Ciku (Manilkara zapota), yang turut dikenali sebagai sapodilla, ialah buah tropika dengan rasa manis, tekstur lembut dan aroma yang tersendiri. Di sebalik sifatnya sebagai buah pencuci mulut, ciku sebenarnya mengandungi pelbagai nutrien dan sebatian bioaktif yang berpotensi menyokong kesihatan manusia. Kajian yang dirumuskan dalam dokumen menunjukkan bahawa buah ini bukan sahaja mempunyai nilai pemakanan, malah turut dikaji dari sudut aktiviti antioksidan, antiradang, perlindungan hati dan pembangunan makanan berfungsi.
Profil nutrisi ciku
Ciku mengandungi gula semula jadi, asid organik, protein, asid amino serta mineral penting seperti kalium, kalsium dan zat besi. Buah ini juga dilaporkan membekalkan vitamin A, vitamin B kompleks, vitamin C, karoten, magnesium dan fosforus.
Kandungan tersebut menjadikan ciku sebagai salah satu buah yang berpotensi membantu mempelbagaikan pengambilan nutrien harian. Kalium, misalnya, merupakan mineral penting dalam fungsi fisiologi tubuh, manakala kalsium dan fosforus berkaitan dengan pembentukan serta penyelenggaraan struktur tubuh. Zat besi pula ialah salah satu mikronutrien yang penting dalam pemakanan manusia.
Analisis terhadap jus sapota yang dinyatakan dalam dokumen menunjukkan kandungan fenolik keseluruhan sebanyak 134.6 mg bagi setiap 100 g. Jus tersebut turut mengandungi besi, tembaga, zink, kalsium dan kalium. Gabungan mineral dan sebatian fenolik ini memperlihatkan potensi ciku sebagai sumber makanan yang boleh menyumbang kepada pengambilan mikronutrien.
Sebatian bioaktif dalam ciku
Nilai ciku tidak hanya tertumpu pada vitamin dan mineral. Buah ini turut mengandungi pelbagai sebatian bioaktif seperti:
- asid galik;
- asid kafeik;
- kuersetin;
- katekin;
- mirisetin;
- kaempferol;
- beta-sitosterol;
- tanin;
- saponin; dan
- triterpena.
Sebatian-sebatian tersebut sering dikaitkan dengan aktiviti biologi, khususnya aktiviti antioksidan. Selain isi buah, bahagian lain pokok ciku seperti kulit buah, biji, kulit kayu dan daun juga mengandungi ellagitannin, gallotannin, asid fenolik, depsida serta flavonoid seperti antosianin dan flavanol.
Maklumat ini menunjukkan bahawa hasil sampingan ciku juga mempunyai nilai penyelidikan dan berpotensi dimanfaatkan dalam pembangunan produk makanan, nutraseutikal atau bahan berasaskan tumbuhan. Walau bagaimanapun, penggunaan bahagian selain isi buah memerlukan penilaian keselamatan dan kaedah pemprosesan yang sesuai.
Aktiviti antioksidan
Antioksidan membantu meneutralkan radikal bebas yang boleh menyebabkan tekanan oksidatif dalam sistem biologi. Berdasarkan kajian yang dirumuskan dalam dokumen, jus sapodilla menunjukkan aktiviti pembersihan radikal bebas yang kuat melalui ujian DPPH.
Jus ciku turut didapati menghalang peroksidasi lipid dalam model liposom. Peroksidasi lipid ialah proses pengoksidaan lemak yang boleh berlaku akibat tindakan radikal bebas. Selain itu, ujian kuasa penurunan keseluruhan turut menunjukkan bahawa jus sapodilla mempunyai keupayaan antioksidan.
Aktiviti ini dipercayai berkaitan dengan kehadiran beberapa kumpulan sebatian, termasuk fenolik, karotenoid dan asid askorbik. Ekstrak ciku juga menunjukkan tindak balas antioksidan yang bergantung pada dos dalam ujian DPPH serta sistem asid linoleik–beta-karoten.
Menariknya, proses fermentasi probiotik terhadap pulpa ciku dilaporkan meningkatkan kandungan fenolik, beta-karoten dan likopena. Dapatan tersebut membuka ruang kepada penghasilan minuman atau makanan fermentasi berasaskan ciku dengan nilai fungsi yang lebih tinggi.
Potensi farmakologi
Kajian eksperimen menunjukkan bahawa ekstrak M. zapota berpotensi mempengaruhi penanda tekanan oksidatif, mediator keradangan, laluan apoptosis dan enzim yang terlibat dalam metabolisme lipid. Namun begitu, sebahagian besar dapatan ini masih berdasarkan kajian makmal dan model haiwan.
Potensi perlindungan hati
Ekstrak buah sapodilla yang dikeringbekukan pada kadar 250 dan 500 mg/kg dilaporkan membantu mengurangkan kerosakan hati yang dicetuskan oleh karbon tetraklorida dalam tikus. Kesan tersebut berlaku secara bergantung pada dos dan dipercayai berkaitan dengan aktiviti antioksidan ekstrak ciku.
Walaupun dapatan ini menarik, ia tidak bermaksud pengambilan buah ciku boleh menggantikan rawatan penyakit hati. Kajian klinikal manusia masih diperlukan bagi menentukan dos, keberkesanan dan keselamatan penggunaan ekstrak tersebut.
Potensi antiradang
Sebatian kumarin terprenilasi yang diasingkan daripada buah ciku dilaporkan menghalang pengeluaran nitrik oksida dalam sel makrofaj tikus. Pengeluaran nitrik oksida yang berlebihan dalam keadaan tertentu boleh dikaitkan dengan proses keradangan.
Dapatan ini menunjukkan bahawa beberapa sebatian dalam ciku mungkin mempunyai potensi antiradang. Namun, hasil kajian pada sel tidak semestinya menghasilkan kesan yang sama apabila digunakan pada manusia.
Potensi antidiabetik
Beberapa kajian eksperimen turut melaporkan aktiviti antidiabetik dan potensi membantu homeostasis glukosa daripada ekstrak M. zapota. Bukti tersebut masih berada pada peringkat awal dan belum mencukupi untuk membuktikan ciku sebagai rawatan diabetes.
Tambahan pula, buah ciku mengandungi gula semula jadi. Oleh itu, pengambilannya perlu disesuaikan dengan keperluan pemakanan individu, khususnya bagi mereka yang perlu mengawal pengambilan gula.
Potensi antiproliferatif
Ekstrak sapodilla dilaporkan menunjukkan aktiviti antiproliferatif dan merangsang apoptosis dalam beberapa garisan sel kanser. Apoptosis ialah proses kematian sel terancang yang penting dalam pengawalan sel abnormal.
Walau bagaimanapun, kajian pada garisan sel merupakan penyelidikan peringkat awal. Dapatan tersebut tidak boleh dianggap sebagai bukti bahawa ciku mampu mencegah atau merawat kanser dalam tubuh manusia tanpa pengesahan melalui kajian klinikal.
Ciku sebagai makanan berfungsi
Ciku mempunyai potensi yang baik untuk dibangunkan sebagai bahan makanan berfungsi. Antara contoh yang dinyatakan dalam dokumen ialah pastil yang mengandungi 12% purée ciku. Produk tersebut menunjukkan sifat fizikokimia yang baik, kaya dengan antioksidan dan diterima oleh panel penilai.
Pulpa ciku juga berpotensi menjadi matriks pelindung bagi bakteria probiotik. Dalam kajian fermentasi, Lactobacillus rhamnosus mencapai kiraan sel hidup sebanyak 8.90 log CFU/g selepas proses fermentasi. Keupayaan ini menunjukkan bahawa pulpa ciku boleh digunakan dalam pembangunan produk probiotik berasaskan buah.
Selain pastil dan produk fermentasi, ciku juga boleh diproses menjadi jem, jeli, minuman serta formulasi nutraseutikal. Pemprosesan seperti ini boleh membantu mempelbagaikan kegunaan buah, memanjangkan tempoh penggunaan dan mengurangkan kehilangan hasil selepas tuaian.
Pertimbangan keselamatan dan batas kajian
Walaupun ekstrak tertentu dilaporkan dapat diterima dengan baik dalam keadaan eksperimen, penilaian keselamatan yang berstandard masih diperlukan. Kebanyakan penemuan berkaitan aktiviti farmakologi ciku berasal daripada kajian in vitro dan haiwan, bukannya ujian klinikal manusia.
Oleh itu, manfaat terapeutik ciku perlu ditafsir secara berhati-hati. Pengambilan buah sebagai sebahagian daripada diet adalah berbeza daripada penggunaan ekstrak pekat atau formulasi nutraseutikal. Dokumen turut menyatakan bahawa kandungan saponin boleh menyebabkan sensasi mulut kering pada sesetengah keadaan.
Kata kunci
ciku, Manilkara zapota, sapodilla, nutrisi buah, antioksidan, sebatian fenolik, flavonoid, makanan berfungsi, nutraseutikal, fermentasi probiotik, aktiviti antiradang, potensi hepatoprotektif
Sumber rujukan
Alrashood, S. T., Al-Asmari, A., Alotaibi, A., Manthiri, R. A., Rafatullah, S., Hasanato, R., Khan, H., Ibrahim, K. E., & Wali, A. (2020). Protective effect of lyophilized sapodilla (Manilkara zapota) fruit extract against CCl4-induced liver damage in rats. Saudi Journal of Biological Sciences, 27, 2373–2379.
Bangar, S. P., Sharma, N., Kaur, H., Kaur, M., Sandhu, K. S., Maqsood, S., & Ozogul, F. (2022). A review of sapodilla (Manilkara zapota) in human nutrition, health, and industrial applications. Trends in Food Science & Technology.
Gam, S., Ahmed, R., Kashyap, B., Sarma, H., Sahariah, B., Bora, N., Deka, K., Gogoi, B., & Dutta, K. N. (2024). A systematic review on traditional use, phytochemistry and pharmacological activities of Manilkara zapota. Pharmacological Research – Natural Products.
Hashim, N., Zin, Z. M., Zamri, A., Rusli, N., Smedley, K., & Zainol, M. K. (2021). Physicochemical properties and sensory characteristics of ciku fruit (Manilkara zapota) pastilles. Food Research.
Kulkarni, A., Policegoudra, R., & Aradhya, S. (2007). Chemical composition and antioxidant activity of sapota (Achras sapota Linn.) fruit. Journal of Food Biochemistry, 31, 399–414.
Liu, Y.-P., Yan, G., Guo, J.-M., Liu, Y., Li, Y.-J., Zhao, Y.-Y., Qiang, L., & Fu, Y.-H. (2019). Prenylated coumarins from the fruits of Manilkara zapota with potential anti-inflammatory effects and anti-HIV activities. Journal of Agricultural and Food Chemistry.
Monteiro, S. S., Santos, N. C., Almeida, R. L. J., et al. (2025). Evaluation of sapodilla pulp as a matrix for probiotic fermentation: Physicochemical changes, antioxidant potential, and in vitro digestibility during storage. International Journal of Food Microbiology, 435, 111175.
Siddiqa, A., Amjad, A., Kljusuri?, J. G., et al. (2026). Manilkara zapota: From phytochemistry to therapeutics, and relevance to food industries. Foods, 15.
Turkane, D., & Badwaik, H. (2026). Manilkara zapota (sapodilla or chikko): A review of the phytochemical composition, traditional uses, and therapeutic potential. International Journal of Pharmacognosy and Herbal Drug Technology.
