Rambai (Baccaurea motleyana) dan Pulasan (Nephelium ramboutan-ake): Ciri Buah, Nilai Nutrisi, Fitokimia dan Potensi Farmaseutikal

Pengenalan

Rambai (Baccaurea motleyana Müll. Arg.) dan pulasan (Nephelium ramboutan-ake (Labill.) Leenh.) ialah dua buah tropika tempatan Malaysia yang popular di peringkat kampung tetapi kurang dimanfaatkan secara komersial. Rambai daripada famili Phyllanthaceae menghasilkan tandan buah kecil berkulit nipis dengan isi lutsinar yang masam manis, manakala pulasan daripada famili Sapindaceae ialah kerabat rapat rambutan, dengan kulit tebal berduri pendek dan isi yang lebih manis serta mudah lekang. Khoo et al. (2010) mengkategorikan kedua-dua buah ini antara buah tropika Malaysia yang berpotensi untuk kegunaan tempatan, sambil menegaskan bahawa kajian sedia ada masih di peringkat awal dan memerlukan penyelidikan lanjut mengenai komposisi nutrien, keupayaan antioksidan, fitokimia, sifat terapeutik, aspek lepas tuai, botani dan pembiakan. Di Malaysia, rambai dan pulasan lazimnya ditanam di dusun campuran dan kebun rumah, terutamanya di Pantai Timur dan Utara Semenanjung (pengetahuan am).

Ulasan ini bertajuk “Ulasan Penyelidikan Rambai dan Pulasan: Ciri Buah, Nilai Nutrisi, Fitokimia dan Potensi Farmaseutikal”. Objektifnya ialah untuk merumuskan dapatan utama kajian saintifik mengenai (i) status buah kurang dimanfaatkan di Malaysia, (ii) komposisi nutrisi dan fitokimia rambai, (iii) potensi farmakologi kulit dan daun rambai, (iv) ciri buah dan variasi landras pulasan, serta (v) potensi kulit pulasan sebagai sumber bioaktif. Kajian yang diulas dijalankan di Malaysia (Universiti Malaysia Sabah, MARDI dan institusi lain), Indonesia (Jawa Barat, Sumatera Utara dan Aceh), Bangladesh dan Rusia.

Bahan ulasan diperoleh melalui fungsi Literature Review di platform SciSpace (scispace.com) dalam mod High Quality pada November 2026, dengan memberi tumpuan kepada sepuluh kertas teratas yang dipaparkan. Dapatan diambil daripada ringkasan dan lajur “Insights/Results” dalam jadual SciSpace serta abstrak yang tersedia. Satu kertas muncul dalam dua versi dan dikira sekali sahaja.

Status sebagai Buah Kurang Dimanfaatkan

Dapatan utama: Rambai dan pulasan dikategorikan sebagai buah berpotensi untuk kegunaan tempatan; promosi oleh kerajaan dan swasta diperlukan untuk meningkatkan populariti dan ketersediaan.

Khoo et al. (2010) mengklasifikasikan buah-buahan tropika kurang dimanfaatkan di Malaysia kepada tiga kumpulan berdasarkan potensi pembangunan komersial, kegunaan tempatan dan kekurangan potensi ekonomi semasa. Rambai dan pulasan diletakkan dalam kumpulan yang berpotensi untuk kegunaan tempatan. Mereka menyeru kempen promosi oleh kerajaan dan organisasi swasta. Mirfat et al. (2018) dari MARDI dalam Journal of Food Bioactives turut mengulas fitokimia dan sifat biologi buah-buahan kurang dimanfaatkan, menegaskan potensi kumpulan buah ini sebagai sumber sebatian bioaktif.

Rambai: Nilai Nutrisi dan Fitokimia

Dapatan utama: Buah rambai merupakan sumber karbohidrat, protein, vitamin dan mineral yang baik, dengan 88 sebatian fitokimia dikenal pasti; namun kandungan lemak, asid organik, fenolik dan antioksidannya agak rendah berbanding banyak buah biasa.

Prodhan dan Mridu (2021) dari Bangladesh dalam Oriental Pharmacy and Experimental Medicine memberikan gambaran menyeluruh mengenai nutrisi, fitokimia dan perubatan rambai. Buah rambai didapati sebagai sumber yang baik bagi karbohidrat, protein, vitamin dan mineral, tetapi mempunyai jumlah lemak, asid organik, fenolik dan antioksidan yang agak rendah berbanding banyak buah biasa lain. Sebanyak 88 sebatian fitokimia telah dikenal pasti melalui pelbagai kaedah, dengan pelbagai manfaat kesihatan. Bahagian pokok rambai menunjukkan sifat antidiabetik, antibakteria dan penjagaan kulit. Setakat kajian tersebut, sifat antikanser dan antikulat belum ditemui, dan lebih banyak kajian diperlukan.

Pardede et al. (2024) di Sumatera Utara, Indonesia, membandingkan aktiviti antioksidan, asid askorbik dan beta-karotena buah tampoi merah (Baccaurea costulata) dan rambai. Menurut ringkasan SciSpace, rambai mengandungi asid askorbik dan beta-karotena yang menyumbang kepada aktiviti antioksidan yang sederhana.

Aspek	Dapatan	Sumber
Nutrien utama	Karbohidrat, protein, vitamin, mineral	Prodhan & Mridu (2021)
Lemak, asid organik, fenolik, antioksidan	Agak rendah berbanding buah biasa	Prodhan & Mridu (2021)
Sebatian fitokimia dikenal pasti	88	Prodhan & Mridu (2021)
Sifat bahagian pokok	Antidiabetik, antibakteria, penjagaan kulit	Prodhan & Mridu (2021)
Antikanser, antikulat	Belum ditemui	Prodhan & Mridu (2021)
Antioksidan buah	Sederhana; asid askorbik dan beta-karotena (ringkasan SciSpace)	Pardede et al. (2024)

Sumber: seperti dinyatakan dalam jadual.

Rambai: Potensi Kulit dan Daun

Dapatan utama: Kulit buah rambai telah dikaji melalui pendekatan GC-MS/MS, in vitro, in vivo dan in silico untuk potensi fito-farmakologi; daun rambai mengandungi pelbagai metabolit sekunder.

Riti et al. (2024) dari Bangladesh dalam Chemistry & Biodiversity meneroka potensi fito-farmakologi kulit buah rambai menggunakan pendekatan GC-MS/MS, in vitro, in vivo dan in silico. Menurut ringkasan SciSpace, rambai digunakan dalam perubatan tradisional untuk merawat pelbagai penyakit seperti masalah mata dan gangguan pencernaan, dan kajian ini menunjukkan potensi untuk pembangunan terapeutik dan farmaseutikal, termasuk kandungan fenol dan terpenoid. Alfaruqi et al. (2025) di Peureulak, Aceh, Indonesia, menjalankan pencirian dan saringan fitokimia ekstrak daun rambai.

Kulit rambai, yang biasanya dibuang, berpotensi menjadi bahan mentah untuk produk nutraseutikal jika kajian lanjut mengesahkan keberkesanan dan keselamatannya.

Pulasan: Ciri Buah dan Variasi Landras

Dapatan utama: Pulasan di Jawa Barat mempunyai dua bentuk buah, iaitu sfera dan ovoid; lima varian unggul dikenal pasti dengan purata berat buah 46.0 g (23.1–103.5 g), °Brix 16.8–29.6 dan vitamin C 14.0–24.0 mg/100 g.

Djuita et al. (2017) di Jawa Barat, Indonesia, dalam Makara Journal of Science mencirikan landras buah pulasan dan merumuskan ideotip. Dua bentuk buah dikenal pasti: sfera dan ovoid. Buah sfera lebih kecil dan boleh berwarna jingga, merah, merah-perang atau hijau, manakala buah ovoid lebih besar dan biasanya berwarna merah atau merah gelap. Buah sfera kurang lazim berbanding buah ovoid. Lima varian dengan ciri buah unggul dikenal pasti dalam koleksi sampel, dengan purata berat buah 46.0 g, berjulat daripada 23.1 g hingga 103.5 g. Kemanisan buah (°Brix) berbeza daripada 16.8 hingga 29.6, dan kandungan vitamin C berjulat daripada 14.0 hingga 24.0 mg/100 g.

Ciri	Bentuk sfera	Bentuk ovoid
Saiz	Lebih kecil	Lebih besar
Warna	Jingga, merah, merah-perang, hijau	Merah, merah gelap
Kelaziman	Kurang lazim	Lebih lazim

Parameter (5 varian unggul)	Julat / purata
Berat buah	Purata 46.0 g (23.1–103.5 g)
Kemanisan	16.8–29.6 °Brix
Vitamin C	14.0–24.0 mg/100 g

Sumber: Djuita et al. (2017).

Nilai °Brix yang mencapai hampir 30 menunjukkan pulasan boleh menjadi sangat manis, berpotensi menjadi buah meja premium jika varian unggul dipilih dan dibiak secara klon.

Pulasan: Potensi Suplemen dan Kulit sebagai Sumber Bioaktif

Dapatan utama: Pulasan dan rambutan dinilai sebagai sumber suplemen berpotensi tinggi; kulit pulasan menunjukkan kapasiti antioksidan tertinggi dengan aktiviti perencatan ACE dan alfa-amilase yang signifikan.

Tsong et al. (2021) dari Universiti Malaysia Sabah dalam Molecules mengulas Nephelium lappaceum (rambutan) dan N. ramboutan-ake (pulasan) sebagai suplemen berpotensi tinggi. Menurut ringkasan SciSpace, pulasan mengandungi sebatian fenolik yang bertindak sebagai antioksidan kuat, dan bahagian seperti kulit dan biji mempunyai potensi nutraseutikal yang lebih besar berbanding bahagian yang boleh dimakan.

Grigorev (2022) dalam Processes mengkaji potensi antihipertensi dan hipoglisemik sebatian bioaktif daripada kulit pulasan. Kulit pulasan menunjukkan kapasiti antioksidan tertinggi merentasi semua pelarut pengekstrakan, dengan ekstrak etanol menunjukkan komponen antioksidan yang lebih unggul, khususnya jumlah kandungan fenolik dan flavonoid. Ekstrak etanol kulit pulasan menunjukkan sifat antihipertensi dan hipoglisemik yang signifikan, dengan aktiviti perencatan enzim penukar angiotensin (ACE) dan alfa-amilase yang lebih tinggi berbanding ekstrak air suling.

Bahagian / ekstrak	Aktiviti	Sumber
Kulit dan biji pulasan	Potensi nutraseutikal lebih tinggi berbanding isi	Tsong et al. (2021)
Kulit pulasan (semua pelarut)	Kapasiti antioksidan tertinggi	Grigorev (2022)
Ekstrak etanol kulit	TPC dan TFC tinggi; perencatan ACE dan alfa-amilase	Grigorev (2022)

Sumber: seperti dinyatakan dalam jadual.

Perbincangan

Kajian yang diulas menunjukkan corak yang sama bagi kedua-dua buah: bahagian yang biasanya dibuang, iaitu kulit dan biji, mempunyai nilai bioaktif yang lebih tinggi berbanding isi buah. Bagi rambai, isi buah merupakan sumber karbohidrat, protein, vitamin dan mineral yang baik tetapi antioksidannya sederhana, manakala kulitnya menunjukkan potensi farmakologi. Bagi pulasan, kulit menunjukkan kapasiti antioksidan tertinggi dan aktiviti antihipertensi serta hipoglisemik. Ini membuka peluang ekonomi kitaran, di mana sisa buah dijadikan bahan mentah untuk ekstrak nutraseutikal.

Dari segi buah segar, pulasan mempunyai potensi besar sebagai buah meja premium kerana kemanisannya yang tinggi dan isinya yang mudah lekang. Variasi luas dalam berat buah dan °Brix dalam kajian Djuita et al. (2017) menunjukkan bahawa pemilihan klon unggul boleh meningkatkan kualiti secara ketara. Di Malaysia, pemilihan klon pulasan tempatan dan pembiakan melalui cantuman boleh menjadi strategi pembangunan.

Cabaran utama ialah ketiadaan data agronomi dalam kertas teratas, termasuk pembiakan, pembajaan, pengurusan pembungaan dan kawalan perosak. Selain itu, rambai mempunyai musim berbuah yang pendek dan buah yang cepat rosak, manakala pulasan menghadapi isu set buah dan hasil yang tidak konsisten (pengetahuan am). Data lepas tuai juga hampir tiada.

Sintesis Amalan Pengeluaran dan Pemprosesan

Walaupun kertas teratas tidak menumpukan kepada agronomi, beberapa amalan asas boleh disintesis untuk pengusaha. Bagi pulasan, pembiakan melalui cantuman atau tut daripada pokok induk yang mempunyai ciri unggul, seperti buah besar dan °Brix tinggi seperti dilaporkan oleh Djuita et al. (2017), membolehkan keseragaman kualiti dan pembuahan lebih awal berbanding pokok daripada biji (pengetahuan am). Bagi rambai, pokok biasanya dibiakkan daripada biji di kebun kampung, tetapi pembiakan vegetatif juga boleh digunakan untuk mengekalkan ciri buah manis.

Dari sudut pemprosesan, dapatan bahawa kulit dan biji mempunyai nilai bioaktif lebih tinggi (Tsong et al., 2021; Grigorev, 2022; Riti et al., 2024) membuka peluang untuk mengumpul sisa daripada pengusaha jus atau pemborong buah. Kulit pulasan boleh dikeringkan pada suhu rendah dan diekstrak dengan etanol, kaedah yang menunjukkan aktiviti antioksidan, antihipertensi dan hipoglisemik terbaik dalam kajian Grigorev (2022). Bagi isi rambai yang masam manis, pemprosesan menjadi jus, jem dan manisan boleh mengatasi masalah jangka hayat buah segar yang pendek. Promosi sebagai “buah warisan tempatan” seperti yang disarankan oleh Khoo et al. (2010) boleh dijalankan melalui pasar tani, agro-pelancongan dan festival buah.

Implikasi untuk Pengusaha di Malaysia

1. Pilih klon pulasan unggul: Kenal pasti pokok tempatan dengan buah besar (sehingga 100 g) dan manis (°Brix tinggi) untuk dibiak secara cantuman (Djuita et al., 2017).

2. Pasaran premium: Pulasan berpotensi dipasarkan sebagai buah meja premium kerana isi manis dan mudah lekang.

3. Manfaatkan sisa: Kulit pulasan dan rambai berpotensi menjadi bahan mentah ekstrak antioksidan (Grigorev, 2022; Riti et al., 2024).

4. Produk proses rambai: Isi rambai boleh diproses menjadi jus, jem atau minuman kerana kandungan karbohidrat dan vitamin.

5. Promosi buah tempatan: Sertai program promosi buah kurang dimanfaatkan (Khoo et al., 2010).

6. Kerjasama penyelidikan: Bekerjasama dengan institusi seperti MARDI dan UMS untuk pemilihan klon dan pembangunan produk.

Jurang Penyelidikan

7. Kajian agronomi rambai dan pulasan di Malaysia, termasuk pembajaan dan pengurusan pembungaan.

8. Pencirian dan pemilihan klon pulasan dan rambai tempatan Malaysia.

9. Kaedah pembiakan vegetatif yang cekap.

10. Teknologi lepas tuai untuk memanjangkan jangka hayat.

11. Kajian keselamatan dan ujian klinikal ekstrak kulit pulasan dan rambai.

12. Data perosak dan penyakit kedua-dua tanaman.

Kesimpulan

Rambai dan pulasan ialah buah tempatan Malaysia yang berpotensi tinggi tetapi masih kurang dimanfaatkan. Rambai merupakan sumber karbohidrat, protein, vitamin dan mineral yang baik dengan 88 sebatian fitokimia dikenal pasti, walaupun antioksidan isinya sederhana; bahagian pokok menunjukkan sifat antidiabetik, antibakteria dan penjagaan kulit. Pulasan mempunyai variasi landras yang luas, dengan varian unggul mencapai berat sehingga 103.5 g, kemanisan sehingga 29.6 °Brix dan vitamin C sehingga 24.0 mg/100 g. Kulit pulasan menunjukkan kapasiti antioksidan tertinggi serta aktiviti antihipertensi dan hipoglisemik. Pemilihan klon unggul, penyelidikan agronomi dan pembangunan produk nilai tambah daripada isi dan sisa buah diperlukan untuk memajukan kedua-dua buah ini.

Rujukan

13. Prodhan, A. H. M. S. U., & Mridu, F. S. (2021). Baccaurea motleyana (Rambai): Nutritional, phytochemical, and medicinal overview. Oriental Pharmacy and Experimental Medicine. https://doi.org/10.1007/s13596-021-00555-w

14. Khoo, H. E., Prasad, K. N., Kong, K. W., et al. (2010). A review on underutilized tropical fruits in Malaysia. Guangxi Agricultural Sciences. https://doi.org/10.3969/j.issn.2095-1191.2010.07.019

15. Pardede, E., Julianti, E., Siahaan, F. R., et al. (2024). Antioxidant activity, ascorbic acid, and beta carotene of Sumatran red tampoi (Baccaurea costulata) and rambai (Baccaurea motleyana) fruits. Agro Bali: Agricultural Journal, 7(3). https://doi.org/10.37637/ab.v7i3.1980

16. Tsong, J. L., Goh, L. P. W., Gansau, J. A., et al. (2021). Review of Nephelium lappaceum and Nephelium ramboutan-ake: A high potential supplement. Molecules, 26(22), 7005. https://doi.org/10.3390/molecules26227005

17. Riti, S. J., Shompa, S. A., Hasnat, H., et al. (2024). The miraculous Asian fruit Baccaurea motleyana Müll. Arg. (Rambai): Exploring the phyto-pharmacological potentials of fruit peel through GC-MS/MS, in vitro, in vivo and in silico approaches. Chemistry & Biodiversity. https://doi.org/10.1002/cbdv.202402444

18. Mirfat, A. H. S., Amin, I., Kartinee, K. N., et al. (2018). Underutilised fruits: A review of phytochemistry and biological properties. Journal of Food Bioactives, 1. https://doi.org/10.31665/JFB.2018.1124

19. Grigorev, A. Y. (2022). The anti-hypertensive and hypoglycemic potential of bioactive compounds derived from pulasan rind. Processes, 10(3), 592. https://doi.org/10.3390/pr10030592

20. Djuita, N. R., Hartana, A., Chikmawati, T., et al. (2017). Characteristics and ideotype formulation of pulasan (Nephelium ramboutan-ake) fruit landrace from West Java, Indonesia. Makara Journal of Science, 21(2). https://doi.org/10.7454/mss.v21i2.7304

21. Alfaruqi, M., Rani, Z., Dalimunthe, G. I., et al. (2025). Characterization and phytochemical screening of rambai leaf extract (Baccaurea motleyana Müll.Arg) from Peureulak, Aceh. Pharmaceutical and Clinical Journal of Nusantara. https://doi.org/10.58549/pcjn.v3i01.91

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: rambai, pulasan, Baccaurea motleyana, Nephelium ramboutan-ake, buah kurang dimanfaatkan, landras, °Brix, vitamin C, fitokimia, antioksidan, kulit pulasan, antihipertensi, hipoglisemik, nutraseutikal