Pokok api-api ialah sejenis tumbuhan bakau yang hidup secara liar di kawasan pesisir pantai berlumpur. Dalam buku Tumbuhan Liar Berkhasiat Ubatan karya Rukayah Aman, tumbuhan ini direkodkan dengan nama botani Avicennia sp. dan diletakkan dalam famili Verbenaceae.
Pokok ini biasanya tumbuh bersama spesies bakau lain dan mempunyai penyesuaian khusus untuk hidup di kawasan yang berlumpur, lembap serta dipengaruhi air pasang surut. Antara ciri yang paling mudah dikenali ialah akar udara yang keluar dari permukaan lumpur di sekeliling pokok.
Habitat semula jadi
Pokok api-api hidup di kawasan pesisir pantai berlumpur. Habitat ini biasanya mempunyai:
- Tanah berlumpur;
- Kandungan air yang tinggi;
- Pengaruh air masin atau payau;
- Keadaan pasang surut; dan
- Persaingan dengan tumbuhan bakau lain.
Keupayaannya tumbuh dalam keadaan tersebut menunjukkan bahawa api-api ialah tumbuhan yang telah menyesuaikan diri dengan persekitaran pesisir yang mencabar.
Bentuk dan saiz pokok
Berdasarkan keterangan dalam buku, pokok api-api boleh mencapai ketinggian antara 7 hingga 20 meter.
Saiz ini menjadikannya antara pokok berkayu yang penting dalam komuniti hutan bakau. Pokok yang matang membentuk kanopi dan sistem akar yang membantu menstabilkan kawasan berlumpur.
Akar udara
Salah satu ciri utama pokok api-api ialah akar udaranya yang agak panjang.
Akar ini:
- Keluar daripada lumpur di bawah pokok;
- Tumbuh secara menegak;
- Tersusun berbaris;
- Mempunyai bentuk yang memanjang; dan
- Berfungsi sebagai struktur khas di kawasan berlumpur.
Dalam tanah bakau yang tepu air, kandungan oksigen biasanya rendah. Kehadiran akar udara membantu pokok menyesuaikan diri dengan keadaan tanah tersebut.
Ciri daun
Daun api-api diterangkan sebagai:
- Kecil;
- Berbentuk membulat pada hujung;
- Berwarna hijau tua;
- Licin;
- Berkilat; dan
- Mempunyai permukaan bawah yang pucat serta berdebu.
Perbezaan antara permukaan atas dan bawah daun boleh membantu proses pengecaman pokok ini di lapangan.
Permukaan atas yang hijau tua dan berkilat mudah dilihat, manakala bahagian bawah daun kelihatan lebih pucat.
Ciri bunga
Bunga api-api bersaiz kecil dan berwarna kuning.
Bunganya keluar dalam jambak kecil berbentuk panikel. Setiap bunga mempunyai empat kelopak yang terletak pada corong pendek.
Walaupun bunganya tidak besar, struktur bunga penting dalam proses pembiakan dan pembentukan buah.
Bentuk buah
Buah api-api ialah buah jenis kapsul yang berwarna hijau kelabu.
Ciri buah yang diterangkan dalam sumber ialah:
- Berbentuk bujur;
- Mempunyai hujung yang runcing;
- Kulit seperti sampul;
- Berwarna hijau muda; dan
- Membaluti biji di dalamnya.
Kulit buah mudah ditanggalkan untuk mendedahkan biji yang:
- Licin;
- Berwarna coklat kehijauan; dan
- Berkilat.
Penggunaan buah sebagai makanan
Menurut buku tersebut, buah api-api tidak dimakan dalam keadaan segar.
Buah yang telah gugur dikumpulkan dan kulitnya dibuang. Bijinya kemudian direndam di dalam air selama dua malam.
Tujuan rendaman ialah untuk:
- Melembutkan biji; dan
- Menghilangkan getahnya.
Selepas direndam, biji direbus dan dihancurkan sehingga menjadi tepung.
Tepung ini digunakan untuk membuat kuih seperti:
- Kuih koci; dan
- Buah Melaka.
Sumber menyatakan bahawa tepung daripada biji api-api mempunyai rasa yang enak selepas melalui proses penyediaan tersebut.
Mengapa buah tidak dimakan terus?
Sumber rujukan menjelaskan bahawa buah api-api perlu direndam dan direbus sebelum diproses menjadi tepung.
Langkah tersebut menunjukkan bahawa buah mentah mengandungi getah atau bahan yang perlu disingkirkan terlebih dahulu. Oleh itu, buah tidak sesuai dimakan terus tanpa pemprosesan.
Sumber tidak memberikan maklumat tentang jenis sebatian dalam getah, tempoh perebusan atau tahap keselamatan jika pemprosesan tidak dilakukan dengan sempurna.
Resin pada kulit batang
Kulit batang api-api menghasilkan resin berwarna hijau dan mempunyai rasa pahit.
Menurut catatan tradisional dalam buku, resin ini dikaitkan dengan dua penggunaan:
- Bersifat afrodisiak; dan
- Digunakan sebagai ubat sakit gigi.
Walau bagaimanapun, sumber tidak memberikan maklumat tentang dos, kaedah penggunaan terperinci atau bukti klinikal bagi kegunaan tersebut.
Istilah afrodisiak dalam konteks ini merujuk kepada penggunaan tradisional dan bukan pengesahan saintifik terhadap kesannya.
Penggunaan akar
Akar api-api turut direkodkan sebagai mempunyai sifat afrodisiak dalam amalan tradisional.
Namun, sumber rujukan tidak menerangkan:
- Bahagian akar yang digunakan;
- Cara penyediaan;
- Sukatan;
- Tempoh penggunaan; atau
- Kesan sampingan.
Oleh itu, penggunaan tersebut hanya boleh dianggap sebagai rekod etnobotani daripada sumber berkenaan.
Penggunaan biji muda
Biji muda api-api digunakan secara tradisional sebagai ubat pupuk pada bisul.
Pupuk ialah sediaan tumbuhan yang diletakkan pada bahagian luar tubuh. Dalam sumber, penggunaannya bertujuan untuk:
- Mempercepat kematangan bisul; dan
- Membantu bisul pecah.
Buku tidak menghuraikan cara menyediakan pupuk, tempoh penggunaannya atau risiko iritasi kulit.
Abu pokok api-api
Abu daripada pokok api-api mengandungi banyak alkali menurut keterangan sumber.
Abu tersebut digunakan sebagai bahan sabun di India. Kandungan alkali membantu menerangkan mengapa abu tumbuhan boleh digunakan dalam proses pembuatan sabun tradisional.
Penggunaan ini menunjukkan bahawa api-api bukan sahaja mempunyai nilai sebagai tumbuhan makanan dan ubatan tradisional, tetapi juga sebagai sumber bahan kegunaan harian.
Ringkasan bahagian dan kegunaan
| Bahagian tumbuhan | Kegunaan yang direkodkan |
|---|---|
| Buah dan biji matang | Diproses menjadi tepung untuk kuih |
| Resin kulit batang | Penggunaan tradisional sebagai afrodisiak dan ubat sakit gigi |
| Akar | Penggunaan tradisional sebagai afrodisiak |
| Biji muda | Pupuk pada bisul |
| Abu pokok | Bahan sabun tradisional |
Kepentingan etnobotani pokok api-api
Pokok api-api menunjukkan bagaimana masyarakat memanfaatkan tumbuhan bakau dalam pelbagai cara.
Kegunaannya merangkumi:
- Sumber makanan selepas diproses;
- Amalan perubatan tradisional;
- Bahan pupuk luaran;
- Bahan pembuatan sabun; dan
- Sumber pengetahuan tumbuhan pesisir.
Catatan ini juga menunjukkan bahawa pengetahuan tradisional merangkumi kaedah pemprosesan yang khusus. Buah tidak dimakan begitu sahaja, sebaliknya perlu direndam, direbus dan dihancurkan sebelum digunakan.
Batas maklumat dalam sumber
Rujukan tersebut tidak menyediakan maklumat tentang:
- Spesies tepat dalam genus Avicennia;
- Kandungan fitokimia;
- Nilai pemakanan tepung biji;
- Dos penggunaan resin atau akar;
- Tahap ketoksikan;
- Kesan sampingan; dan
- Kajian klinikal manusia.
Oleh itu, kegunaan perubatan yang dinyatakan perlu difahami sebagai rekod penggunaan tradisional. Ia belum boleh dianggap sebagai rawatan yang telah dibuktikan selamat dan berkesan secara klinikal.
Kata kunci: pokok api-api, Avicennia sp., bakau, tumbuhan pesisir, akar udara, buah kapsul, biji api-api, tepung buah bakau, resin tumbuhan, pupuk bisul, sabun tradisional, etnobotani, tumbuhan liar berkhasiat ubatan
Sumber Rujukan
Aman, R. Tumbuhan Liar Berkhasiat Ubatan. Entri “Api-Api”.
