.
Dokumen mengaitkannya dengan perlindungan daripada tekanan oksidatif dan turut menyebut kaitan dengan pengurangan risiko penyakit seperti:
- penyakit kardiovaskular,
- penyakit neurodegeneratif,
- diabetes jenis 2.
Namun, hubungan ini tidak bermaksud “semakin tinggi fenolik, semakin pasti seseorang bebas penyakit”. Kesan kesihatan tetap bergantung pada jenis sebatian, bioavailabiliti, diet keseluruhan dan faktor individu.
Adakah kandungan fenolik sama dengan antioksidan?
Tidak semestinya.
“Kandungan fenolik” menerangkan berapa banyak sebatian fenolik yang terdapat dalam sampel.
“ Aktiviti antioksidan” pula menerangkan sejauh mana sampel mampu bertindak dalam sesuatu ujian antioksidan.
Kedua-duanya sering berkait, tetapi bukan perkara yang sama.
Sampel dengan jumlah fenolik tinggi boleh mempunyai aktiviti antioksidan kuat, tetapi hubungan itu tidak semestinya seragam bagi semua tumbuhan.
Faktor genetik sangat penting
Dokumen menyatakan bahawa varieti dan spesies tumbuhan yang berbeza boleh mempunyai kandungan fenolik yang sangat berbeza.
Ini bermaksud dua varieti buah yang sama spesies pun boleh memberikan nilai kandungan fenolik yang tidak sama.
Contohnya, satu varieti mungkin lebih kaya antosianin, manakala varieti lain lebih tinggi asid fenolik.
Keadaan penanaman juga mempengaruhi fenolik
Kandungan fenolik bukan hanya ditentukan oleh genetik.
Ia turut dipengaruhi oleh:
- sistem penanaman,
- jenis tanah,
- keadaan iklim,
- amalan organik atau konvensional.
Ini bermaksud buah daripada varieti yang sama pun boleh mempunyai kandungan fenolik berbeza jika ditanam di lokasi atau keadaan berlainan.
Kematangan buah mempengaruhi kandungan fenolik
Tahap kematangan juga penting.
Dokumen menyatakan bahawa kandungan fenolik cenderung menurun sepanjang perkembangan buah dalam kajian yang dirujuk.
Jadi, buah muda dan buah masak tidak semestinya mempunyai jumlah fenolik yang sama.
Ini juga membantu menjelaskan mengapa kajian terhadap buah muda kadangkala memberikan nilai fenolik jauh lebih tinggi berbanding buah masak.
Pemprosesan selepas tuaian boleh mengubah fenolik
Selepas dituai, kandungan fenolik masih boleh berubah.
Dokumen menyatakan teknik seperti:
- pembekuan,
- pemanasan,
- pemprosesan tekanan tinggi
boleh mempengaruhi kestabilan sebatian fenolik.
Oleh itu, buah segar, jus, serbuk dan ekstrak tidak semestinya mempunyai nilai fenolik yang sama.
Bagaimana kandungan fenolik diukur?
Kaedah yang paling lazim disebut dalam dokumen ialah Folin–Ciocalteu.
Dalam kaedah ini, sebatian fenolik bertindak dengan reagen dan menghasilkan warna biru. Serapan warna kemudian diukur pada sekitar 750 nm menggunakan spektrofotometer.
Semakin kuat perubahan warna dalam keadaan ujian tersebut, semakin tinggi nilai yang dilaporkan sebagai jumlah kandungan fenolik.
Apa maksud GAE?
Hasil ujian Folin–Ciocalteu biasanya dinyatakan sebagai:
mg GAE/g
atau bentuk lain mengikut jisim atau isipadu sampel.
GAE bermaksud Gallic Acid Equivalent, atau setara asid galik.
Ini tidak bermaksud semua sebatian fenolik dalam sampel ialah asid galik.
Asid galik digunakan sebagai standard perbandingan.
Contoh mudah membaca keputusan
Jika satu ekstrak dilaporkan mempunyai:
500 mg GAE/100 g
maksudnya tindak balas keseluruhan sampel dalam kaedah tersebut bersamaan dengan tindak balas kira-kira 500 mg asid galik bagi setiap 100 g sampel mengikut sistem pengukuran yang digunakan.
Ia bukan bermaksud sampel benar-benar mengandungi tepat 500 mg asid galik.
Fenolik bebas dan fenolik terikat
Dokumen menerangkan bahawa sebatian fenolik wujud dalam dua bentuk utama:
fenolik bebas (free phenolics)
dan
fenolik terikat (bound phenolics).
Kedua-dua bentuk ini mempunyai tingkah laku berbeza dalam sistem penghadaman.
Mengapa fenolik terikat penting?
Fenolik bebas lebih mudah tersedia pada bahagian atas saluran gastrousus.
Fenolik terikat pula boleh terus menuju ke kolon sebelum dibebaskan atau dimetabolismekan.
Dokumen memberikan contoh gandum ungu, di mana fenolik terikat menyumbang sekitar 51–73% daripada jumlah fenolik keseluruhan.
Ini menunjukkan bahawa analisis fenolik hanya pada bahagian bebas boleh menyebabkan jumlah sebenar dipandang rendah.
Tidak semua tanaman mempunyai nisbah yang sama
Dalam barli tanah tinggi biru, dokumen menyatakan nisbah fenolik bebas dan terikat hampir seimbang, iaitu sekitar 50% setiap satu.
Oleh itu, bentuk fenolik sangat bergantung kepada spesies dan tisu tanaman.
Mengapa kandungan fenolik digunakan dalam kajian buah?
Jumlah kandungan fenolik sering digunakan sebagai salah satu petunjuk:
- kualiti buah,
- nilai fitokimia,
- sifat fungsional,
- potensi antioksidan.
Dokumen menyimpulkan bahawa kandungan fenolik merupakan petunjuk penting kepada kualiti dan sifat fungsional makanan tumbuhan, tetapi nilainya sangat berbeza mengikut spesies, tisu dan keadaan persekitaran.
Kandungan fenolik tinggi tidak semestinya bermaksud “lebih sihat”
Ini penting apabila membaca artikel penyelidikan.
Jika buah A mempunyai TPC lebih tinggi daripada buah B, kita hanya boleh mengatakan bahawa buah A menunjukkan kandungan fenolik total lebih tinggi berdasarkan kaedah yang digunakan.
Kita tidak boleh terus menyimpulkan bahawa buah A pasti lebih baik untuk semua aspek kesihatan.
Sebabnya ialah sebatian fenolik terdiri daripada ribuan molekul yang mempunyai fungsi dan bioavailabiliti berbeza.
Kesimpulan
Kandungan fenolik ialah ukuran jumlah sebatian fenolik dalam sesuatu tumbuhan, buah atau makanan. Sebatian ini merupakan metabolit sekunder tumbuhan dan merangkumi lebih daripada 8,000 molekul seperti flavonoid, asid fenolik, tanin dan stilbena.
Fenolik mempunyai peranan penting dalam tumbuhan dengan menyumbang kepada warna, rasa dan sistem pertahanan terhadap tekanan. Dalam pemakanan manusia, ia banyak dikaji kerana kaitannya dengan aktiviti antioksidan.
Jumlahnya pula tidak tetap. Genetik, keadaan penanaman, tahap kematangan dan pemprosesan selepas tuaian semuanya boleh mengubah kandungan fenolik.
Kandungan fenolik total biasanya diukur menggunakan kaedah Folin–Ciocalteu dan dinyatakan sebagai mg GAE, iaitu miligram setara asid galik.
Secara mudah, apabila kita membaca bahawa sesuatu buah “tinggi kandungan fenolik”, maksudnya buah tersebut mempunyai kepekatan kumpulan sebatian tumbuhan tertentu yang tinggi—bukan satu jenis vitamin atau satu bahan sahaja—dan kumpulan ini sering menjadi antara penyumbang kepada sifat antioksidan serta nilai fungsional buah tersebut.
Sumber Rujukan
AlFaris, N., et al. (2021). Total phenolic content in ripe date fruits (Phoenix dactylifera L.): A systematic review and meta-analysis. Saudi Journal of Biological Sciences, 28, 3566–3577.
Alkhudaydi, H. M. S., Muriuki, E. N., & Spencer, J. (2025). Determination of the Polyphenol Composition of Raspberry Leaf Using LC-MS/MS. Molecules, 30.
Bang, J., et al. (2024). Comparative Analysis of Polyphenolic Compounds in Different Amaranthus Species: Influence of Genotypes and Harvesting Year. Antioxidants, 13.
Eseberri, I., et al. (2022). Variability in the Beneficial Effects of Phenolic Compounds: A Review. Nutrients, 14.
Gutiérrez-Escobar, R., Aliaño-González, M. J., & Cantos-Villar, E. (2021). Wine Polyphenol Content and Its Influence on Wine Quality and Properties: A Review. Molecules, 26.
Hu, T., et al. (2021). Determination and Characterization of Phenolic Compounds from Australia-Grown Sweet Cherries and Their Potential Antioxidant Properties. ACS Omega, 6, 34687–34699.
Michiu, D., et al. (2022). Implementation of an Analytical Method for Spectrophotometric Evaluation of Total Phenolic Content in Essential Oils. Molecules, 27.
Salazar-Orbea, G. L., et al. (2022). Stability of phenolic compounds in apple and strawberry: Effect of different processing techniques in industrial set up. Food Chemistry, 401, 134099.
Shahidi, F., & Ambigaipalan, P. (2015). Phenolics and polyphenolics in foods, beverages and spices: Antioxidant activity and health effects – A review. Journal of Functional Foods, 18, 820–897.
Shamanin, V., et al. (2022). Antioxidant Capacity and Profiles of Phenolic Acids in Various Genotypes of Purple Wheat. Foods, 11.
Tian, Y., et al. (2017). Phenolic compounds extracted by acidic aqueous ethanol from berries and leaves of different berry plants. Food Chemistry, 220, 266–281.
Xu, L., & Wang, X. (2025). A Comprehensive Review of Phenolic Compounds in Horticultural Plants. International Journal of Molecular Sciences, 26.
Xue, X., et al. (2021). Composition and content of phenolic acids and flavonoids among the different varieties, development stages, and tissues of Chinese Jujube. PLoS ONE, 16.
Yang, X.-J., Dang, B., & Fan, M. (2018). Free and Bound Phenolic Compound Content and Antioxidant Activity of Different Cultivated Blue Highland Barley Varieties from the Qinghai-Tibet Plateau. Molecules, 23.
Keyword: kandungan fenolik, phenolic content, total phenolic content, TPC, sebatian fenolik, polifenol, metabolit sekunder tumbuhan, flavonoid, antosianin, katekin, kuersetin, tanin, asid fenolik, asid galik, asid ferulik, asid kafeik, resveratrol, stilbena, antioksidan, Folin-Ciocalteu, GAE, gallic acid equivalent, fenolik bebas, fenolik terikat, fitokimia tumbuhan, makanan fungsian
