Malaysia ialah antara negara paling kaya dengan orkid di dunia, dengan hampir 4,000 spesies. Orkid liar tumbuh di hutan tanah pamah, hutan gunung, bukit batu kapur dan hutan paya gambut. Namun, kajian menunjukkan pembalakan, pembukaan tanah, kuari dan pengutipan haram, termasuk melalui jualan dalam talian, mengancam kelangsungan banyak spesies. Pemuliharaan orkid liar penting bukan sahaja untuk alam sekitar, tetapi juga sebagai sumber genetik industri florikultur negara.
Kekayaan Orkid Malaysia
Satu kertas oleh penyelidik Universiti Putra Malaysia menyatakan Malaysia mempunyai hampir 4,000 spesies orkid. Orkid diiktiraf bukan sahaja sebagai penunjuk pemuliharaan, tetapi juga sebagai sumber genetik keutamaan untuk industri florikultur yang lestari [1].
Beberapa contoh tinjauan terkini:
| Lokasi | Penemuan |
|---|---|
| Heart of Borneo, Sarawak | 206 spesies daripada 59 genus, kira-kira 70% epifit [2] |
| 18 hutan di Semenanjung Malaysia | 239 spesies daripada 65 genus [3] |
| Kedah | 130 spesies daripada 61 genus [4] |
| Zon ultrabes Taman Kinabalu, Sabah | Sehingga 340 spesies [5] |
| Hutan paya gambut Ayer Hitam Utara, Johor | 55 spesies daripada 31 genus [6] |
Ancaman Utama
Kemusnahan habitat
Satu kajian di Semenanjung Malaysia mendapati kepadatan orkid di hutan tidak terganggu (2.433 pokok/km²) jauh lebih tinggi berbanding hutan terganggu (0.228 pokok/km²). Pembukaan kanopi menyebabkan suhu, kelembapan dan cahaya yang melampau, merosakkan habitat dan menghadkan orkid daripada tumbuh semula [3].
Orkid daratan dan orkid mikoheterotrof (yang bergantung pada kulat) paling terjejas, kerana niche mereka berkurangan selepas gangguan [3].
Kuari dan pembukaan tanah
Satu kajian di bukit batu kapur Kedah dan Perak menemui 56 spesies orkid, termasuk orkid selipar putih Paphiopedilum niveum yang terancam. Penyelidik memberi amaran bahawa aktiviti kuari dan pembukaan hutan untuk pertanian mengancam orkid batu kapur [7].
Pengutipan dan perdagangan haram
Penyelidik UPM menyatakan banyak spesies menghadapi ancaman harian daripada kehilangan habitat dan eksploitasi tidak lestari, terutamanya melalui perdagangan dalam talian [1].
Kajian di Kinabalu menyenaraikan pengutipan berlebihan, perdagangan haram, pencurian dan perubahan iklim sebagai ancaman utama [5].
Kurang Dinilai
Lebih 96% orkid hutan paya gambut Sarawak belum dinilai dalam Senarai Merah IUCN [8]. Di peringkat global, lebih 70% daripada 278 spesies orkid yang memerlukan tindakan pemuliharaan segera tidak mempunyai penilaian IUCN dan tidak disimpan dalam koleksi taman botani [9].
Usaha Pemuliharaan
Penyelamatan dari kawasan pembalakan
Satu kajian di Terengganu dan Kelantan menyelamatkan 109 spesies orkid dari kawasan hutan yang dibalak dan dilanda banjir lumpur untuk pemuliharaan ex situ, termasuk 11 spesies jarang, 6 spesies endemik Semenanjung dan 2 spesies baharu kepada sains [10].
Dokumentasi
Jabatan Perhutanan Selangor, Sarawak dan Perlis, dengan kerjasama UPM, telah menerbitkan tujuh buku orkid [1].
Kultur tisu
Kultur tisu dan pembiakan dari biji boleh membantu menghasilkan anak pokok spesies terancam untuk pemuliharaan, mengurangkan tekanan ke atas populasi liar.
Apa yang Boleh Kita Lakukan?
1. Jangan beli orkid liar yang dikutip dari hutan, termasuk di platform dalam talian [1].
2. Beli orkid hasil kultur tisu atau kacukan daripada nurseri berdaftar.
3. Sokong kawasan perlindungan seperti hutan simpan dan bukit batu kapur [7].
4. Laporkan pengutipan haram kepada Jabatan Perhutanan atau PERHILITAN.
5. Ikut peraturan CITES bagi perdagangan orkid antarabangsa.
Soalan Lazim
Berapa banyak spesies orkid di Malaysia?
Hampir 4,000 spesies [1].
Kenapa orkid liar semakin berkurangan?
Kemusnahan habitat, pembalakan, kuari dan pengutipan haram [1][3][7].
Adakah salah membeli orkid liar?
Pengutipan dari hutan simpan dan perdagangan antarabangsa spesies dilindungi tertakluk kepada undang-undang. Pilih orkid hasil pembiakan nurseri.
Kesimpulan
Orkid liar Malaysia ialah khazanah biodiversiti dan sumber genetik yang tidak ternilai untuk industri florikultur. Kemusnahan habitat dan perdagangan haram mengancam kelangsungannya. Dengan dokumentasi, pemuliharaan habitat, penyelamatan spesies dan kesedaran awam, khazanah ini boleh dipelihara untuk generasi akan datang.
Rujukan
[1] R. Go et al. (2020). Orchid Conservation Initiatives in Malaysia. DOI: 10.20944/preprints202011.0656.v1.
[2] E. E. Besi et al. (2020). Wild orchid diversity of highland forest in the Heart of Borneo: Long Banga and Tama Abu, Sarawak. DOI: 10.24189/ncr.2020.048.
[3] E. E. Besi et al. (2023). Habitat Ecology, Structure Influence Diversity, and Host-Species Associations of Wild Orchids in Undisturbed and Disturbed Forests in Peninsular Malaysia. Forests. DOI: 10.3390/f14030544.
[4] Azimah et al. (2025). A Comprehensive Documentation of Orchid Species in Kedah, Malaysia. Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science. DOI: 10.47836/pjtas.48.5.01.
[5] Harniza Izzati Razali et al. (2026). The Ecology and Conservation of Orchids in Ultramafic Habitats of Kinabalu Park, Sabah, Malaysia. Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science. DOI: 10.47836/pjtas.49.2.18.
[6] Liyana Nasir et al. (2025). Orchidaceae in Ayer Hitam Utara, last remaining peat swamp forest in Johor, Malaysia. Borneo Science. DOI: 10.51200/bsj.v46i1.6092.
[7] Shahrul Nizam Abu Bakar et al. (2023). Unveiling Limestone Orchid Hotspots in the Karst Hills of Northern Peninsular Malaysia. Diversity. DOI: 10.3390/d15070819.
[8] M. Chua et al. (2025). Orchid diversity in Sarawak peatland and ecological study in Maludam, Malaysia. Malayan Nature Journal. DOI: 10.62613/mnj.257712.02.
[9] P. Vitt et al. (2023). Global conservation prioritization for the Orchidaceae. Scientific Reports. DOI: 10.1038/s41598-023-30177-y.
[10] E. E. Besi et al. (2019). Orchid diversity in antropogenic-induced degraded tropical rainforest, an extrapolation towards conservation. Lankesteriana. DOI: 10.15517/lank.v19i2.38775.
