Timun ialah buah yang cepat rosak selepas dituai. Kulitnya nipis, kandungan airnya tinggi dan ia mudah kehilangan kesegaran apabila disimpan dalam keadaan yang tidak sesuai. Bagi petani, pemborong dan peniaga, kerugian lepas tuai bermakna hasil yang sudah diusahakan dengan susah payah tidak sampai ke tangan pengguna dalam keadaan baik. Bagi pengguna pula, timun yang layu, berlekuk atau berair cepat dibuang.
Artikel ini meringkaskan dapatan kajian saintifik tentang faktor yang mempengaruhi kualiti timun selepas dituai, terutamanya suhu simpanan, kecederaan sejuk (chilling injury), kelembapan relatif, pembungkusan dan salutan. Kebanyakan kajian yang dibincangkan dijalankan di luar negara, jadi keputusannya perlu disesuaikan dengan keadaan tempatan.
Masalah Utama: Kecederaan Sejuk
Ramai yang menyangka semakin sejuk tempat simpanan, semakin lama sayur boleh bertahan. Bagi timun, anggapan ini tidak tepat. Timun ialah buah yang sensitif kepada suhu rendah. Apabila disimpan terlalu sejuk, ia boleh mengalami kecederaan sejuk, iaitu kerosakan pada tisu kulit yang biasanya kelihatan sebagai lekuk kecil, kawasan berair dan kemudian reput.
Satu kajian tahun 2025 mendapati kecederaan sejuk berlaku pada kulit timun yang disimpan pada 2 °C, tetapi tidak berlaku pada 13 °C [1]. Pengkaji mengaitkan kecederaan ini dengan gangguan metabolisme primer dan tekanan osmotik pada tisu kulit [1]. Ini memberi gambaran bahawa kerosakan akibat sejuk bukan sekadar masalah luaran, tetapi melibatkan perubahan dalam sel buah itu sendiri.
Implikasinya mudah: menyimpan timun di bahagian paling sejuk peti sejuk untuk tempoh lama boleh merosakkan kualitinya, bukan memeliharanya.
Peranan Suhu dan Pembungkusan
Satu kajian membandingkan beberapa kaedah lepas tuai dan mendapati timun yang dibungkus dalam beg plastik dan disimpan pada 15 °C mencapai hayat simpanan 12 hari [2]. Namun, kandungan vitamin C menurun daripada 8.68 kepada 5.45 mg/100 g sepanjang tempoh simpanan [2]. Dapatan ini menunjukkan bahawa walaupun timun masih kelihatan elok, nilai pemakanannya tetap berkurangan dengan masa.
| Keadaan simpanan | Dapatan utama | Sumber |
|---|---|---|
| Beg plastik, 15 °C | Hayat simpanan 12 hari; vitamin C turun 8.68 ? 5.45 mg/100 g | [2] |
| 2 °C | Kecederaan sejuk pada kulit | [1] |
| 13 °C | Tiada kecederaan sejuk | [1] |
Kelembapan Relatif
Kelembapan udara di sekeliling timun juga penting. Kajian oleh Fahmy dan rakan-rakan mendapati kelembapan relatif 99% menyekat kehilangan air dan mengurangkan kecederaan sejuk pada timun yang disimpan pada 5 °C [3]. Kehilangan air menyebabkan timun menjadi lembik dan berkedut, jadi mengekalkan kelembapan tinggi membantu mengekalkan kerangupan.
Dalam amalan, kelembapan tinggi boleh dicapai melalui pembungkusan plastik atau filem. Namun, kelembapan yang terlalu tinggi tanpa pengudaraan yang betul juga boleh menggalakkan pertumbuhan kulat, jadi keseimbangan diperlukan.
Rawatan Air Panas
Satu pendekatan yang menarik ialah rawatan air panas yang singkat. Kajian oleh Nasef mendapati rendaman dalam air panas pada 55 °C selama 5 minit menghasilkan kecederaan sejuk paling rendah dan tiada pereputan pada timun yang disimpan pada 4 °C [4]. Rawatan ini juga dikaitkan dengan peningkatan enzim antioksidan [4].
Kelebihan kaedah ini ialah ia tidak menggunakan bahan kimia. Walau bagaimanapun, suhu dan tempoh rendaman perlu tepat. Air yang terlalu panas atau rendaman terlalu lama boleh merosakkan buah, jadi kaedah ini sesuai dicuba secara berhati-hati dan berskala kecil dahulu.
Penyejukan dengan Air (Hydrocooling)
Penyejukan dengan air digunakan untuk menurunkan suhu timun dengan cepat selepas dituai. Kajian DeEll dan rakan-rakan mendapati suhu air penyejuk tidak sepatutnya di bawah 6 °C [5]. Dalam kajian tersebut, kira-kira satu pertiga buah mengalami reput [5], yang menunjukkan bahawa kaedah penyejukan yang salah boleh memburukkan lagi kerugian.
Pengajarannya ialah penyejukan pantas memang berguna untuk membuang haba ladang, tetapi suhunya perlu dikawal supaya tidak mencetuskan kecederaan sejuk.
Keadaan Semasa Penanaman Mempengaruhi Ketahanan
Menariknya, cara timun ditanam juga mempengaruhi ketahanannya selepas dituai. Kajian oleh Kang dan rakan-rakan mendapati timun rumah hijau yang ditanam pada suhu siang 32 °C tidak menunjukkan kecederaan sejuk apabila disimpan pada 10 °C selama 16 hari [6]. Ini menunjukkan bahawa buah yang tumbuh dalam keadaan lebih panas mungkin lebih tahan kepada simpanan sejuk.
Pengurusan baja juga memainkan peranan. Kajian fertigasi mendapati kekonduksian elektrik (EC) 2.5 memberikan hayat simpanan yang lebih baik pada 2 °C dan 7 °C [7]. Ini mengingatkan bahawa kualiti lepas tuai bermula di ladang, bukan selepas tuaian sahaja.
Bagi petani di Malaysia yang beriklim panas, dapatan Kang mungkin memberi sedikit kelebihan semula jadi, tetapi kajian tempatan diperlukan untuk mengesahkannya.
Pembungkusan Atmosfera Terubah Suai dan Bahan Semula Jadi
Pembungkusan atmosfera terubah suai (MAP) mengubah komposisi gas di dalam pembungkus untuk melambatkan proses kemerosotan. Kajian Kahramano?lu dan rakan-rakan mendapati gabungan MAP dengan minyak serai atau ekstrak propolis memanjangkan simpanan timun sehingga 20 hari pada 4.5 °C [8].
Salutan kitosan juga dikaji. Kitosan ialah bahan semula jadi yang diperoleh daripada kulit krustasea. Kajian oleh Hashim dan rakan-rakan menilai salutan kitosan 0.5% pada timun Jepun yang disimpan pada 7 °C selama 12 hari, dengan fokus kepada kecederaan sejuk, status antioksidan dan kualiti lepas tuai [9].
| Kaedah | Keadaan | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|---|
| Air panas 55 °C, 5 minit | Simpanan 4 °C | Kecederaan sejuk terendah, tiada reput | [4] |
| Kelembapan relatif 99% | Simpanan 5 °C | Kurang kehilangan air dan kecederaan sejuk | [3] |
| MAP + minyak serai/propolis | Simpanan 4.5 °C | Simpanan sehingga 20 hari | [8] |
| Kitosan 0.5% | 7 °C, 12 hari | Dinilai untuk kecederaan sejuk dan kualiti | [9] |
Batasan Bukti
Beberapa perkara perlu diambil kira. Pertama, kebanyakan kajian dijalankan dalam makmal atau rumah hijau dengan varieti tertentu, dan varieti timun di Malaysia mungkin bertindak balas secara berbeza. Kedua, sesetengah rawatan seperti MAP memerlukan peralatan dan kos tambahan yang mungkin tidak praktikal untuk pekebun kecil. Ketiga, keputusan tentang suhu paling selamat berbeza antara kajian kerana perbezaan varieti, kematangan buah dan tempoh simpanan. Kajian penyejukan air juga menunjukkan bahawa kaedah yang salah boleh menyebabkan kerosakan besar.
Panduan Praktikal
Elakkan suhu terlalu rendah. Kajian menunjukkan kecederaan sejuk berlaku pada 2 °C tetapi tidak pada 13 °C.
Kekalkan kelembapan tinggi, contohnya dengan pembungkusan plastik, untuk mengurangkan kehilangan air.
Kendalikan buah dengan lembut semasa menuai dan mengangkut untuk mengelakkan luka yang menjadi pintu masuk kulat.
Sejukkan buah selepas tuai dengan berhati-hati; jika menggunakan air, jangan biarkan suhu air terlalu rendah.
Uji rawatan baharu secara kecil-kecilan seperti rawatan air panas sebelum digunakan secara meluas.
Urus tanaman dengan baik di ladang, termasuk baja dan fertigasi, kerana ia mempengaruhi kualiti lepas tuai.
Jika menggunakan racun kulat lepas tuai atau semasa penanaman, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang teknologi lepas tuai yang sesuai untuk varieti dan keadaan tempatan.
Kesimpulan
Timun ialah buah yang sensitif kepada suhu rendah, dan menyimpannya terlalu sejuk boleh menyebabkan kecederaan sejuk. Kajian menunjukkan suhu sederhana, kelembapan tinggi dan pembungkusan yang sesuai membantu memanjangkan hayat simpanan. Rawatan air panas, MAP dengan bahan semula jadi dan salutan kitosan menunjukkan potensi, tetapi kebanyakannya diuji di luar negara dan memerlukan pengesahan tempatan. Nilai pemakanan seperti vitamin C tetap menurun dengan masa, jadi timun paling baik dimakan segar.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Dapatan kajian bergantung kepada varieti, keadaan dan kaedah tertentu. Dapatkan nasihat pakar pertanian sebelum menukar amalan lepas tuai secara besar-besaran.
Rujukan
[1] Kyeonglim Min et al. (2025). Impaired primary metabolism and elevated osmotic stress are involved in chilling injury of cucumber (Cucumis sativus L.) fruit peel. Postharvest Biology and Technology. DOI: 10.1016/j.postharvbio.2025.113678.
[2] S. Jahan et al. (2020). Effects of different postharvest treatments on nutritional quality and shelf life of cucumber. Asian Journal of Crop, Soil Science and Plant Nutrition. DOI: 10.18801/ajcsp.020120.08.
[3] K. Fahmy et al. (2013). Influence of relative humidity on development of chilling injury of cucumber fruits during low temperature storage. Unknown Journal. DOI: 10.36782/apjsafe.v1i1.356.
[4] I. Nasef (2018). Short hot water as safe treatment induces chilling tolerance and antioxidant enzymes, prevents decay and maintains quality of cold-stored cucumbers. Postharvest Biology and Technology. DOI: 10.1016/j.postharvbio.2017.12.005.
[5] J. DeEll et al. (2000). Water temperature for hydrocooling field cucumbers in relation to chilling injury during storage. Postharvest Biology and Technology. DOI: 10.1016/s0925-5214(99)00057-5.
[6] Ho-Min Kang et al. (2002). Elevated growing temperatures during the day improve the postharvest chilling tolerance of greenhouse-grown cucumber (Cucumis sativus) fruit. Postharvest Biology and Technology. DOI: 10.1016/s0925-5214(01)00129-6.
[7] Sonali et al. (2025). Optimized Fertigation Improves Yield and Quality of Cucumbers for Resource Efficiency and Economic Return in High-tech Greenhouses. Journal of Agriculture and Food Research. DOI: 10.1016/j.jafr.2025.101699.
[8] I. Kahramano?lu et al. (2019). Improving Postharvest Storage Quality of Cucumber Fruit by Modified Atmosphere Packaging and Biomaterials. HortScience. DOI: 10.21273/hortsci14461-19.
[9] N. Hashim et al. (2018). Effect of chitosan coating on chilling injury, antioxidant status and postharvest quality of Japanese cucumber during cold storage. Unknown Journal.
