Gajus ialah antara kekacang yang paling digemari di Malaysia, sama ada sebagai kudapan hari raya, bahan masakan atau hiasan kek. Namun, ramai yang tidak menyedari bahawa pokok gajus menghasilkan dua bahagian yang boleh dimakan, iaitu buah semu yang berwarna merah atau kuning, dan kacang yang tergantung di hujungnya. Kacang gajus pula tidak boleh dimakan terus dari pokok kerana kulitnya mengandungi cecair yang menghakis kulit. Artikel ini memperkenalkan gajus dari sudut botani, sejarah penanamannya di Malaysia dan proses yang diperlukan sebelum kacangnya sampai ke tangan pengguna.
Pokok Gajus dan Asal Usulnya
Gajus (Anacardium occidentale) ialah spesies paling penting dalam genus Anacardium, dan mempunyai nilai ekonomi yang tinggi kerana digunakan secara meluas dalam pemakanan manusia dan pelbagai aplikasi industri [1]. Pokok malar hijau ini berasal dari Brazil dan kini ditanam secara meluas di kawasan tropika. Hampir semua bahagian pokok, daripada akar hingga buah dan kacang, digunakan dalam pelbagai bidang [2].
Buah Semu dan Kacang
Bahagian yang kelihatan seperti buah sebenarnya ialah buah semu (cashew apple), iaitu tangkai yang membengkak. Buah semu ini membentuk kira-kira 90% daripada jumlah berat buah, tetapi sering ditinggalkan di ladang sebagai sisa pertanian kerana pengetahuan yang terhad tentang khasiatnya, kekurangan peralatan pemprosesan, cepat rosak dan rasanya yang kelat [3].
Kacang gajus pula ialah buah sebenar pokok ini. Isi kacang (kernel) terletak di dalam kulit keras yang perlu dipecahkan.
Cecair Kulit Gajus: Mengapa Kacang Mentah Tidak Boleh Dimakan Terus
Kulit kacang gajus mengandungi cecair berminyak berwarna perang yang sangat merengsakan, dikenali sebagai cecair kulit kacang gajus (CNSL) [4]. CNSL mengandungi kardanol dan kardol yang dilaporkan menjejaskan kulit dan organ dalaman pekerja pemprosesan gajus, dan kajian pada tikus mendapati sapuan CNSL pada kulit selama 45 hari turut menyebabkan kecederaan hati [5].
Kajian di sebuah kilang di Bobo-Dioulasso, Burkina Faso terhadap 112 wanita yang mengopek gajus secara manual mendapati [4]:
Prevalens dermatitis ialah 88.39%.
Bentuk yang paling kerap ialah dermatitis sentuhan eritema (86.4%), diikuti keratoderma tapak tangan (70.9%), gangguan kuku (33.6%) dan lecuran kimia (30%).
Kebanyakan pekerja bekerja tanpa peralatan perlindungan diri.
Kajian di Kollam, Kerala, India terhadap 360 pekerja pemprosesan gajus pula mendapati masalah dermatologi pada 47.5% pekerja, dan pekerja di bahagian mengopek dan mengupas kulit ari lebih cenderung mengalaminya [6]. Kajian lain di Kollam mendapati 86.6% pekerja di bahagian pemanggangan pernah mengalami lecuran [7].
Asid Anakardik dalam Kacang yang Diproses
Kajian tentang pemprosesan gajus secara industri mendapati kepekatan asid anakardik berubah antara 6.2 hingga 82.6 mg/g sepanjang pemprosesan, dan perubahan ini dikaitkan dengan pencampuran CNSL semasa penyimpanan dan pelembapan. Penyelidik menyimpulkan bahawa jumlah asid anakardik yang ketara masih kekal dalam kacang yang telah diproses [8].
Gajus di Malaysia
Gajus pernah ditanam secara meluas di pantai timur Semenanjung Malaysia. Kertas kerja tahun 1985 menganggarkan kira-kira 3,500 hektar ditanam dengan gajus, kebanyakannya di atas tanah pasir BRIS yang sukar digunakan untuk pertanian lain [9]. Penanaman gajus menyediakan bahan mentah untuk kilang pemprosesan dan peluang pekerjaan [9].
Namun, penanaman gajus di Malaysia menghadapi beberapa masalah [9]:
Kesuburan tanah BRIS yang rendah.
Musim tengkujuh di pantai timur.
Kekurangan pekerja menuai pada musim puncak berbuah.
Pelbagai agensi termasuk CIMA (Cashewnut Industry of Malaysia), MARDI, Jabatan Pertanian dan universiti pernah menjalankan kajian awal untuk menyelesaikan masalah ini [9]. Ladang CIMA di Besut, Terengganu merupakan lokasi beberapa kajian tanah dan nutrien gajus [10][11].
Kegunaan Industri
Selain kacang, buah semu juga mempunyai pelbagai kegunaan. Hampas buah semu juga sedang dikaji sebagai sumber sebatian bioaktif, dan analisis haba mencadangkan ia boleh menghasilkan bahan pepejal kaya karbon seperti biochar [12]. Di Tanzania, buah semu yang reput dan jus yang ditapai didapati boleh menambah nitrogen, fosforus dan kalium dalam tanah serta meningkatkan pertumbuhan anak benih gajus [13].
Panduan untuk Pengguna dan Penanam
1. Jangan cuba memecahkan kacang gajus mentah dengan tangan atau gigi, kerana CNSL boleh menyebabkan lecuran kulit [4].
2. Pekerja pemprosesan perlu memakai sarung tangan dan peralatan perlindungan [4][6].
3. Beli kacang gajus yang diproses oleh pengeluar yang dipercayai [8].
4. Penanam perlu menggunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
5. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI sebelum memulakan penanaman gajus.
Gajus dan Tanah yang Miskin
Pokok gajus sering dipilih untuk tanah yang sukar diusahakan. Kajian di India mendapati ladang gajus berusia 20 tahun di tanah laterit yang sangat terluluhawa bukan sahaja menyimpan karbon dalam jumlah besar, malah meningkatkan kandungan nutrien tanah sebanyak 19% hingga 37% berbanding nilai awal [14]. Di Malaysia, kajian di ladang Besut mendapati pertumbuhan gajus lebih berkait dengan bahan organik tanah berbanding kedalaman lapisan tanah keras, kerana akarnya tidak dalam [10]. Ini menjelaskan mengapa gajus pernah dianggap sesuai untuk tanah BRIS yang berpasir.
Kesimpulan
Gajus menghasilkan buah semu yang kaya nutrien dan kacang yang bernilai tinggi. Kacangnya perlu diproses dengan teliti kerana kulitnya mengandungi CNSL yang menghakis, dan pekerja pemprosesan berisiko tinggi mengalami dermatitis. Di Malaysia, gajus pernah ditanam secara meluas di tanah BRIS pantai timur, walaupun berdepan dengan masalah kesuburan tanah, cuaca dan tenaga kerja.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan atau pertanian khusus. Data penanaman gajus di Malaysia dalam artikel ini adalah daripada kajian lama dan mungkin tidak menggambarkan keadaan semasa. Rujuk Jabatan Pertanian dan MARDI untuk maklumat terkini.
Rujukan
[1] Cíntia G. Mendes et al. (2019). Cashew Nut Allergy: Clinical Relevance and Allergen Characterisation. Clinical Reviews in Allergy & Immunology. DOI: 10.1007/s12016-016-8580-5.
[2] E. A et al. (2022). Proximate, Physico-Chemical, Nutritive and Anti-Nutritive Assessment of Raw, Boiled and Roasted Kernels of Anacardium occidentale L. var. W210. The Indian Journal of Nutrition and Dietetics. DOI: 10.21048/ijnd.2022.59.4.29546.
[3] Yaw Gyau Akyereko et al. (2023). Nutritional Value and Health Benefits of Cashew Apple. JSFA reports. DOI: 10.1002/jsf2.107.
[4] J. Andonaba et al. (2017). Skin Damage and Aesthetic Disadvantage Observed in Women in the Hand Craft Shelling Chain of Cashew Nuts in a Factory to Bobo-Dioulasso, Burkina Faso. Journal of Cosmetics, Dermatological Sciences and Applications. DOI: 10.4236/jcdsa.2017.73020.
[5] Asim Sahoo et al. (2024). Assessment of Oxidative Liver Injury Caused by Cashew Nut Shell Liquid (CNSL) via Interacting with Bcl2 Gene in Male Wistar Rats and Basic In-silico Approaches. Proceedings of the Zoological Society. DOI: 10.1007/s12595-024-00516-6.
[6] Devika Nair et al. (2024). Occupational Health Problems among Workers of Cashew Processing Units in Kollam District, Kerala. Indian Journal of Occupational and Environmental Medicine. DOI: 10.4103/ijoem.ijoem_318_23.
[7] Vincy Nelson et al. (2016). Work related health problems of female workers engaged in Cashew processing Industries- a cross-sectional study from Kollam district, Kerala, southern India. Indian Journal of Community Health.
[8] C. Mattison et al. (2018). Effects of industrial cashew nut processing on anacardic acid content and allergen recognition by IgE. Food chemistry. DOI: 10.1016/j.foodchem.2017.07.146.
[9] I. Ghani et al. (1985). Cashew cultivation and research in Malaysia. Acta Horticulturae. DOI: 10.17660/actahortic.1985.108.43.
[10] Mohd Pilus Zambri et al. (1982). Penentuan Faktor-Faktor Tanah ke atas Tumbesaran Gajus di kawasan Tanah Bris : Bahagian I (The determination of soil factors on growth of Cashew on Bris soil: I). Unknown Journal.
[11] Othman Yaacoh et al. (1983). The nutrition of cashew on the sandy soils of Malaysia. Communications in Soil Science and Plant Analysis. DOI: 10.1080/00103628309367399.
[12] D. Durán?Aranguren et al. (2022). Chemical composition and bioactive compounds of cashew (Anacardium occidentale) apple juice and bagasse from Colombian varieties. Heliyon. DOI: 10.1016/j.heliyon.2022.e09528.
[13] William Valerian Mbasa et al. (2023). Influence of cashew apple utilization on soil nutrient replenishment and performance of cashew seedlings. Journal of Plant Nutrition. DOI: 10.1080/01904167.2023.2280135.
[14] S. Mangalassery et al. (2025). The impact of cashew (Anacardium occidentale L.) on biological activity, nutrient cycling and carbon sequestration in tropical soil. Journal of Plant Nutrition. DOI: 10.1080/01904167.2025.2479763.
