Buah rukam (Flacourtia rukam) ialah buah tropika yang masih kurang dikenali secara meluas, tetapi mempunyai nilai fitokimia yang menarik. Spesies ini dilaporkan tersebar di Indonesia, termasuk Pulau Bangka, dan terkenal kerana kandungan fenolik serta aktiviti antioksidannya yang tinggi. Malah, satu kajian melaporkan bahawa rukam mempunyai nisbah fenolik yang lebih tinggi berbanding jambu batu (Psidium guajava).
Sebagai anggota genus Flacourtia, rukam turut berkongsi beberapa ciri bioaktif dengan spesies berkaitan seperti F. indica, F. jangomas dan F. inermis.
Sebatian fenolik menjadi kekuatan utama rukam
Sebatian fenolik merupakan antara komponen utama yang dikaitkan dengan aktiviti antioksidan buah rukam.
Dalam kajian yang diringkaskan dalam dokumen, ekstrak buah menggunakan pelarut aseton menunjukkan nilai IC50 DPPH sekitar 33.17 ppm, manakala ekstrak etanol mencatatkan 47.70 ppm. Kedua-dua nilai ini menunjukkan aktiviti antioksidan yang kuat dalam sistem ujian tersebut.
Polifenol dan flavonoid dalam genus Flacourtia secara umum turut dikaitkan dengan keupayaan memerangkap radikal bebas.
Bagaimana rukam dibandingkan dengan spesies Flacourtia lain?
Dokumen membandingkan empat spesies utama dalam genus ini:
| Spesies | Sebatian / ciri utama | Aktiviti yang dilaporkan |
|---|---|---|
| F. rukam | Fenolik tinggi | Antioksidan kuat |
| F. indica | Sparteine, katekin-3-O-gallat, kaempferol | Antibakteria, antioksidan, antiradang |
| F. jangomas | Glisidil palmitat, 5-hidroksimetilfurfural | Antioksidan, antidiabetik, antiradang |
| F. inermis | Antosianin, mirisetin, asid kuinik | Antidiabetik, antiobesiti, antibakteria |
Perbandingan ini menunjukkan bahawa genus Flacourtia secara keseluruhannya kaya dengan sebatian bioaktif, walaupun setiap spesies mempunyai profil kimia dan aktiviti biologi yang berbeza.
Aktiviti antibakteria dalam genus Flacourtia
Walaupun dokumen memberi fokus utama kepada aktiviti antioksidan rukam, spesies lain dalam genus yang sama turut menunjukkan potensi antibakteria.
Ekstrak buah F. indica dilaporkan menunjukkan aktiviti terhadap:
- Staphylococcus aureus dengan MIC sekitar 0.35 mg/ml, dan
- Pseudomonas aeruginosa dengan MIC sekitar 0.32 mg/ml.
Dapatan ini menunjukkan bahawa beberapa spesies Flacourtia mempunyai komponen yang berpotensi menghalang pertumbuhan bakteria dalam ujian makmal.
Biji F. jangomas mempunyai aktiviti farmakologi
Ekstrak biji F. jangomas menunjukkan aktiviti trombolitik sekitar 60.99%, berbanding streptokinase sekitar 72.89% dalam kajian yang dirujuk. Ia turut menunjukkan kesan analgesik dan hipoglisemik yang signifikan.
Walaupun hasil ini menarik, ia tidak boleh digunakan untuk menganggap biji buah tersebut sebagai pengganti ubat pencair darah atau ubat diabetes.
Potensi antiobesiti daripada F. inermis
Buah F. inermis pula menunjukkan potensi sebagai perencat enzim lipase pankreas, dengan nilai IC50 sekitar 377.15 µg/ml.
Perencatan lipase boleh mempengaruhi pencernaan lemak, sebab itulah aktiviti tersebut sering dikaji dalam konteks pengurusan obesiti.
Namun, bukti ini masih berada pada tahap eksperimen dan belum membuktikan kesan penurunan berat badan pada manusia.
Antosianin dan aktiviti biologi
Kandungan antosianin dalam F. inermis pula dikaitkan dengan sifat:
- antiradang,
- antikarsinogenik, dan
- antidiabetik.
Ini menunjukkan bahawa warna buah bukan sekadar ciri visual. Pigmen seperti antosianin juga boleh mempunyai fungsi biologi yang penting.
Rukam dalam penggunaan tradisional
Buah-buahan daripada genus Flacourtia telah lama digunakan dalam perubatan tradisional.
Antara keadaan yang disebut dalam dokumen ialah:
- cirit-birit,
- demam,
- jaundis,
- keradangan.
Namun, penggunaan tradisional tidak semestinya sama dengan bukti klinikal moden. Ia lebih sesuai dianggap sebagai petunjuk sejarah penggunaan yang boleh menjadi asas kepada penyelidikan saintifik.
Potensi sebagai produk makanan
Spesies Flacourtia juga mempunyai potensi besar dalam pemprosesan makanan.
F. jangomas misalnya digunakan untuk menghasilkan:
- pencuci mulut,
- jem,
- jeli,
- sirap,
- acar.
F. inermis pula telah diteroka untuk penghasilan:
- cuka,
- wain,
- pengawet semula jadi bagi produk perikanan.
Ini menunjukkan bahawa buah-buahan tempatan daripada genus ini mempunyai ruang untuk dikembangkan menjadi produk bernilai tambah.
Dari buah liar kepada makanan berfungsi
Dokumen menyatakan bahawa rukam dan spesies Flacourtia lain mempunyai potensi untuk dimajukan sebagai makanan berfungsi dan nutraseutikal berdasarkan profil fitokimia yang pelbagai.
Potensi tersebut datang daripada gabungan:
- kandungan fenolik,
- flavonoid,
- antosianin,
- aktiviti antioksidan,
- dan beberapa aktiviti farmakologi yang dilaporkan dalam spesies berkaitan.
Walau bagaimanapun, kebanyakan penemuan masih berasaskan ujian makmal atau kajian awal.
Apa yang paling kuat tentang bukti rukam?
Berdasarkan dokumen, bukti paling jelas untuk F. rukam sendiri ialah aktiviti antioksidan.
Nilai IC50 sekitar 33.17–47.70 ppm menunjukkan ekstrak buah mempunyai keupayaan yang baik dalam ujian DPPH.
Sebaliknya, banyak aktiviti seperti antibakteria, antidiabetik, antiobesiti atau trombolitik yang dibincangkan datang daripada spesies Flacourtia lain.
Ini penting supaya manfaat F. rukam tidak dicampur secara langsung dengan semua manfaat daripada seluruh genus.
Masih banyak ruang penyelidikan
Dokumen menunjukkan bahawa genus Flacourtia mempunyai potensi besar tetapi banyak aspek masih memerlukan kajian yang lebih mendalam.
Antara bidang yang boleh diteroka ialah:
- profil nutrien buah rukam secara lebih lengkap,
- variasi kandungan fitokimia antara lokasi,
- perubahan antioksidan mengikut tahap kematangan,
- potensi pemprosesan menjadi jus, jem atau cuka,
- kestabilan sebatian bioaktif selepas pemprosesan,
- keselamatan penggunaan ekstrak pekat.
Kesimpulan
Buah rukam (Flacourtia rukam) merupakan buah tropika yang mempunyai nilai bioaktif yang menarik, khususnya dari sudut kandungan fenolik dan aktiviti antioksidan.
Ekstrak aseton buah menunjukkan nilai IC50 DPPH sekitar 33.17 ppm, manakala ekstrak etanol sekitar 47.70 ppm, menunjukkan keupayaan antioksidan yang kuat dalam kajian makmal.
Sebagai sebahagian daripada genus Flacourtia, rukam turut berkait dengan kelompok buah yang mempunyai pelbagai sebatian seperti polifenol, flavonoid, antosianin, kaempferol dan mirisetin.
Spesies berkaitan menunjukkan pelbagai potensi seperti antibakteria, anti-inflamasi, antidiabetik, antiobesiti dan trombolitik. Namun, manfaat tersebut tidak boleh secara automatik dianggap sama bagi F. rukam.
Secara keseluruhannya, rukam mempunyai potensi untuk diketengahkan sebagai buah tempatan kaya antioksidan dan calon bahan makanan berfungsi, tetapi penyelidikan lanjut masih diperlukan untuk memperkukuh data nutrisi, keselamatan dan aplikasi komersialnya.
Sumber Rujukan
Adiwinata, M. C. W., & Vitamia, C. (2025). Article Review: Potential Pharmacological Activity of Lobi-Lobi Fruit (Flacourtia inermis Roxb.). Medical Sains: Jurnal Ilmiah Kefarmasian.
Baby, B. T., Murali, R., Suriyaprakash, T., Venkatachalam, V., Anbiah, V. S., Srinivasan, N., & Ajeesh, V. (2023). Phytochemical Profiling and Pancreatic Lipase Inhibitory Activity of Flacourtia inermis Roxb. Fruits. Journal of Natural Remedies.
Debnath, P., Shill, B. R., & Sarkar, K. K. (2026). Phytochemical profile and GC-MS analysis of Flacourtia jangomas fruit for therapeutic applications. Biodiversitas Journal of Biological Diversity.
Dubey, N., & Pandey, V. (2013). Ethnobiological Importance of Flacourtia jangomas (Lour.) Raeusch. Trends in Biosciences, 6, 532–534.
Fadiyah, I., Lestari, I., & Mahardika, R. G. (2020). Kapasitas Antioksidan Ekstrak Buah Rukam (Flacourtia rukam) Menggunakan Metode Microwave Assisted Extraction (MAE). Indonesian Journal of Chemical Research.
Islam, A. R., Das, S., Alam, M., & Rahman, A. (2019). Documentation of wild edible minor fruits used by the local people of Barishal, Bangladesh with emphasis on traditional medicinal values. Journal of Bio-science, 27, 69–81.
Mal, B., Mondal, S., Kuila, D., Mridha, M., & Biswas, G. (2025). Food value analysis, phytochemical profiling, LC/MS analysis, antioxidant and antimicrobial activity of methanolic extract of Flacourtia indica fruits. Prospects in Pharmaceutical Sciences.
Prahlad, D., et al. (2025). Unravelling the fruit quality, bioactive potential and genetic insights of Indian coffee plum [Flacourtia jangomas]. Plant Science Today.
Ripa, F. A., et al. (2024). Deciphering In Vitro and In Vivo Pharmacological Properties of Seed and Fruit Extracts of Flacourtia jangomas. Advances in Pharmacological and Pharmaceutical Sciences, 2024.
Sompila, A., et al. (2024). Evaluation of secondary metabolites followed by antioxidant dosage of Flacourtia jangomas fruits from Congo. Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry.
Vijay, M., & Singh, N. (2024). Nutritional composition, photochemistry, and Pharmacognostic activities of Flacourtia indica: An important wild edible fruit species of central India. International Journal of Advanced Biochemistry Research.
Witoyo, J. E., Alvianto, D., Permatasari, N. D., & Utoro, P. (2025). The physicochemical properties, bioactive composition, bioactivity, and food innovation based on Flacourtia inermis fruit: A narrative literature review. Journal of Food and Agricultural Product.
Keyword: buah rukam, Flacourtia rukam, rukam, buah tropika, buah tempatan, buah hutan, antioksidan, fenolik, polifenol, flavonoid, radikal bebas, DPPH, Flacourtia indica, Flacourtia jangomas, Flacourtia inermis, lobi-lobi, antibakteria, antiradang, antidiabetik, antiobesiti, trombolitik, makanan berfungsi, nutraseutikal, jem buah, jeli, sirap, cuka buah, buah kurang dimanfaatkan
