Daun pandan (Pandanus amaryllifolius) merupakan tumbuhan tropika yang sangat sinonim dengan masakan Asia Tenggara. Selain digunakan sebagai bahan pewangi makanan, dokumen ini menunjukkan bahawa daun pandan juga mempunyai pelbagai kegunaan sebagai pewarna semula jadi, bahan makanan fungsian, ramuan perubatan tradisional, pengawet makanan dan bahan aktif kosmetik. Daunnya mengandungi pelbagai sebatian aktif seperti alkaloid, flavonoid, saponin, tanin dan polifenol yang menyumbang kepada pelbagai aktiviti biologi.
Aroma pandan datang daripada 2-acetyl-1-pyrroline
Kegunaan paling terkenal daun pandan ialah sebagai perasa dan pewangi semula jadi.
Daun ini digunakan secara meluas dalam:
- nasi,
- kuih,
- minuman,
- produk bakeri.
Aroma khas pandan berpunca terutamanya daripada sebatian 2-acetyl-1-pyrroline atau 2AP, iaitu sebatian aroma yang turut terdapat dalam beras wangi seperti basmati dan jasmine.
Inilah sebabnya bau pandan sering dikaitkan dengan aroma beras wangi yang lembut dan tersendiri.
Bukan satu sebatian aroma sahaja
Walaupun 2AP merupakan sebatian utama yang sering dikaitkan dengan pandan, profil aromanya sebenarnya jauh lebih kompleks.
Dokumen menyatakan bahawa sebanyak 93 sebatian meruap telah dikenal pasti dalam daun pandan, termasuk 13 komponen aroma utama seperti:
- heksanal,
- nonanal,
- ?-siklositral.
Ini menunjukkan bahawa aroma pandan yang kita kenali bukan terhasil daripada satu bahan sahaja, tetapi daripada gabungan banyak sebatian meruap.
Kedudukan daun mempengaruhi kandungan aroma
Satu dapatan menarik ialah kandungan 2AP berbeza mengikut kedudukan daun.
Dokumen menyatakan bahawa kandungan 2AP tertinggi ditemui pada daun kedudukan L1–L3, kemudian berkurang apabila daun terus membesar. Daun pada kedudukan L4–L25 pula dianggap sesuai untuk dituai.
Ini penting dari sudut agronomi dan pengeluaran komersial kerana umur serta kedudukan daun boleh mempengaruhi kualiti aromanya.
Pandan sebagai pewarna hijau semula jadi
Selain aroma, kandungan klorofil menjadikan pandan sesuai digunakan sebagai pewarna hijau semula jadi untuk makanan dan minuman.
Penggunaan ini sangat relevan dalam industri makanan yang semakin memberi perhatian kepada penggantian pewarna sintetik dengan bahan semula jadi.
Serbuk pandan boleh menggantikan perasa dan pewarna sintetik
Dokumen turut menyebut kajian mengenai penghasilan serbuk daun pandan.
Serbuk yang diproses menggunakan pengeringan vakum pada 60°C dengan 35% maltodekstrin dilaporkan boleh digunakan sebagai pengganti pewarna dan perasa sintetik dalam kek.
Ini menunjukkan potensi pandan untuk dibangunkan dalam bentuk ramuan makanan yang lebih stabil dan mudah digunakan.
Aktiviti antioksidan
Daun pandan mengandungi sebatian seperti:
- flavonoid,
- polifenol,
- tanin.
Sebatian ini dikaitkan dengan aktiviti antioksidan.
Antioksidan membantu menjelaskan mengapa pandan semakin dikaji sebagai bahan makanan fungsian dan bahan aktif semula jadi.
Aktiviti antibakteria
Daun pandan turut menunjukkan potensi antibakteria.
Antara kumpulan sebatian yang dikaitkan dengan aktiviti ini ialah:
- alkaloid,
- flavonoid,
- saponin.
Dalam satu kajian yang dirujuk, ekstrak daun pandan menunjukkan zon perencatan sekitar 19.6 mm terhadap Escherichia coli pada kepekatan 700 ppm.
Dapatan ini menunjukkan adanya aktiviti antibakteria dalam keadaan eksperimen tersebut.
Potensi sebagai pengawet makanan semula jadi
Sifat antibakteria ini turut membuka potensi penggunaan daun pandan sebagai pengawet makanan semula jadi.
Dokumen menyatakan bahawa ekstraknya boleh menghalang pertumbuhan beberapa bakteria penyebab keracunan makanan seperti:
- Shigella dysenteriae,
- Staphylococcus aureus,
- Pseudomonas aeruginosa.
Namun, penggunaan sebenar dalam makanan masih bergantung pada formulasi, dos dan keselamatan produk.
Potensi antidiabetik
Ekstrak air daun pandan turut dikaitkan dengan aktiviti antidiabetik dan antihiperglisemik dalam kajian yang dirujuk.
Dalam penggunaan tradisional, daun pandan juga dilaporkan digunakan untuk membantu mengawal paras gula darah.
Walau bagaimanapun, bukti ini tidak bermaksud pandan boleh menggantikan rawatan diabetes.
Potensi antikanser
Dokumen turut menyebut ekstrak etanol dan metanol daun pandan dalam konteks aktiviti antikanser.
Dapatan sebegini biasanya datang daripada kajian makmal dan lebih sesuai dilihat sebagai petunjuk awal untuk penyelidikan lanjut, bukannya bukti bahawa daun pandan boleh merawat kanser pada manusia.
Penggunaan dalam perubatan tradisional
Dalam perubatan tradisional, daun pandan digunakan untuk beberapa tujuan seperti:
- demam,
- sakit kepala,
- arthritis,
- masalah pergigian.
Dokumen juga menyebut kegunaan tradisional untuk:
- mencegah keguguran rambut,
- menghitamkan rambut,
- mengurangkan kelemumur,
- melegakan sakit reumatik.
Penggunaan ini mencerminkan nilai etnobotani pandan di rantau Asia Tenggara.
Membantu penghadaman dan peredaran darah
Daun pandan juga dilaporkan digunakan untuk membantu:
- penghadaman,
- kawalan gula darah,
- peredaran darah.
Sekali lagi, perkara ini perlu dilihat sebagai penggunaan tradisional atau potensi biologi yang masih memerlukan pengesahan klinikal yang lebih kukuh.
Pandan dalam kosmetik
Satu lagi bidang yang semakin menarik ialah industri kosmetik.
Ekstrak daun pandan berpotensi digunakan sebagai bahan aktif kerana sifat:
- antioksidan,
- anti-radang,
- antimikrob.
Dokumen menyatakan sebatian dalam daun pandan mempunyai potensi untuk membantu:
- rawatan jerawat,
- mengekalkan kelembapan kulit,
- meningkatkan keanjalan kulit.
Potensi dalam syampu anti-kelemumur
Ekstrak etanol daun pandan turut menunjukkan aktiviti antikulat terhadap Pityrosporum ovale.
Dapatan ini menyokong potensinya dalam formulasi syampu anti-kelemumur.
Ini menarik kerana penggunaan tradisional pandan untuk kelemumur kini mempunyai sekurang-kurangnya beberapa sokongan daripada kajian antikulat.
Digunakan untuk minyak wangi dan sauna tradisional
Aroma pandan turut dimanfaatkan di luar industri makanan.
Dokumen menyatakan daun pandan digunakan sebagai bahan mentah dalam:
- penghasilan minyak wangi,
- bahan sauna tradisional.
Ini menunjukkan nilai ekonomi pandan boleh diperluaskan kepada industri aroma dan produk kesejahteraan.
Serat dan makanan fungsian
Daun pandan mengandungi sekitar 3.5% serat makanan dalam daun segar serta mempunyai ketumpatan tenaga yang rendah.
Ia juga mengandungi fitokonstituen seperti:
- karotenoid,
- tokoferol,
- derivatif klorofil.
Ciri-ciri ini menyebabkan pandan turut dibincangkan sebagai bahan makanan fungsian.
Kesan pemprosesan perlu diberi perhatian
Aroma, warna dan sebatian aktif daun pandan boleh berubah apabila diproses.
Dokumen merujuk kepada kajian pengeringan, rawatan suhu dan pengekstrakan yang menunjukkan bahawa pemprosesan boleh mempengaruhi profil struktur dan metabolit daun pandan.
Oleh itu, teknik pemprosesan yang sesuai penting untuk mengekalkan aroma serta komponen bioaktif.
Had bukti saintifik
Walaupun daun pandan mempunyai banyak potensi, dokumen memberikan satu peringatan penting.
Kajian farmakologi pada manusia masih terhad, dan pengesahan lanjut melalui kajian intervensi serta metabolomik masih diperlukan.
Ini bermaksud manfaat kesihatan pandan tidak seharusnya dibesar-besarkan berdasarkan kajian makmal atau penggunaan tradisional sahaja.
Kesimpulan
Daun pandan (Pandanus amaryllifolius) ialah tumbuhan serbaguna yang mempunyai nilai jauh melangkaui kegunaan tradisional sebagai pewangi nasi dan kuih.
Aroma khasnya datang terutamanya daripada 2-acetyl-1-pyrroline (2AP), manakala kandungan klorofil menjadikannya pewarna hijau semula jadi. Sebanyak 93 sebatian meruap telah dikenal pasti, menunjukkan profil aromanya yang sangat kompleks.
Dari sudut fitokimia, pandan mengandungi alkaloid, flavonoid, saponin, tanin dan polifenol yang dikaitkan dengan aktiviti antioksidan, antibakteria, antidiabetik dan beberapa aktiviti lain. Ekstraknya juga berpotensi digunakan sebagai pengawet makanan, bahan kosmetik dan syampu anti-kelemumur.
Namun, bukti klinikal manusia masih terhad. Oleh itu, daun pandan lebih tepat dianggap sebagai tumbuhan aromatik dan makanan fungsian yang mempunyai potensi bioaktif serta industri yang luas, bukannya sebagai rawatan perubatan yang telah terbukti untuk pelbagai penyakit.
Sumber Rujukan
Arshimny, N. A., & Syamsu, K. (2020). Production and characteristic of natural coloring and flavoring preparations from pandan leaves (Pandanus amaryllifolius). IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 472.
Bhuyan, B., & Sonowal, R. (2021). An Overview of Pandanus amaryllifolius Roxb. ex Lindl. and Its Potential Impact on Health.
Callmander, M., et al. (2025). Proposal to conserve the name Pandanus amaryllifolius Roxb. TAXON.
Djenar, N. S., Mulyono, E., & Saputra, T. R. (2020). The effect of microwave power variations on phytochemical characteristic of pandan leaves using Microwave-Assisted Extraction. Journal of Physics: Conference Series, 1450.
Hidayani, C. E., Ginting, C., & Chiuman, L. (2021). Analysis of Anti-Bacterial Activity of Ethanol Extract Fragrant Pandan Leaves against the Growth of Disease Cause Pathogen Bacteria Using the Agar Diffusion Method.
Khoo, L., Tan, W. B. J., Ng, K. Y. C., Lee, A., Koh, R., Tan, S., & Chye, S. (2026). Nutritional and functional innovations of Pandanus amaryllifolius Roxb.: From aroma to health-promoting bioactive. Journal of the Science of Food and Agriculture.
Liu, C., et al. (2025). Unveiling the influence of temperature treatments on the structural and metabolomic profile of Pandan leaves instant powder: a multi-analysis approach. Food Chemistry: X, 32.
Nurbaiti, S., Triyanti, S. B., & Herayati, H. (2025). The Potential of Fragrant Pandan Leaves as Active Ingredients in Cosmetic Products: Phytochemical Analysis. Indonesian Journal of Cosmetics.
Ordas, J., Nonato, M., & Moran, C. (2020). Ethnobotanical Uses of Pandanaceae Species in Selected Rural Communities in the Philippines. Economic Botany, 74, 411–428.
Pamungkas, F. Y., Lumbanraja, M. P., & Pranata, Y. (2025). Phytochemistry and pharmacology of Pandanus amaryllifolius Roxb. Pharmacy Education.
Qomarudin, Q. (2023). Extraction of Pandanus amaryllifolius Roxb.: A review of methods and the influencing factors. Advances in Food Science, Sustainable Agriculture and Agroindustrial Engineering.
Routray, W., & Rayaguru, K. (2010). Chemical Constituents and Post-Harvest Prospects of Pandanus amaryllifolius Leaves: A Review. Food Reviews International, 26, 230–245.
Sa’adah, S., et al. (2023). Phytochemical analysis of secondary metabolite compounds of Pandanwangi leaf extract. Journal of Natural Sciences and Mathematics Research.
Schreiner, M. (2020). Pandan leaves: “Vanilla of the East” as potential natural food ingredient.
Silalahi, M. (2018). Pandanus amaryllifolius Roxb.: Pemanfaatan dan Potensinya sebagai Pengawet Makanan.
Tang, K., et al. (2025). Comprehensive Characterization of Aroma Profile of “Glutinous Rice” Flavor in Pandanus amaryllifolius Roxb. Foods, 14.
Wang, W., et al. (2024). Botany, phytochemistry, pharmacology, and applications of Pandanus amaryllifolius Roxb.: A review. Fitoterapia.
Wijayanti, R., et al. (2025). Antibacterial and Antifungal Activities of Pandanus amaryllifolius Leaf Extract, Fractions, and Isolate and Their Role in Anti-Dandruff Shampoo Optimization. Sciences of Pharmacy.
Yan, L., et al. (2024). Changes in key volatile components associated with leaf quality of Pandanus amaryllifolius Roxb. alongside growth duration. Food Chemistry: X, 25.
Keyword: daun pandan, Pandanus amaryllifolius, kegunaan daun pandan, khasiat daun pandan, aroma pandan, 2-acetyl-1-pyrroline, 2AP, pewarna semula jadi, perasa semula jadi, klorofil, makanan fungsian, fitokimia pandan, flavonoid, polifenol, tanin, saponin, alkaloid, antioksidan, antibakteria, antidiabetik, pengawet makanan semula jadi, ekstrak pandan, kosmetik pandan, syampu anti-kelemumur, Pityrosporum ovale, minyak wangi pandan, serbuk pandan, pewangi makanan
