Malaysia sering digelar sebagai salah sebuah negara megadiversiti dunia. Hutan hujan tropikanya, terumbu karang, bukit batu kapur, paya gambut dan sungai menempatkan kepelbagaian tumbuhan dan haiwan yang luar biasa. Namun, kekayaan ini berdepan tekanan yang besar daripada penebangan hutan, pengembangan ladang, pemburuan dan perubahan iklim. Artikel ini memberikan gambaran keseluruhan tentang biodiversiti Malaysia dan ancaman utamanya berdasarkan kajian saintifik.
Betapa Kayanya Biodiversiti Malaysia?
Hutan hujan tropika Malaysia diiktiraf di peringkat antarabangsa sebagai salah satu titik panas megadiversiti dunia bagi flora dan fauna [1]. Satu laporan menyatakan flora Malaysia dianggarkan secara konservatif terdiri daripada kira-kira 15,000 spesies tumbuhan tinggi dengan lebih 1,100 spesies paku-pakis dan sekutunya [1]. Kepelbagaian ini tercermin dalam plot kajian jangka panjang:
| Plot kajian | Keluasan | Bilangan spesies pokok |
|---|---|---|
| Pasoh, Semenanjung Malaysia | 50 hektar | 814 |
| Lambir, Sarawak | 52 hektar | Lebih 1,200 |
[1]
Satu ulasan tentang risiko kepupusan pokok menyatakan Malaysia menempatkan 9.2% daripada spesies pokok dunia, dengan 29.8% daripadanya endemik [2]. Lebih 400 spesies tumbuhan baharu, termasuk sekurang-kurangnya 14 genus baharu, telah ditambah sejak 1995 [2]. Ini menunjukkan pengetahuan tentang flora Malaysia masih belum lengkap.
Konteks Asia Tenggara
Malaysia terletak di Asia Tenggara, rantau yang menurut satu kajian perbandingan mempunyai purata peratusan spesies burung (9%) dan mamalia (11%) endemik negara yang tertinggi berbanding rantau tropika lain [3]. Rantau ini juga mempunyai peratusan tertinggi spesies tumbuhan vaskular, reptilia, burung dan mamalia yang terancam [3].
Ancaman Utama
1. Kehilangan Hutan
Antara 1973 dan 2015, Malaysia dianggarkan kehilangan 29.4% litupan hutan semula jadi [2]. Di Borneo, kira-kira 4.2 juta hektar hutan tua di bahagian Malaysia telah ditebang antara 1973 dan 2015 [4]. Kajian yang sama menyimpulkan industri perladangan merupakan pemacu utama penebangan hutan di Borneo Malaysia sepanjang empat dekad tersebut [4].
2. Kesan pada Biodiversiti
Satu meta-analisis 831 perbandingan berpasangan di Asia Tenggara mendapati biodiversiti adalah kira-kira satu perlima (22%) lebih rendah di kawasan yang mengalami penebangan hutan berbanding kawasan tidak terganggu [5]. Ladang kelapa sawit menyebabkan pengurangan biodiversiti terbesar (39%), manakala agroperhutanan paling sedikit (24%) [5]. Menariknya, biodiversiti di hutan sekunder yang sederhana atau matang adalah sama dengan kawasan kawalan, walaupun komposisi spesies mungkin berubah [5].
3. Pelbagai Pemacu Lain
Satu ulasan tentang pemacu kehilangan biodiversiti Asia Tenggara menyenaraikan ancaman berikut [6]:
Penebangan hutan dan ladang pokok
Pemburuan dan perdagangan hidupan liar
Perlombongan, termasuk pemusnahan bukit batu kapur yang merupakan titik panas endemisme
Pembinaan empangan dan saliran tanah lembap
Kebakaran, pencemaran, spesies invasif, penyakit dan perubahan iklim
Satu ulasan lain menegaskan bahawa 99.9% penebangan hutan di rantau Indo-Malaysia berlaku dalam lingkungan 2.5 km dari jalan raya, termasuk banyak jalan yang tidak dipetakan [7].
Adakah Dasar Sudah Mencukupi?
Malaysia telah meratifikasi Konvensyen Kepelbagaian Biologi pada 1994 dan merangka dasar biodiversiti kebangsaan [8]. Malaysia juga telah mengamalkan pemuliharaan hutan sejak 1930-an dan menubuhkan rangkaian kawasan perlindungan [1]. Namun, satu analisis berhujah bahawa penurunan litupan hutan dan bilangan spesies terancam yang agak tinggi di Malaysia mungkin menunjukkan pemuliharaan biodiversiti belum berjaya sepenuhnya [8].
Satu komentar lain memuji Malaysia kerana mengekalkan hampir 60% kawasan tanahnya di bawah litupan hutan, tetapi menyuarakan kebimbangan bahawa kelonggaran dasar membolehkan hutan simpan ditukar kepada ladang getah [9].
Ramalan Masa Depan yang Membimbangkan
Kajian awal oleh Sodhi dan rakan-rakan (2004) menyatakan Asia Tenggara mempunyai kadar relatif penebangan hutan tertinggi berbanding mana-mana rantau tropika utama, dan boleh kehilangan tiga perempat hutan asalnya menjelang 2100 serta sehingga 42% biodiversitinya [10]. Kajian susulan pada 2010 menganggarkan kehilangan 13% hingga 85% biodiversiti di rantau ini menjelang 2100 [3]. Julat yang besar ini mencerminkan ketidakpastian, tetapi arahnya jelas membimbangkan.
Pengkaji turut menegaskan bahawa kesan yang diketahui setakat ini mungkin hanya “puncak gunung ais” kerana kekurangan data penyelidikan [10]. Sebarang penyelesaian realistik memerlukan strategi pelbagai disiplin yang melibatkan kerajaan, badan bukan kerajaan dan organisasi antarabangsa [10].
Namun, ada juga harapan. Pemulihan habitat sekunder di sesetengah negara boleh mengurangkan sebahagian kehilangan biodiversiti dan berpotensi menurunkan kadar kepupusan yang diramalkan [3]. Langkah yang disarankan termasuk pendidikan awam, mengekalkan mata pencarian, meningkatkan kelestarian pertanian dan memperkukuh kapasiti institusi pemuliharaan [3].
Topik dalam Siri Ini
Artikel seterusnya akan meneliti:
1. Harimau Malaya dan krisis populasinya
2. Orang utan dan nilai hutan yang telah dibalak di Sabah
3. Mamalia di paya gambut dan Taman Negara
4. Ladang dan biodiversiti
5. Terumbu karang Malaysia
6. Bukit batu kapur dan siput darat endemik
7. Dasar dan usaha pemuliharaan
Panduan Praktikal
Kenali biodiversiti tempatan melalui lawatan ke taman negara, hutan lipur dan taman laut secara bertanggungjawab.
Sokong produk yang lestari dan diperakui.
Jangan membeli hidupan liar atau produk hidupan liar yang diperoleh secara haram.
Sertai program sains warga seperti tinjauan burung atau pemantauan terumbu karang.
Bagi petani, amalkan pertanian mesra alam dan dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI.
Kesimpulan
Malaysia ialah negara megadiversiti dengan kira-kira 15,000 spesies tumbuhan tinggi dan 9.2% spesies pokok dunia, kebanyakannya endemik. Namun, kehilangan hutan hampir 30% sejak 1973, pengembangan ladang, pemburuan dan perlombongan mengancam kekayaan ini. Kajian di Asia Tenggara menunjukkan biodiversiti berkurang kira-kira satu perlima di kawasan yang hutannya telah ditebang, dengan ladang sawit memberi kesan terbesar. Walaupun Malaysia mempunyai dasar dan kawasan perlindungan, keberkesanannya masih dipersoalkan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih. Angka dan status mungkin telah berubah sejak kajian diterbitkan. Rujuk agensi kerajaan berkaitan untuk data terkini.
Rujukan
[1] Wan Mohd Naziman Wan Ahmad (2026). Sustainable Forest Management and Conservation in Malaysia. JIRCAS Working Report. DOI: 10.64096/0002001109.
[2] L. L. Chua et al. (2022). Current state of knowledge on the extinction risk of Malaysian tree species: Proximate needs to mitigate loss. PLANTS, PEOPLE, PLANET. DOI: 10.1002/ppp3.10320.
[3] N. Sodhi et al. (2010). The state and conservation of Southeast Asian biodiversity. Biodiversity and Conservation. DOI: 10.1007/s10531-009-9607-5.
[4] D. Gaveau et al. (2016). Rapid conversions and avoided deforestation: examining four decades of industrial plantation expansion in Borneo. Scientific Reports. DOI: 10.1038/srep32017.
[5] T. Botterill?James et al. (2024). Southeast Asian biodiversity is a fifth lower in deforested versus intact forests. Environmental Research Letters. DOI: 10.1088/1748-9326/ad86ce.
[6] Alice C Hughes (2017). Understanding the drivers of Southeast Asian biodiversity loss. Ecosphere. DOI: 10.1002/ecs2.1624.
[7] Alice C Hughes (2018). Have Indo-Malaysian forests reached the end of the road?. Biological Conservation. DOI: 10.1016/j.biocon.2018.04.029.
[8] Pei-Sin Tong (2020). More policies and laws, is it better for biodiversity conservation in Malaysia?. Conservation Science and Practice. DOI: 10.1111/csp2.235.
[9] S. A. Aziz et al. (2010). Forests reserved for rubber. Frontiers in Ecology and the Environment. DOI: 10.1890/10.wb.014.
[10] N. Sodhi et al. (2004). Southeast Asian biodiversity: an impending disaster. Trends in ecology & evolution. DOI: 10.1016/j.tree.2004.09.006.
