Pertanian ladang, terutamanya kelapa sawit dan getah, telah lama menjadi tulang belakang ekonomi Malaysia. Namun, pengembangan ladang juga merupakan antara pemacu utama kehilangan hutan dan biodiversiti. Artikel ini meneliti bukti saintifik tentang kesan penukaran hutan kepada ladang terhadap hidupan liar di Malaysia, dan apa yang boleh dilakukan untuk mengurangkan kesannya.
Ladang sebagai Pemacu Penebangan Hutan
Borneo Malaysia
Kajian Gaveau dan rakan-rakan (2016) menggunakan imej satelit untuk meneliti hubungan antara penebangan hutan dan pembukaan ladang di Borneo dari 1973 hingga 2015 [1]. Dapatan utamanya [1]:
Kira-kira 18.7 juta hektar hutan tua Borneo ditebang, termasuk 4.2 juta hektar di Borneo Malaysia.
Ladang industri berkembang sebanyak 9.1 juta hektar, kebanyakannya kelapa sawit.
Penukaran pantas, iaitu hutan ditanam dengan ladang dalam tempoh lima tahun selepas ditebang, lebih tinggi di Malaysia (57–60%) berbanding Indonesia (15–16%).
Pengkaji menyimpulkan industri perladangan merupakan pemacu utama penebangan hutan di Borneo Malaysia sepanjang empat dekad tersebut [1].
Semenanjung Malaysia
Di Semenanjung, lebih 99% hutan yang ditukar kepada ladang sawit industri antara 1988 dan 2012 terletak dalam lingkungan 1 km dari ladang sawit sedia ada [2]. Sejak 2006, semakin banyak kawasan dengan kesesuaian sawit yang rendah turut ditukar [2]. Selain sawit, satu komentar menyuarakan kebimbangan bahawa kelonggaran dasar membolehkan hutan simpan Malaysia ditukar kepada ladang getah [3].
Berapa Banyak Biodiversiti Hilang?
Meta-analisis di Asia Tenggara oleh Botterill-James dan rakan-rakan (2024) memberikan angka yang jelas [4]:
| Jenis guna tanah | Pengurangan biodiversiti berbanding hutan tidak terganggu |
|---|---|
| Purata semua guna tanah | 22% |
| Kehilangan hutan intensiti tinggi | 34% |
| Kehilangan hutan intensiti rendah | 18% |
| Ladang kelapa sawit | 39% |
| Agroperhutanan | 24% |
| Hutan sekunder (keseluruhan) | 26% |
Kesan ini konsisten merentasi rantau biogeografi dan kumpulan taksonomi [4].
Mamalia di Ladang Sawit Sabah
Kajian perangkap kamera di ladang sawit dan hutan bersebelahan di Sabah mendapati mamalia dalam ladang sebahagian besarnya terhad kepada lokasi berhampiran hutan asli [5]. Kekayaan spesies menurun mendadak daripada anggaran 14 spesies di sempadan hutan kepada kira-kira satu spesies pada jarak 2 km ke dalam ladang [5].
Ketinggian pokok dan litupan kanopi dalam ladang tidak banyak mempengaruhi kepelbagaian mamalia, menunjukkan bahawa mengubah jarak tanaman atau kitaran penanaman mungkin tidak menjadikan ladang lebih mesra hidupan liar [5]. Pengkaji mencadangkan strategi “mengasingkan tanah” (land-sparing), iaitu melindungi kawasan hutan secara berasingan, lebih diperlukan untuk pemuliharaan hidupan liar serantau [5].
Kesan kepada Sungai dan Hidupan Air Tawar
Kesan ladang tidak terhad kepada daratan. Satu kajian menyeluruh kerang air tawar di Semenanjung Malaysia, yang melibatkan 155 tapak di semua lembangan sungai utama, mengenal pasti pengasidan dan pencemaran nutrien (eutrofikasi) sebagai faktor manusia paling penting yang mengancam kepelbagaian kerang air tawar [6]. Faktor ini boleh dikaitkan dengan pencemaran udara, penebangan hutan, ladang kelapa sawit dan kekurangan rawatan air sisa yang berfungsi [6]. Pengkaji mencadangkan penubuhan zon penampan tebing sungai dan penambahbaikan rawatan air sisa [6].
Jalan Raya: Pembuka Jalan kepada Penebangan
Satu ulasan rantau Indo-Malaysia menegaskan bahawa pembersihan hutan berskala besar didahului oleh pertumbuhan rangkaian jalan raya, dan 99.9% penebangan hutan berlaku dalam lingkungan 2.5 km dari jalan [7]. Di Borneo, kebanyakan ladang adalah berskala industri dengan purata lebih 10 km² [7].
Adakah Ada Ruang untuk Keseimbangan?
Walaupun kesan ladang terhadap biodiversiti jelas, beberapa dapatan memberi petunjuk tentang langkah yang boleh diambil:
Agroperhutanan menyebabkan pengurangan biodiversiti yang paling sedikit berbanding guna tanah lain [4].
Hutan sekunder yang matang mempunyai biodiversiti yang setara dengan kawasan kawalan [4].
Melindungi blok hutan berhampiran ladang adalah penting kerana mamalia dalam ladang bergantung kepada jarak dengan hutan [5].
Zon penampan sungai boleh melindungi hidupan air tawar [6].
Panduan Praktikal
Kekalkan atau tanam semula zon penampan di tebing sungai dalam kawasan ladang.
Elakkan membuka kawasan hutan baharu; utamakan peningkatan hasil di tanah sedia ada.
Urus baja dan racun dengan berhemah untuk mengurangkan pencemaran sungai. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Pertimbangkan sistem agroperhutanan di kebun kecil.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang amalan pertanian baik dan mesra alam.
Getah: Ancaman yang Semakin Muncul
Walaupun kelapa sawit mendominasi perbincangan, kajian imej satelit habitat harimau di Semenanjung Malaysia menyatakan ladang getah merupakan ancaman yang semakin muncul kepada hutan semula jadi [8]. Kadar tahunan pembukaan ladang baharu daripada hutan semula jadi meningkat daripada 20,000 hektar setahun (1988–2000) kepada 34,000 hektar setahun (2001–2012) [8]. Ini menunjukkan isu penukaran hutan bukan terhad kepada satu tanaman sahaja.
Kesimpulan
Pengembangan ladang, terutamanya kelapa sawit, telah menjadi pemacu utama penebangan hutan di Borneo Malaysia dan Semenanjung. Ladang sawit dikaitkan dengan pengurangan biodiversiti sebanyak 39% berbanding hutan tidak terganggu, dan mamalia hampir hilang sepenuhnya 2 km ke dalam ladang. Kesan turut dirasai oleh hidupan sungai melalui pengasidan dan pencemaran nutrien. Melindungi blok hutan, zon penampan sungai dan mengamalkan agroperhutanan merupakan antara langkah yang disokong oleh bukti untuk mengurangkan kesan ini.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih. Dapatan bergantung kepada lokasi dan kaedah kajian. Rujuk Jabatan Pertanian, MARDI atau agensi alam sekitar untuk nasihat lanjut.
Rujukan
[1] D. Gaveau et al. (2016). Rapid conversions and avoided deforestation: examining four decades of industrial plantation expansion in Borneo. Scientific Reports. DOI: 10.1038/srep32017.
[2] V. Shevade et al. (2019). Oil palm plantations in Peninsular Malaysia: Determinants and constraints on expansion. PLoS ONE. DOI: 10.1371/journal.pone.0210628.
[3] S. A. Aziz et al. (2010). Forests reserved for rubber. Frontiers in Ecology and the Environment. DOI: 10.1890/10.wb.014.
[4] T. Botterill?James et al. (2024). Southeast Asian biodiversity is a fifth lower in deforested versus intact forests. Environmental Research Letters. DOI: 10.1088/1748-9326/ad86ce.
[5] Sam Yue et al. (2015). Oil palm plantations fail to support mammal diversity. Ecological applications : a publication of the Ecological Society of America. DOI: 10.1890/14-1928.1.
[6] A. Zieritz et al. (2016). Factors driving changes in freshwater mussel (Bivalvia, Unionida) diversity and distribution in Peninsular Malaysia. The Science of the total environment. DOI: 10.1016/j.scitotenv.2016.07.098.
[7] Alice C Hughes (2018). Have Indo-Malaysian forests reached the end of the road?. Biological Conservation. DOI: 10.1016/j.biocon.2018.04.029.
[8] V. Shevade et al. (2017). Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat. Remote. Sens.. DOI: 10.3390/rs9070747.
