Buah vs Sayur: Mana Lebih Baik untuk Jantung? Perbandingan Mengikut Sumber

Pengambilan buah-buahan dan sayur-sayuran telah lama dikaitkan dengan kesihatan kardiovaskular. Namun, timbul persoalan sama ada kedua-dua kumpulan makanan ini memberikan manfaat yang setara, atau sama ada sayur-sayuran patut diutamakan berbanding buah-buahan. Menurut Zurbau dan rakan-rakan, dasar kesihatan awam turut mencerminkan kebimbangan bahawa sesetengah sumber buah mungkin tidak memberikan manfaat yang diharapkan [1]. Artikel ini mengulas tiga sintesis bukti utama, iaitu dua meta-analisis kajian prospektif [1][2] dan satu ulasan payung (umbrella review) [3], untuk menilai sejauh mana bukti sedia ada menyokong pengutamaan sayur berbanding buah dalam konteks risiko kardiovaskular.

Latar Belakang Persoalan

Persoalan utama yang dikemukakan bukan lagi sama ada buah dan sayur bermanfaat secara umum, tetapi bagaimana kekuatan dan bentuk hubungan tersebut berbeza mengikut jenis dan sumber makanan. Aune dan rakan-rakan menyatakan bahawa masih terdapat persoalan tentang kekuatan dan bentuk hubungan dos-respons (dose-response relationship) antara pengambilan buah dan sayur dengan risiko penyakit kardiovaskular, kanser dan kematian, serta kesan jenis buah dan sayur tertentu [2]. Zurbau dan rakan-rakan pula secara khusus menilai hubungan pelbagai sumber buah dan sayur dengan hasil kardiovaskular, berikutan kebimbangan dasar bahawa sayur-sayuran patut diutamakan berbanding buah-buahan [1].

Reka Bentuk dan Kaedah Kajian

Ketiga-tiga kajian menggunakan pendekatan sintesis bukti, tetapi berbeza dari segi skop dan kaedah statistik.

• Zurbau et al. (2020): Kajian ini merupakan ulasan sistematik dan meta-analisis (systematic review and meta-analysis) kajian kohort prospektif (prospective cohort studies). Pangkalan data MEDLINE, EMBASE dan Cochrane dicari sehingga 3 Jun 2019. Dua penilai bebas mengekstrak data dan menilai kualiti kajian menggunakan Skala Newcastle-Ottawa (Newcastle-Ottawa Scale). Data digabungkan menggunakan model kesan tetap (fixed-effects model), manakala keheterogenan (heterogeneity) dinilai melalui ujian Cochran Q dan statistik I², dan tahap kepastian bukti dinilai menggunakan sistem GRADE (Grading of Recommendations Assessment, Development, and Evaluation). Sebanyak 81 kohort melibatkan 4 031 896 individu dan 125 112 kejadian kardiovaskular dimasukkan [1].
• Aune et al. (2017): Kajian ini merupakan ulasan sistematik dan meta-analisis dos-respons kajian prospektif. Pangkalan data PubMed dan Embase dicari sehingga 29 September 2016, dan sebanyak 95 kajian (142 penerbitan) dimasukkan. Risiko relatif ringkasan (summary relative risk, RR) dikira menggunakan model kesan rawak (random-effects model), dan beban kematian global turut dianggarkan [2].
• Angelino et al. (2019): Kajian ini merupakan ulasan payung terhadap kajian pemerhatian (observational studies). Carian sistematik dilakukan ke atas sintesis kuantitatif, dan tahap bukti dinilai berdasarkan beberapa kriteria, termasuk reka bentuk kajian, hubungan dos-respons, keheterogenan, kesepakatan dapatan dari semasa ke semasa dan pengenalpastian faktor pengeliru (confounding factors) yang berpotensi [3].

Dapatan Utama: Buah Berbanding Sayur

Dalam meta-analisis Zurbau dan rakan-rakan, jumlah pengambilan buah dan sayur, buah sahaja, dan sayur sahaja masing-masing dikaitkan dengan penurunan kejadian (incidence) penyakit kardiovaskular, dengan nisbah risiko (risk ratio) 0.93 (selang keyakinan 95% [95% confidence interval, CI]: 0.89–0.96), 0.91 (0.88–0.95) dan 0.94 (0.90–0.97) [1]. Bagi kejadian penyakit jantung koronari (coronary heart disease), nisbah risikonya ialah 0.88 (0.83–0.92), 0.88 (0.84–0.92) dan 0.92 (0.87–0.96), manakala bagi kejadian strok, nilainya ialah 0.82 (0.77–0.88), 0.82 (0.79–0.85) dan 0.88 (0.83–0.93) [1].

Bagi kematian (mortality), jumlah buah dan sayur, buah, dan sayur dikaitkan dengan penurunan kematian penyakit kardiovaskular, dengan nisbah risiko 0.89 (0.85–0.93), 0.88 (0.86–0.91) dan 0.87 (0.85–0.90) [1]. Bagi kematian penyakit jantung koronari, nilainya ialah 0.81 (0.72–0.92), 0.86 (0.82–0.90) dan 0.86 (0.83–0.89), manakala bagi kematian strok, nilainya ialah 0.73 (0.65–0.81), 0.87 (0.84–0.91) dan 0.94 (0.90–0.99) [1].

Angka-angka ini menunjukkan bahawa buah tidak kelihatan kurang bermanfaat berbanding sayur. Malah, bagi beberapa hasil seperti kejadian strok dan kematian strok, anggaran titik bagi buah lebih rendah berbanding sayur [1]. Dapatan ini selari dengan Aune dan rakan-rakan yang melaporkan hubungan yang serupa bagi buah dan sayur apabila dianalisis secara berasingan [2]. Bagi gabungan buah dan sayur, setiap pertambahan 200 g sehari dikaitkan dengan RR 0.92 (95% CI: 0.90–0.94; I² = 0%; n = 15) bagi penyakit jantung koronari, 0.84 (0.76–0.92; I² = 73%; n = 10) bagi strok dan 0.92 (0.90–0.95; I² = 31%; n = 13) bagi penyakit kardiovaskular [2]. Penurunan risiko diperhatikan sehingga pengambilan 800 g sehari bagi semua hasil kecuali kanser, yang mendatar pada 600 g sehari [2].

Sumber Spesifik yang Menonjol

Analisis mengikut sumber memberikan gambaran yang lebih terperinci. Zurbau dan rakan-rakan mendapati manfaat yang lebih besar bagi buah sitrus, jus buah 100% dan pom (pommes) dalam kalangan sumber buah, serta allium, lobak merah, sayur krusifer (cruciferous) dan sayur berdaun hijau (green leafy) dalam kalangan sumber sayur [1]. Yang penting, tiada sumber yang menunjukkan hubungan buruk (adverse association) [1].

Aune dan rakan-rakan juga memerhatikan hubungan songsang (inverse association) antara pengambilan epal dan pear, buah sitrus, sayur berdaun hijau, sayur krusifer dan salad dengan penyakit kardiovaskular serta kematian semua sebab (all-cause mortality) [2]. Kesepakatan antara kedua-dua meta-analisis ini, khususnya bagi sitrus, epal dan pear, sayur krusifer dan sayur berdaun hijau, mengukuhkan kebolehpercayaan dapatan tersebut, walaupun kedua-duanya masih berasaskan data pemerhatian.

Perkara Penting yang Perlu Difahami

Beberapa perkara perlu difahami oleh pembaca sebelum mentafsir dapatan ini:

• Hubungan, bukan sebab-akibat: Semua kajian yang disintesis merupakan kajian pemerhatian atau prospektif [1][2][3]. Nisbah risiko yang dilaporkan menggambarkan perkaitan statistik, bukan bukti bahawa sesuatu makanan secara langsung menyebabkan penurunan risiko.
• Tiada bukti kukuh untuk mengutamakan sayur: Berdasarkan dapatan Zurbau dan rakan-rakan, buah dan sayur kedua-duanya dikaitkan dengan penurunan risiko, dan tiada sumber buah atau sayur yang menunjukkan hubungan buruk [1]. Ini tidak menyokong kebimbangan dasar bahawa buah kurang bermanfaat.
• Kesan dos: Manfaat kelihatan meningkat dengan pengambilan yang lebih tinggi, sehingga kira-kira 800 g sehari bagi hasil kardiovaskular [2].
• Anggaran beban bersyarat: Aune dan rakan-rakan menganggarkan bahawa 5.6 juta dan 7.8 juta kematian pramatang di seluruh dunia pada tahun 2013 mungkin berpunca daripada pengambilan buah dan sayur di bawah 500 g dan 800 g sehari, masing-masing, tetapi hanya jika hubungan yang diperhatikan bersifat sebab-akibat [2].
• Tahap bukti: Ulasan payung mendapati bukti terkuat (dikategorikan sebagai “berkemungkinan” atau probable) adalah bagi perlindungan terhadap penyakit kardiovaskular, manakala bagi pengambilan sayur, terdapat bukti “mungkin” (possible) bagi penurunan risiko strok [3].

Kekurangan dan Batasan Kajian

Walaupun dapatan kelihatan konsisten, beberapa batasan penting perlu diambil kira:

• Kepastian bukti yang sangat rendah: Zurbau dan rakan-rakan sendiri menilai kepastian bukti sebagai “sangat rendah” (very low) menggunakan sistem GRADE [1]. Ini bermakna anggaran kesan sebenar mungkin berbeza dengan ketara daripada yang dilaporkan.
• Reka bentuk pemerhatian: Oleh sebab semua data berasal daripada kajian pemerhatian, pengaruh faktor pengeliru tidak dapat diketepikan. Angelino dan rakan-rakan melaporkan bukti potensi pengeliruan oleh jantina dan lokasi geografi, serta menekankan keperluan kajian lanjut untuk menjelaskan peranan faktor tersebut [3].
• Pilihan model statistik: Zurbau dan rakan-rakan menggunakan model kesan tetap [1], yang mengandaikan satu kesan sebenar yang sama merentas kajian. Andaian ini mungkin kurang sesuai jika terdapat keheterogenan yang besar antara kohort, dan abstrak tidak melaporkan nilai I² bagi setiap analisis.
• Keheterogenan yang tinggi bagi sesetengah hasil: Dalam kajian Aune dan rakan-rakan, nilai I² mencapai 73% bagi strok dan 83% bagi kematian semua sebab [2], menunjukkan variasi yang besar antara kajian.
• Dapatan jus buah yang memerlukan pentafsiran berhati-hati: Jus buah 100% dikaitkan dengan manfaat yang lebih besar [1], namun abstrak tidak menjelaskan bagaimana faktor gaya hidup lain yang mungkin berkait dengan pengambilan jus dikawal.
• Maklumat terhad dalam abstrak: Ulasan ini hanya berdasarkan abstrak. Butiran seperti kaedah pengukuran pengambilan diet, tempoh susulan, taburan geografi kohort dan definisi tepat setiap kategori sumber tidak dinyatakan.
• Kemungkinan pertindihan data: Ketiga-tiga sintesis berkemungkinan merangkumi kajian asal yang sama, maka kesepakatan dapatan tidak semestinya mencerminkan bukti yang sepenuhnya bebas antara satu sama lain.

Kesimpulan

Bukti daripada dua meta-analisis kajian prospektif dan satu ulasan payung menunjukkan bahawa buah dan sayur kedua-duanya dikaitkan dengan penurunan risiko kejadian dan kematian penyakit kardiovaskular, penyakit jantung koronari dan strok [1][2]. Tiada sumber yang menunjukkan hubungan buruk, dan buah tidak kelihatan kurang bermanfaat berbanding sayur [1]. Sumber seperti sitrus, epal dan pear, sayur krusifer serta sayur berdaun hijau menonjol secara konsisten [1][2]. Walau bagaimanapun, kepastian bukti dinilai sangat rendah [1], dan potensi faktor pengeliru masih memerlukan penjelasan lanjut [3]. Oleh itu, bukti semasa tidak menyokong pengutamaan sayur berbanding buah, sebaliknya menyokong pengambilan kedua-duanya secara bersama.

Rujukan:

1. A. Zurbau et al. (2020). Relation of Different Fruit and Vegetable Sources With Incident Cardiovascular Outcomes: A Systematic Review and Meta?Analysis of Prospective Cohort Studies. Journal of the American Heart Association: Cardiovascular and Cerebrovascular Disease. https://doi.org/10.1161/jaha.120.017728
2. D. Aune et al. (2017). Fruit and vegetable intake and the risk of cardiovascular disease, total cancer and all-cause mortality—a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies. International Journal of Epidemiology. https://doi.org/10.1093/ije/dyw319
3. D. Angelino et al. (2019). Fruit and vegetable consumption and health outcomes: an umbrella review of observational studies. International Journal of Food Sciences and Nutrition. https://doi.org/10.1080/09637486.2019.1571021