Pengenalan
Kumbang pengorek buah kopi (Hypothenemus hampei) ialah perosak paling merosakkan kopi di seluruh dunia. Kumbang betina menggerek ke dalam buah, bertelur di dalam biji, dan larvanya memakan isi biji, menyebabkan kehilangan berat serta penurunan gred. Di Malaysia, perosak ini menyerang kopi Liberica yang ditanam terutamanya di Johor dan Selangor (pengetahuan am). Kawalan kimia semata-mata sukar berkesan kerana kumbang menghabiskan sebahagian besar hidupnya terlindung di dalam buah.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “An evaluation of a basic IPM system for the control of coffee berry borer on Liberica coffee” (Anuar, 2005) yang dijalankan di Malaysia di Stesen MARDI Kluang, Johor. Objektifnya ialah menilai keberkesanan sistem pengurusan perosak bersepadu (IPM) asas berbanding amalan petani dan sistem konvensional. Dapatan turut disokong oleh tiga kajian di Indonesia (Rimbing et al., 2025; Hamdani et al., 2022; Meilin et al., 2023).
Sorotan Kajian Lepas
Kajian Anuar (2005) bertitik tolak daripada sejarah penanaman kopi di Semenanjung Malaysia yang didokumentasikan oleh Sivaram (1980) dalam Review of coffee in West Malaysia. Ulasan tersebut menunjukkan bahawa kopi Liberica telah lama menjadi jenis kopi dominan di Malaysia kerana keupayaannya tumbuh di tanah rendah dan tanah gambut, berbeza dengan Arabika yang memerlukan tanah tinggi.
Literatur antarabangsa mengenai kumbang pengorek buah kopi secara umum menunjukkan bahawa kawalan berkesan memerlukan gabungan beberapa kaedah. Kaedah budaya seperti kutipan buah yang gugur dan tertinggal selepas tuaian bertujuan memutuskan kitaran hidup perosak, kerana kumbang boleh terus membiak dalam buah kering di atas tanah. Kawalan biologi menggunakan kulat entomopatogen Beauveria bassiana, atau kulat muskardin putih, telah banyak dikaji kerana kulat ini menjangkiti kumbang dewasa sebelum ia memasuki buah (pengetahuan am).
Penggunaan ambang kerosakan, iaitu menyembur hanya apabila tahap serangan melebihi paras tertentu, merupakan prinsip asas IPM yang bertujuan mengurangkan penggunaan racun tanpa menjejaskan hasil. Kajian di Indonesia pula menambah dimensi baharu, iaitu penggunaan perangkap penarik berasaskan alkohol yang menarik kumbang dewasa yang sedang mencari buah baharu, serta peranan pokok teduhan dan suhu dalam mempengaruhi tahap serangan.
Dapatan Utama
Pakej IPM yang dinilai. Sistem IPM dalam kajian Anuar (2005) merangkumi pemantauan kerosakan bulanan, semburan racun hanya apabila ambang kerosakan dilepasi, aplikasi kulat Beauveria semasa musim hujan dan kutipan buah hitam yang digerek tiga kali setahun. Amalan budaya turut merangkumi tanaman penutup bumi kekacang Arachis pintoi dan pemangkasan berjadual.
Hasil 25.9 t/ha. Plot IPM mengurangkan tahap kerosakan dan meningkatkan hasil. Purata hasil plot IPM ialah 25.9 t/ha, iaitu 23.7% lebih tinggi daripada sistem simulasi petani dan 23.3% lebih tinggi daripada sistem kawalan konvensional.
Kos meningkat tetapi pendapatan bersih masih naik. Kos pengeluaran sistem IPM meningkat purata 2.3 kali berbanding sistem petani dan 0.5 kali berbanding sistem konvensional. Namun, pendapatan bersih tetap meningkat sebanyak 7.3% berbanding sistem petani dan 23.9% berbanding sistem konvensional.
Perangkap bioetanol-metanol. Rimbing et al. (2025) di Sulawesi Utara mendapati, menurut ringkasan SciSpace, perangkap campuran bioetanol-metanol berkesan menangkap kumbang, terutamanya di kawasan lebih teduh, dan mengurangkan kerosakan biji sebanyak 36.20%.
Suhu mempengaruhi serangan. Hamdani et al. (2022) di Lampung mendapati keamatan serangan pada empat jenis pokok teduhan berjulat 15.28–15.66% tanpa perbezaan signifikan, tetapi setiap peningkatan suhu udara 1°C mengurangkan keamatan serangan sebanyak 0.44%. Meilin et al. (2023) pula mengkaji kawalan H. hampei pada kopi Libtukom, varieti Liberica tempatan Indonesia.
| Kaedah / faktor | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| IPM asas (Liberica) | Hasil 25.9 t/ha; +23.7% berbanding sistem petani; +23.3% berbanding konvensional | Anuar (2005) |
| Kos IPM | 2.3× (berbanding petani); 0.5× lebih tinggi (berbanding konvensional) | Anuar (2005) |
| Pendapatan bersih IPM | +7.3% (petani); +23.9% (konvensional) | Anuar (2005) |
| Perangkap bioetanol-metanol | Kerosakan biji ?36.20% (ringkasan SciSpace) | Rimbing et al. (2025) |
| Suhu udara | +1°C ? serangan ?0.44% | Hamdani et al. (2022) |
Perbincangan
Dapatan MARDI memberi gambaran realistik tentang IPM: ia bukan kaedah murah, kerana pemantauan, kulat Beauveria dan kutipan buah memerlukan tenaga kerja tambahan. Namun, peningkatan hasil cukup besar untuk menampung kos tersebut, sehingga pendapatan bersih tetap meningkat. Penulis sendiri menyimpulkan bahawa sistem IPM ialah alat yang berdaya maju dan penambahbaikan lanjut boleh menjadikannya lebih berkesan dan mampan dalam jangka panjang.
Salah satu penambahbaikan yang jelas ialah penggunaan perangkap penarik seperti yang diuji di Sulawesi. Perangkap ini murah dan boleh dipasang di seluruh ladang untuk memantau dan mengurangkan populasi kumbang, sekali gus mengurangkan kekerapan semburan racun. Dapatan bahawa perangkap lebih berkesan di kawasan teduh juga menarik kerana ladang Liberica di Malaysia sering ditanam bersama pokok lain.
Hubungan negatif antara suhu dan serangan menjelaskan mengapa ladang yang terlalu teduh atau di kawasan sejuk mungkin memerlukan pemantauan lebih kerap. Pemangkasan pokok teduhan untuk mengekalkan pengudaraan dan cahaya yang sesuai boleh membantu mengurangkan serangan tanpa menjejaskan manfaat teduhan lain.
Implikasi kepada Pengusaha
1. Pantau kerosakan buah setiap bulan dan sembur racun hanya apabila ambang dilepasi.
2. Kutip dan musnahkan buah yang gugur atau tertinggal di pokok selepas tuaian.
3. Gunakan Beauveria bassiana semasa musim hujan apabila kelembapan menyokong jangkitan kulat.
4. Pasang perangkap bioetanol-metanol, terutamanya di kawasan bertedung.
Kesimpulan
Sistem IPM asas yang dibangunkan MARDI menghasilkan 25.9 t/ha kopi Liberica, iaitu kira-kira 23% lebih tinggi daripada sistem petani dan konvensional, dengan pendapatan bersih meningkat sehingga 23.9% walaupun kos lebih tinggi. Gabungan IPM dengan perangkap penarik dan pengurusan teduhan merupakan strategi praktikal dan mesra alam untuk mengawal kumbang pengorek buah kopi.
Rujukan
1. Anuar, A. M. (2005). An evaluation of a basic IPM system for the control of coffee berry borer on Liberica coffee. Journal of Tropical Agriculture and Food Science, MARDI, Malaysia.
2. Rimbing, J., Engka, R. A. G., Rorong, F., et al. (2025). Effectiveness of attractants for capturing the coffee berry borer, Hypothenemus hampei Ferrari (Coleoptera: Curculionidae) in shade-grown robusta coffee. Plant Protection, 9(4). https://doi.org/10.33804/pp.009.04.5913
3. Hamdani, Supriyatdi, D., & Erfandari, O. (2022). Attack intensity variety of robusta coffee bean borer (Hypothenemus hampei Ferrari) on four types of shade plant. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1012, 012042. https://doi.org/10.1088/1755-1315/1012/1/012042
4. Meilin, A., Rubiana, R., Edi, S., et al. (2023). The study of control Hypothenemus hampei on Libtukom coffee. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1172, 012031. https://doi.org/10.1088/1755-1315/1172/1/012031
5. Sivaram, D. (1980). Review of coffee in West Malaysia. Malaysia.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: kopi Liberica, kumbang pengorek buah kopi, Hypothenemus hampei, pengurusan perosak bersepadu, Beauveria, perangkap penarik, teduhan, MARDI
