Pengenalan
Rukam (Flacourtia rukam) dan kerukup atau kerekup (Flacourtia jangomas) ialah dua buah kampung daripada genus yang sama. Buahnya kecil, bulat seperti ceri, berwarna merah keunguan apabila masak dan berasa masam kelat manis. Dahulu pokok-pokok ini biasa ditemui di halaman rumah dan dusun kampung, dan buahnya dimakan segar dengan garam atau dijeruk (pengetahuan am). Generasi muda kini jarang mengenalinya, dan hampir tiada penanaman komersial di Malaysia (pengetahuan am).
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Determination of the content of major chemical components and bioactive compounds and antioxidant ability of Hong Quan (Flacourtia jangomas (Lour.) Raeusch) fruit cultivated in An Giang, Vietnam” (Tan et al., 2023) yang diterbitkan dalam Plant Science Today. Kajian ini dijalankan di Vietnam, dengan objektif menganalisis secara kuantitatif komponen kimia utama, sebatian bioaktif dan aktiviti antioksidan buah kerukup bagi meluaskan penggunaannya dalam makanan. Kajian sokongan terdiri daripada tesis Malaysia tentang kerekup (Mohamed, 2012), bab buku tentang rukam oleh penulis Malaysia (Shaari dan Lee, 2019), kajian tumbuhan kurang dimanfaatkan di Taman Botani Sri Medan, Johor (Pa’ee et al., t.t.) dan kajian kapasiti antioksidan buah rukam dari Pulau Bangka, Indonesia (Fadiyah et al., 2020).
Sorotan Kajian Lepas
Tan et al. (2023) menyatakan bahawa di Vietnam, kerukup (Hong Quan) ialah buah baharu yang ditanam bersama dusun lain atau di bawah kanopi hutan di daerah Tri Ton dan Tinh Bien, wilayah An Giang. Oleh sebab buah ini belum dipopularkan, kajian tentang komposisi kimianya masih kurang.
Kerangka kajian ini disokong oleh beberapa karya. Liu (2013) mengulas sebatian bioaktif dalam diet dan implikasinya terhadap kesihatan, dan menegaskan bahawa pengguna sepatutnya memperoleh nutrien dan sebatian bioaktif daripada pelbagai makanan penuh, bukan daripada suplemen yang mahal. Pandangan ini relevan untuk buah tempatan seperti rukam dan kerukup.
Dari sudut kaedah, Hossain et al. (2013) mengkaji jumlah fenol, flavonoid dan saringan fitokimia ekstrak daun Thymus vulgaris yang ditanam secara tempatan, manakala Adedapo et al. (2009) menilai sifat antioksidan ekstrak metanol daun dan batang Celtis africana. Kedua-duanya merupakan antara karya tentang saringan fitokimia dan ujian antioksidan yang dirujuk oleh kajian kerukup ini.
Pant et al. (2021) pula mengulas bagaimana pemboleh ubah persekitaran secara individu mempengaruhi pengumpulan metabolit sekunder dalam tumbuhan ubatan, berdasarkan 48 artikel. Ini mengingatkan bahawa kandungan sebatian bioaktif buah boleh berbeza mengikut lokasi dan keadaan tanaman. Shaari dan Lee (2019) pula menyatakan bahawa buah rukam yang boleh dimakan tidak diketahui dieksploitasi secara komersial, dan maklumat fitokimia serta farmakologinya menunjukkan ia masih tanaman buah tropika yang kurang dimanfaatkan.
Dapatan Utama
Komposisi kerukup Vietnam. Tan et al. (2023) melaporkan buah kerukup mengandungi lembapan 76.50% ± 2.56, karbohidrat 24.86% ± 1.54, protein 9.19% ± 0.49, lipid 0.68% ± 0.21, jumlah gula 10.91% ± 0.88, abu 1.05% ± 0.08, serat 8.39% ± 0.95 dan vitamin C 81.62 ± 3.99 mg/100g.
Sebatian bioaktif. Kandungan karotenoid ialah 9.87 ± 0.40 mg/100g, fenolik 456.32 ± 23.81 mgGAE/100g, tanin 944.08 ± 26.31 mgTAE/100g, alkaloid 586.68 ± 44.56 mgCE/100g, saponin 20.87 ± 2.00 mgSE/100g dan flavonoid 65.95 ± 2.92 mgQE/100g berat segar.
Antioksidan. Ekstrak etanol buah menunjukkan keupayaan memerangkap radikal DPPH 88.65% ± 1.23, FRAP 15.24 ± 0.26 mM FeSO4/100g dan indeks keupayaan antioksidan (AAI) 8.13 ± 0.82. Penulis menyimpulkan kerukup berpotensi untuk produk pemprosesan komersial atau kosmetik.
Kerekup Malaysia. Mohamed (2012) mendapati buah kerekup kaya karbohidrat (12.67 g/100g), dengan kalsium sebagai mineral utama (174.75 mg/100g) dan asid askorbik 89.39 mg/100g. Ekstrak etanol memberikan jumlah fenolik tertinggi (2507.41 mg GAE/100g). Aktiviti DPPH berkorelasi tinggi dengan jumlah fenolik (r = 1.000), begitu juga FRAP (r = 0.968). Kajian ini mencadangkan kerekup sebagai sumber penyediaan minuman kesihatan.
Buah rukam. Fadiyah et al. (2020) melaporkan ekstrak buah rukam dari Pulau Bangka melalui pengekstrakan berbantu gelombang mikro (MAE) mempunyai nilai IC50 DPPH 47.7022 ppm (etanol) dan 33.1702 ppm (aseton). Shaari dan Lee (2019) menyatakan sebatian fenolik dan flavonoid ialah konstituen utama buah rukam.
Daun rukam di Johor. Pa’ee et al. (t.t.) mendapati daun F. rukam mempunyai kandungan fenolik tertinggi (87.17 ± 0.5890 mg GAE/g) dalam kalangan empat tumbuhan yang dikaji, dan F. rukam juga mencatat nilai FRAP tertinggi (9.9336 mM Fe2+/L). Dapatan fenolik ini bagi daun, bukan buah.
| Parameter | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Vitamin C, kerukup | 81.62 ± 3.99 mg/100g | Tan et al. (2023) |
| Fenolik, kerukup | 456.32 ± 23.81 mgGAE/100g berat segar | Tan et al. (2023) |
| DPPH, ekstrak etanol kerukup | 88.65% ± 1.23 | Tan et al. (2023) |
| Asid askorbik, kerekup | 89.39 mg/100g | Mohamed (2012) |
| Kalsium, kerekup | 174.75 mg/100g | Mohamed (2012) |
| IC50 DPPH, buah rukam (aseton) | 33.1702 ppm | Fadiyah et al. (2020) |
| Fenolik, daun rukam | 87.17 ± 0.5890 mg GAE/g | Pa’ee et al. (t.t.) |
Perbincangan
Kedua-dua kajian kerukup, dari Vietnam dan Malaysia, menunjukkan buah ini mempunyai kandungan vitamin C yang hampir sama (81.62 dan 89.39 mg/100g) serta kandungan fenolik dan aktiviti antioksidan yang tinggi. Konsistensi ini menguatkan potensi kerukup sebagai bahan minuman atau produk berfungsi. Namun nilai lain, seperti karbohidrat (24.86% berbanding 12.67 g/100g), berbeza, mungkin disebabkan oleh perbezaan sampel, lokasi dan kaedah. Bagi sebatian bioaktif pula, Pant et al. (2021) mengingatkan bahawa keadaan persekitaran turut mempengaruhi kandungan metabolit sekunder.
Bagi rukam, bukti lebih terhad. Tiada analisis proksimat atau nutrien isi buah rukam ditemui dalam carian ini; data yang ada hanya aktiviti antioksidan ekstrak buah (Indonesia) dan fitokimia daun (Johor). Selain itu, semua dapatan antioksidan ialah ujian kimia in vitro dan tidak membuktikan kesan kesihatan pada manusia.
Tentang tajuk “semakin dilupakan”, tiada kajian dalam carian ini yang mengukur kemerosotan populasi atau penggunaan rukam dan kerukup di Malaysia. Bukti terdekat ialah kenyataan Shaari dan Lee (2019) bahawa rukam tidak dieksploitasi secara komersial dan kurang dimanfaatkan. Kajian Johor menunjukkan rukam kini dipelihara dalam plot tumbuhan nadir di taman botani, yang memberi gambaran statusnya sebagai tumbuhan yang jarang ditanam. Pemuliharaan di kebun koleksi dan promosi produk jeruk atau minuman boleh membantu mengembalikan buah ini ke pasaran (pengetahuan am).
Implikasi kepada Agensi dan Pengusaha
1. Kenal pasti dan kumpul pokok rukam dan kerukup di kampung sebagai bahan tanaman dan sumber genetik.
2. Bangunkan produk minuman, jem atau jeruk yang memanfaatkan kandungan vitamin C dan fenolik kerukup.
3. Jalankan analisis nutrien isi buah rukam tempatan bagi mengisi jurang data.
4. Elakkan dakwaan kesihatan yang melampaui bukti makmal dalam pemasaran.
5. Gunakan taman botani dan plot tumbuhan nadir sebagai pusat pendidikan untuk memperkenalkan semula buah ini kepada generasi muda.
Kesimpulan
Kerukup kaya vitamin C, fenolik dan tanin dengan aktiviti antioksidan in vitro yang tinggi, seperti yang ditunjukkan oleh kajian Vietnam dan Malaysia. Rukam pula mempunyai aktiviti antioksidan pada ekstrak buah dan daun, tetapi data nutriennya masih kurang. Kedua-dua buah ini kurang dimanfaatkan secara komersial, walaupun bukti kuantitatif tentang kemerosotannya belum ada. Potensi produk bernilai tambah wajar diterokai bersama usaha pemuliharaan.
Rujukan
1. Tan, N. D., Vo Thi Xuan Tuyen, & Tran Nghia Khang (2023). Determination of the content of major chemical components and bioactive compounds and antioxidant ability of Hong Quan (Flacourtia jangomas (Lour.) Raeusch) fruit cultivated in An Giang, Vietnam. Plant Science Today. https://doi.org/10.14719/pst.2242
2. Mohamed, A. (2012). Nutrient composition and antioxidant properties of ‘Kerekup’ fruit (Flacourtia jangomas).
3. Shaari, K., & Lee, S. Y. (2019). Flacourtia rukam: Biochemistry, functions and utilization. Bab dalam buku. https://doi.org/10.1007/978-3-030-31885-7_40
4. Pa’ee, F., Hamsani, N. N., Yap Jing Wei, et al. (t.t.). Phytochemical screening and antioxidant activity of selected underutilized plants in Nadir Plot Taman Botani, Sri Medan, Johor. BIO Web of Conferences. https://doi.org/10.1051/bioconf/20249402002
5. Fadiyah, I., Lestari, I., & Mahardika, R. G. (2020). Kapasitas antioksidan ekstrak buah rukam (Flacourtia rukam) menggunakan metode Microwave Assisted Extraction (MAE). Indonesian Journal of Chemical Science. https://doi.org/10.30598/ijcr.2020.7-ina
6. Liu, R. H. (2013). Dietary bioactive compounds and their health implications. Journal of Food Science. https://doi.org/10.1111/1750-3841.12101
7. Hossain, M. A., AL-Raqmi, K. A. S., AL-Mijizy, Z. H., Weli, A. M., Al-Riyami, Q., et al. (2013). Study of total phenol, flavonoids contents and phytochemical screening of various leaves crude extracts of locally grown Thymus vulgaris. Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine. https://doi.org/10.1016/S2221-1691(13)60142-2
8. Adedapo, A. A., Jimoh, F. O., Afolayan, A. J., Masika, P. J., et al. (2009). Antioxidant properties of the methanol extracts of the leaves and stems of Celtis africana. Records of Natural Products.
9. Pant, P., Pandey, S., Dall’Acqua, S., et al. (2021). The influence of environmental conditions on secondary metabolites in medicinal plants: A literature review. Chemistry & Biodiversity. https://doi.org/10.1002/CBDV.202100345
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: rukam, kerukup, Flacourtia rukam, Flacourtia jangomas, vitamin C, fenolik, antioksidan, buah kurang dimanfaatkan
