Biodiversiti Malaysia bukan hanya di daratan. Perairan Malaysia, terutamanya di Sabah, terletak dalam Segitiga Karang, rantau yang terkenal dengan kekayaan biodiversiti marinnya. Terumbu karang menyokong perikanan, pelancongan dan perlindungan pantai. Namun, terumbu ini berdepan ancaman daripada pemutihan karang, penangkapan ikan yang merosakkan, pemendapan dan pencemaran. Artikel ini meneliti status dan ancaman terumbu karang Malaysia berdasarkan kajian saintifik.
Betapa Kayanya Terumbu Karang Malaysia?
Satu ulasan menyatakan terumbu karang Malaysia meliputi kira-kira 4,006 km² dengan lebih 550 spesies yang menyumbang kepada ekonomi negara [1]. Sumber lain menganggarkan Malaysia mempunyai kira-kira 4,000 km² terumbu dan dianggarkan 500 spesies karang pembina terumbu, iaitu lebih 60% daripada spesies karang pembina terumbu yang diterangkan di dunia [2].
Kawasan Pemuliharaan Keutamaan Semporna di pantai tenggara Sabah meliputi 7,680 km² dalam Laut Sulawesi dan merupakan sebahagian daripada Segitiga Karang [3].
Status Terkini: Terdedah, dengan Kawasan Tertentu Terancam
Satu penilaian menggunakan kerangka Senarai Merah Ekosistem IUCN dan data pemantauan Reef Check Malaysia selama 26 tahun (1997–2023) memberikan gambaran berikut [4]:
| Skala / ekoregion | Kategori risiko | Ancaman utama |
|---|---|---|
| Kebangsaan | Terdedah (VU) | Pelbagai |
| Selat Melaka | Terancam (EN) | Pemecahan habitat, pencemaran dari darat |
| Borneo Utara | Terancam (EN) | Penangkapan ikan yang merosakkan |
| Pentas Sunda | Terdedah (VU) | Ledakan tapak sulaiman berduri (CoTS) |
| Pom Pom (setempat) | Runtuh (CO) | Kehilangan karang akibat pengeboman ikan |
Tiada trend litupan karang yang signifikan dikesan di peringkat kebangsaan atau serantau, tetapi terumbu kekal terdedah di peringkat setempat kerana tekanan berterusan [4].
Ancaman Mengikut Kawasan
Ulasan Praveena dan rakan-rakan (2012) merumuskan ancaman utama [1]:
Semenanjung Malaysia: keadaan terumbu yang lemah hingga sederhana akibat peningkatan pemendapan dan kesan pelancongan.
Sabah: penangkapan ikan berlebihan dan pengeboman ikan.
Sarawak: pemendapan tinggi dan perlombongan pasir.
Di Semporna, ancaman utama yang dikenal pasti termasuk pengeboman ikan, sampah marin, penangkapan ikan komersial dan artisanal [3].
Kajian di lima pulau di selatan Laut China Selatan, termasuk Taman Laut Pulau Tioman, Kapas, Perhentian dan Labuan, mendapati terumbu yang lebih dekat dengan tanah besar dan mempunyai pembangunan pelancongan intensif menunjukkan litupan karang hidup yang lebih rendah dan alga yang lebih tinggi [5]. Pulau Tioman dan Pulau Bidong mencatatkan litupan karang hidup tertinggi [5].
Pemutihan Karang
Pemutihan karang berlaku apabila karang kehilangan alga simbiotiknya akibat tekanan haba. Sebelum 2010, pemutihan teruk dan meluas tidak pernah diperhatikan di terumbu Malaysia [2]. Ulasan sedekad mencatatkan dua peristiwa pemutihan besar di Semenanjung Malaysia, iaitu pada 2010 dan antara 2014–2017, dengan anggaran 5% hingga 6% karang mati selepas setiap peristiwa [6].
Pada 2019 dan 2020, pemutihan berturut-turut pertama dilaporkan di Malaysia [7]. Walaupun tekanan haba agak kecil, tahap pemutihan tinggi diperhatikan, iaitu 55.21% koloni pada 2019 dan 26.63% pada 2020 [7]. Menariknya, karang yang biasanya dianggap tahan seperti Heliopora dan Porites mengalami pemutihan teruk, manakala Acropora dan Montipora yang dianggap rentan mengalami pemutihan rendah [7].
Di Teluk Darvel, Sabah, terumbu keruh di Sakar mengalami pemutihan lebih rendah (purata 9.6% koloni) berbanding terumbu air jernih di Blue Lagoon (37.1%) semasa tekanan haba 2020, menyokong hipotesis bahawa terumbu keruh mungkin lebih tahan [8].
Di Pulau Bidong, Terengganu, ribut tropika Pabuk dan peristiwa pemutihan setempat pada 2019 menurunkan litupan karang hidup sebanyak 68%, daripada 46.11% kepada 14.63% [9]. Namun, struktur komuniti pulih sedikit menjelang 2021 [9].
Masa Depan dalam Perubahan Iklim
Satu analisis global terhadap 7,714 tinjauan mengunjurkan penurunan relatif litupan karang lebih 40% di kebanyakan terumbu dunia menjelang 2100 di bawah senario pelepasan tinggi, tetapi penurunan yang kurang di terumbu Indonesia, Malaysia, tengah Filipina dan beberapa lokasi lain [10]. Pengkaji mencadangkan lokasi ini dijadikan tumpuan rangkaian kawasan perlindungan pelbagai negara [10].
Namun, satu kajian global mendapati kawasan perlindungan marin tidak menghalang pemutihan karang di bawah pemanasan global [11]. Menangani punca pemanasan global kekal cara terbaik untuk mencegah penurunan terumbu akibat pemutihan [11].
Usaha Pemulihan
Selepas pemutihan besar 2010, Jabatan Taman Laut Malaysia memulakan projek pemulihan terumbu karang pada 2011 dengan kerjasama pihak berkepentingan seperti Reef Check Malaysia [12]. Kadar hidup karang yang dipindahkan meningkat apabila menggunakan serpihan karang semula jadi (“coral of opportunity”) dan saiz serpihan melebihi 10 cm [12].
Panduan Praktikal
Jangan sentuh atau pijak karang semasa menyelam atau snorkeling.
Pilih pengendali pelancongan yang bertanggungjawab dan mematuhi peraturan taman laut.
Kurangkan sampah plastik yang boleh berakhir di laut.
Laporkan aktiviti pengeboman ikan kepada pihak berkuasa.
Bagi petani di kawasan pesisir, kurangkan larian baja dan tanah ke sungai; dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang kawalan hakisan.
Kesimpulan
Malaysia mempunyai kira-kira 4,000 km² terumbu karang dengan ratusan spesies karang, sebahagiannya dalam Segitiga Karang. Penilaian terkini mengklasifikasikan terumbu Malaysia sebagai terdedah di peringkat kebangsaan, dengan Selat Melaka dan Borneo Utara pada risiko lebih tinggi. Pemendapan, pelancongan, pengeboman ikan dan pemutihan akibat haba merupakan ancaman utama. Walaupun terumbu Malaysia diunjurkan mengalami penurunan lebih kecil berbanding banyak kawasan lain, penguatkuasaan, pengurangan pencemaran dan tindakan iklim tetap penting.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih. Keadaan terumbu boleh berubah dengan cepat. Rujuk Jabatan Perikanan atau pihak berkuasa taman laut untuk maklumat terkini.
Rujukan
[1] S. Praveena et al. (2012). Coral reefs studies and threats in Malaysia: a mini review. Reviews in Environmental Science and Bio/Technology. DOI: 10.1007/s11157-011-9261-8.
[2] C. H. Tan et al. (2011). First observed severe mass bleaching in Malaysia, Greater Coral Triangle. Galaxea, Journal of Coral Reef Studies. DOI: 10.3755/galaxea.13.27.
[3] P. L. Choo et al. (2025). Assessing Anthropogenic Impacts on Coral Reefs Using Local and Expert Knowledge in the Semporna Priority Conservation Area, Sabah, Malaysia. Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems. DOI: 10.1002/aqc.70108.
[4] Matteo Bravo (2026). Long-term trends and vulnerability to collapse of coral reef ecosystems in Malaysia. Journal for Nature Conservation. DOI: 10.1016/j.jnc.2026.127319.
[5] C. D. M. Safuan et al. (2021). Coral health status assessment in Malaysia islands; looking towards Marine Spatial Planning. Ocean & Coastal Management. DOI: 10.1016/j.ocecoaman.2021.105856.
[6] Syed Muhammed Sumayed et al. (2024). CORAL BLEACHING IN PENINSULAR MALAYSIA: A DECADE OF STUDY. JOURNAL OF SUSTAINABILITY SCIENCE AND MANAGEMENT. DOI: 10.46754/jssm.2024.12.012.
[7] Sebastian Szereday et al. (2024). Back-to-back bleaching events in Peninsular Malaysia (2019–2020) selectively affect hard coral taxa across- and within-reef scales. Marine Biology. DOI: 10.1007/s00227-024-04495-2.
[8] Allia Rosedy et al. (2023). Turbid reefs experience lower coral bleaching effects in NE Borneo (Sabah, Malaysia). Regional Studies in Marine Science. DOI: 10.1016/j.rsma.2023.103268.
[9] Syed Muhammed Sumayed et al. (2025). Impact of multiple disturbances on coral communities at a remote shallow reef in the South China Sea. Frontiers in Marine Science. DOI: 10.3389/fmars.2025.1552229.
[10] S. Sully et al. (2022). Present and future bright and dark spots for coral reefs through climate change. Global Change Biology. DOI: 10.1111/gcb.16083.
[11] Jack V. Johnson et al. (2022). Marine protected areas do not buffer corals from bleaching under global warming. BMC Ecology and Evolution. DOI: 10.1186/s12862-022-02011-y.
[12] A. Chan et al. (2016). Coral reef rehabilitation and restoration: Experience of Malaysia. Unknown Journal.
