Buah kundang (Bouea macrophylla Griffith) ialah buah tropika bermusim daripada keluarga Anacardiaceae. Buah ini cukup dikenali di Asia Tenggara dan mempunyai pelbagai nama tempatan seperti gandaria, ramania, setar dan plum mango. Pokok kundang boleh mencapai ketinggian sehingga sekitar 27 meter, manakala buahnya berbentuk buah batu berukuran kira-kira 2.5–5.0 cm. Satu ciri yang agak unik ialah bijinya yang berwarna ungu keunguan.
Buah muda biasanya berwarna hijau, mempunyai rasa masam dan hampir tiada aroma. Apabila masak, warnanya berubah kepada kuning hingga oren, isinya menjadi lebih berjus, rasanya manis-masam dan aromanya juga menjadi lebih ketara.
Komposisi pemakanan buah kundang
Kajian yang dihimpunkan dalam dokumen menunjukkan bahawa buah kundang mengandungi kelembapan, abu, lipid kasar, serat kasar dan protein kasar. Menariknya, buah kundang yang masih muda dilaporkan mempunyai kandungan beberapa nutrien yang lebih tinggi berbanding buah yang telah masak.
Dari segi mineral, kalium merupakan mineral paling banyak dalam kedua-dua peringkat kematangan buah. Kajian turut mengesan sejumlah kecil logam berat seperti kadmium, nikel, merkuri, plumbum dan arsenik, namun pada kadar surih kurang daripada 5.0 mg/kg dalam kajian yang dirujuk.
Buah muda mempunyai aktiviti antioksidan yang tinggi
Satu perkara menarik ialah perbezaan komposisi fitokimia antara buah muda dan buah masak.
Ekstrak metanol buah muda mengandungi sebatian seperti:
- fenolik,
- tanin, dan
- asid askorbik.
Dalam kajian yang dirujuk, buah muda mencatatkan aktiviti antioksidan yang tinggi dengan nilai FRAP 16,291 µM Fe(II)/100 g.
Buah masak pula mengandungi sebatian seperti antosianin, flavonoid dan flavonol serta menunjukkan aktiviti perencatan radikal bebas melalui ujian DPPH dan ABTS.
Ini menunjukkan bahawa tahap kematangan boleh mempengaruhi jenis dan jumlah sebatian bioaktif yang terdapat dalam buah kundang.
Biji kundang juga kaya dengan sebatian bioaktif
Bukan isi buah sahaja yang menarik dari sudut penyelidikan.
Biji kundang dilaporkan mengandungi kandungan fenolik sekitar 689 mg GAE/g, selain terpenoid dan alkaloid. Ekstrak biji turut menunjukkan aktiviti antioksidan
Potensi berkaitan kawalan glukosa
Ekstrak biji kundang menunjukkan aktiviti perencatan ?-glukosidase dengan nilai IC?? sekitar 0.55 mg/ml. Secara teori, perencatan enzim ini berpotensi memperlahankan pemecahan karbohidrat dan penyerapan glukosa selepas makan.
Selain itu, flavonoid yang diasingkan daripada dahan kundang dilaporkan mempengaruhi pengambilan glukosa dalam sel C2C12 yang tahan insulin.
Dapatan ini memberi petunjuk bahawa beberapa bahagian tumbuhan kundang mempunyai potensi dalam penyelidikan berkaitan metabolisme glukosa. Namun, bukti ini masih berasaskan kajian makmal dan tidak boleh dianggap sebagai bukti rawatan diabetes pada manusia.
Daun kundang turut mempunyai aktiviti biologi
Daun kundang mengandungi polifenol, saponin dan minyak esensial. Ekstraknya dilaporkan menunjukkan aktiviti antioksidan dengan nilai IC?? sekitar 6.4 µg/ml serta mempunyai aktiviti antibakteria.
Dalam kajian antibakteria, ekstrak daun berkesan terhadap beberapa bakteria seperti Listeria monocytogenes, Escherichia coli dan Bacillus cereus, tetapi tidak menunjukkan keberkesanan terhadap Staphylococcus aureus.
Potensi antibakteria daripada biji
Ekstrak biji kundang atau ramania turut menunjukkan aktiviti antibakteria terhadap beberapa bakteria patogen.
Zon perencatan sekitar 23–30 mm dilaporkan terhadap:
- Pseudomonas aeruginosa,
- Propionibacterium acnes, dan
- Salmonella typhimurium.
Walau bagaimanapun, aktiviti antibakteria dalam ujian makmal tidak bermaksud biji kundang boleh digunakan secara terus sebagai ubat untuk merawat jangkitan.
Buah masak mempunyai aroma lebih kompleks
Selain nilai nutrisi dan bioaktif, buah kundang juga menarik dari sudut kimia aroma.
Sebanyak 121 sebatian volatil dikesan dalam buah masak, jauh lebih banyak berbanding 82 sebatian dalam buah muda.
Perubahan komposisi volatil ini membantu menerangkan mengapa buah kundang masak mempunyai aroma yang lebih kuat dan menyenangkan berbanding buah muda.
Potensi sebagai minuman fungsian
Analisis GC-MS dan LC-MS/MS terhadap jus kundang mengenal pasti beberapa sebatian seperti 3-pentadecylphenol, asid heksadekanoik dan asid eburikoik. Penemuan sebatian ini menjadi antara asas kepada cadangan potensi jus kundang sebagai minuman fungsian.
Namun, istilah “minuman fungsian” dalam konteks ini merujuk kepada potensi berdasarkan komposisi kimia dan aktiviti bioaktif, bukan bukti bahawa jus kundang boleh merawat sesuatu penyakit.
Aktiviti antioksidan dalam kajian haiwan
Kajian terhadap haiwan turut memberikan gambaran mengenai potensi antioksidan buah kundang.
Suplementasi jus B. macrophylla kepada tikus yang diberi diet tinggi lemak dan kolesterol dilaporkan menghalang peningkatan malondialdehid (MDA) dalam serum dan hati. Ini menunjukkan pengurangan peroksidasi lipid dalam model haiwan tersebut.
MDA sering digunakan dalam kajian sebagai salah satu petunjuk tekanan oksidatif dan kerosakan lipid.
Bagaimana pula dengan keselamatannya?
Satu kajian toksisiti menggunakan yoghurt yang mengandungi B. macrophylla pada tikus Sprague Dawley tidak menunjukkan tanda keracunan sehingga dos 2,000 mg/kg.
Parameter biokimia dan pemeriksaan histologi hati, jantung serta buah pinggang juga dilaporkan kekal normal dalam kajian tersebut.
Namun, dapatan keselamatan dalam haiwan tidak semestinya boleh digunakan terus untuk menentukan dos atau keselamatan produk tertentu pada manusia.
Potensi antikanser masih pada peringkat kajian awal
Ekstrak daun kundang turut menunjukkan aktiviti terhadap beberapa barisan sel kanser.
Nilai IC?? yang dilaporkan ialah sekitar:
- 72.33 µg/ml terhadap sel HepG2, dan
- 50.25 µg/ml terhadap sel MCF-7.
Ekstrak biji pula dilaporkan merencat sel kanser skuamus FaDu serta beberapa barisan sel kanser payudara seperti MCF-7 dan MDA-MB-231.
Walaupun menarik, dapatan tersebut merupakan kajian pada sel di makmal dan tidak membuktikan bahawa pengambilan buah kundang boleh mencegah atau merawat kanser pada manusia.
Kundang dalam makanan tradisional
Kundang mempunyai pelbagai kegunaan makanan.
Buah ini boleh:
- dimakan segar,
- dijadikan asinan,
- dibuat sambal,
- diproses menjadi jem,
- dijadikan sirap, dan
- digunakan dalam minuman.
Daun muda kundang pula dilaporkan dimakan sebagai salad di Malaysia.
Hal ini menunjukkan bahawa kundang bukan sekadar buah bermusim, tetapi sebahagian daripada penggunaan makanan tradisional masyarakat rantau ini.
Kegunaan tradisional perlu dibezakan daripada bukti klinikal
Secara tradisional, kundang dikatakan digunakan untuk mempercepat penyembuhan luka, mengurangkan risiko strok, meningkatkan peredaran darah dan dikaitkan dengan pencegahan kanser.
Namun, dakwaan tradisional ini tidak sama dengan bukti klinikal. Dokumen sendiri menyatakan bahawa data saintifik mengenai tumbuhan ini masih terhad dan kajian klinikal lanjut diperlukan.
Ketinggian lokasi boleh mempengaruhi kandungan flavonoid
Satu dapatan agronomi yang menarik ialah kandungan flavonoid buah kundang dilaporkan berubah mengikut ketinggian lokasi tanaman.
Kajian di Ambon menunjukkan bahawa buah yang ditanam di kawasan tanah rendah, iaitu Suli, mempunyai kandungan flavonoid paling tinggi sekitar 21.5 mg QE/g berbanding buah daripada lokasi tanah tinggi.
Dapatan ini memberi petunjuk bahawa faktor persekitaran tempat tanaman tumbuh boleh mempengaruhi komposisi fitokimia dan kualiti buah.
Potensi sebagai biolarvisida
Selain makanan dan kesihatan, kundang turut mempunyai satu aplikasi yang agak unik.
Ekstrak bahagian tumbuhan kundang dilaporkan mempunyai potensi sebagai biolarvisida terhadap larva nyamuk, dengan nilai LC sekitar 20.84 ppm dalam kajian yang dirujuk.
Ini menunjukkan bahawa sumber tumbuhan tempatan seperti kundang turut berpotensi diteroka dalam bidang pengurusan perosak secara biologi.
Kesimpulan
Buah kundang atau Bouea macrophylla merupakan buah tropika tempatan yang mempunyai nilai jauh lebih luas daripada sekadar rasa manis-masamnya.
Buah muda kaya dengan fenolik, tanin dan asid askorbik serta menunjukkan aktiviti antioksidan tinggi. Buah masak pula mengandungi antosianin, flavonoid dan flavonol, selain mempunyai profil aroma yang jauh lebih kompleks.
Biji kundang mengandungi kandungan fenolik yang tinggi dan menunjukkan aktiviti antioksidan serta perencatan ?-glukosidase. Daun dan dahan turut mengandungi sebatian bioaktif dengan potensi antibakteria dan pengaruh terhadap metabolisme glukosa.
Kajian haiwan menunjukkan jus kundang berpotensi mengurangkan tekanan oksidatif, manakala kajian makmal turut menunjukkan aktiviti terhadap beberapa bakteria dan barisan sel kanser.
Namun, kebanyakan bukti ini masih berada pada tahap in vitro, kajian haiwan atau penggunaan tradisional. Oleh itu, kundang lebih tepat digambarkan sebagai buah tropika kaya fitokimia dengan potensi untuk pembangunan makanan fungsian dan produk bernilai tambah, sementara manfaat terapeutiknya pada manusia masih memerlukan kajian klinikal yang lebih kukuh.
Sumber Rujukan
Adam, Z., Hassali, H., Razali, R., Amiroudine, M. Z. A. M., Bin, D., Arapoc, J., Aziz, A., & Khamis, S. (2016). Phytochemicals Content, Antioxidant and ?-Glucosidase Inhibition Activity of Bouea Macrophylla Griff Seed Extract.
Aryzki, S., & Febrianti, D. (2023). Effectiveness of Ramania Leaves (Bouea macrophylla Griffith) from South Kalimantan as a Mosquito Larvae Biolarvicidal. Berkala Kedokteran.
Effendi, A. N., Iswahyudi, M., Cho, E.-M., Kumala, S., & Sinaga, E. (2022). Supplementation of Bouea macrophylla Fruit Juice Prevent Oxidative Stress in Rats Fed with High-Fat High-Cholesterol Diet through Attenuation of Lipid Peroxidation. International Journal of Biological, Physical and Chemical Studies.
Fu’adah, I. T., Sumiwi, S., & Wilar, G. (2022). The Evolution of Pharmacological Activities Bouea macrophylla Griffith In Vivo and In Vitro Study: A Review. Pharmaceuticals, 15.
Ha, P. T. H., et al. (2022). A study on biological activities of Bouea macrophylla Griff leaf extract. Vietnam Journal of Biotechnology.
Khairiah, S., & Salim, R. (2020). Potensi ekstrak buah ramania (Bouea macrophylla Griffith) sebagai antibakteri terhadap beberapa bakteri patogen. Jurnal Riset Industri Hasil Hutan.
Kholifah, E., Nurazizah, D., & Noviyanto, F. (2023). Antioxidant Activity and Vitamin C Concentration Analysis of Gandaria (Bouea macrophylla Griff) Ethanol Extract Using Spectrophotometry UV Vis. Journal of Fundamental and Applied Pharmaceutical Science.
Othman, I., Ahmat, N., Adenan, M., Zahari, Z., & Kamarozaman, A. S. (2022). Isolation, Identification and Bioassay of Flavonoids from Bouea macrophylla Griff. Malaysian Applied Biology.
Papilaya, P., Karuwal, R., & Patadungan, A. K. (2024). Analysis of Flavonoid Compounds of Gandaria Fruit (Bouea macrophylla Griff) at Various Elevations in Ambon Island. BIOPENDIX: Jurnal Biologi, Pendidikan dan Terapan.
Rajan, N. S., & Bhat, R. (2017). Volatile constituents of unripe and ripe kundang fruits (Bouea macrophylla Griffith). International Journal of Food Properties, 20, 1751–1760.
Rajan, N. S., & Bhat, R. (2015). Antioxidant compounds and antioxidant activities in unripe and ripe kundang fruits (Bouea macrophylla Griffith). Fruits, 71, 41–47.
Rajan, N. S., Bhat, R., & Karim, A. A. (2014). Preliminary studies on the evaluation of nutritional composition of unripe and ripe ‘Kundang’ fruits (Bouea macrophylla Griffith). International Food Research Journal, 21, 949–954.
Rusli, R. N. M., et al. (2023). Phytochemical Analysis and Toxicity Assessment of Bouea Macrophylla Yoghurt. Toxins, 15.
Sukalingam, K. (2018). Preliminary phytochemical analysis and in vitro antioxidant properties of Malaysian ‘Kundang’ (Bouea macrophylla Griffith). 261–266.
Trifani, R., Rabinowitz, O., Abdillah, S., & Sinaga, E. (2022). GC-MS and LC-MS/MS Analysis of Bouea macrophylla Fruit Juice. International Journal of Biological, Physical and Chemical Studies.
Wong, K., & Loi, H. (1996). Volatile Constituents of Bouea macrophylla Griff. Fruit. Journal of Essential Oil Research, 8, 99–100.
Keyword: buah kundang, kundang, Bouea macrophylla, gandaria, ramania, setar, plum mango, khasiat kundang, nilai pemakanan kundang, buah tropika, buah tempatan, antioksidan, fenolik, flavonoid, tanin, antosianin, asid askorbik, vitamin C, biji kundang, ?-glukosidase, antidiabetes, antibakteria, antikanser, fitokimia, minuman fungsian, aroma buah kundang, biolarvisida, kematangan buah, buah bermusim
