Belimbing tanah ialah tumbuhan herba kecil daripada famili Oxalidaceae. Dalam buku Tumbuhan Liar Berkhasiat Ubatan, tumbuhan ini direkodkan dengan nama botani Oxalis barrelieri Linn. dan turut dikenali sebagai belimbing bukit.
Tumbuhan ini hidup secara liar di kawasan lembah, tanah lembap dan padang. Bahagian akar, daun dan buah digunakan dalam amalan perubatan tradisional. Walau bagaimanapun, khasiat yang dinyatakan dalam sumber merupakan catatan penggunaan tradisional dan tidak disertai bukti ujian klinikal manusia.
Habitat belimbing tanah
Belimbing tanah boleh ditemukan hidup liar di:
- Kawasan lembah;
- Tanah yang lembap; dan
- Kawasan padang.
Keadaan tersebut menunjukkan bahawa tumbuhan ini cenderung hidup di kawasan yang mempunyai bekalan kelembapan mencukupi. Ia boleh tumbuh tanpa ditanam dan menjadi sebahagian daripada vegetasi herba di kawasan terbuka.
Ciri morfologi
Belimbing tanah ialah tumbuhan herba kecil yang mempunyai batang berwarna hijau. Ketinggiannya boleh mencapai kira-kira 0.5 meter.
Antara ciri utama yang dinyatakan dalam sumber ialah:
| Bahagian | Ciri morfologi |
|---|---|
| Batang | Berwarna hijau |
| Daun | Daun majmuk dengan tiga anak daun berbentuk bulat |
| Bunga | Berwarna ungu keputihan |
| Buah | Kecil, berwarna hijau hingga hitam dan berasa masam |
Struktur daun majmuk
Daunnya merupakan daun majmuk yang terdiri daripada tiga helai anak daun.
Setiap anak daun berbentuk hampir bulat. Susunan tiga anak daun ini menjadi salah satu ciri yang membantu pengecaman belimbing tanah di lapangan.
Walaupun dinamakan belimbing tanah, bentuk daunnya tidak menyerupai pokok belimbing biasa. Nama tersebut kemungkinan lebih berkaitan dengan sifat atau rasa buahnya yang masam.
Bunga berwarna ungu keputihan
Bunga belimbing tanah mempunyai warna ungu keputihan.
Berdasarkan gambar dalam buku, bunganya bersaiz kecil dan keluar pada tangkai yang tumbuh daripada bahagian batang. Warna bunganya agak lembut dan tidak begitu menonjol berbanding warna hijau daun.
Ciri buah
Buah belimbing tanah bersaiz kecil dan berubah warna daripada hijau kepada hitam apabila semakin matang.
Buah tersebut mempunyai rasa masam. Sumber menyatakan bahawa buah segar boleh dimakan dalam amalan tradisional, manakala buah berwarna hitam dianggap lebih berkesan untuk tujuan tertentu.
Namun, sumber tidak menerangkan tahap kematangan yang selamat, jumlah pengambilan atau kandungan kimia buah.
Bahagian tumbuhan yang digunakan
Bahagian belimbing tanah yang digunakan secara tradisional meliputi seluruh tumbuhan:
- Akar;
- Daun; dan
- Buah.
Ketiga-tiga bahagian ini direbus bersama sehingga air rebusan menjadi sejuk sebelum diminum.
Kaedah penyediaan air rebusan
Kaedah penggunaan yang direkodkan ialah:
- Akar, daun dan buah dikumpulkan.
- Keseluruhan bahan direbus.
- Air rebusan dibiarkan sehingga sejuk.
- Air tersebut diminum dua kali sehari.
Sumber tidak memberikan sukatan tumbuhan, isipadu air, tempoh merebus atau jumlah air rebusan bagi setiap pengambilan.
Penggunaan tradisional untuk kencing manis
Air rebusan keseluruhan tumbuhan diminum dalam amalan tradisional bagi membantu merawat kencing manis.
Kencing manis atau diabetes ialah keadaan yang melibatkan kawalan glukosa darah. Walaupun tumbuhan ini direkodkan digunakan secara tradisional, sumber tidak menyediakan data tentang:
- Kandungan bahan antidiabetik;
- Pengaruhnya terhadap glukosa darah;
- Dos yang berkesan;
- Keselamatan penggunaan; atau
- Interaksi dengan ubat diabetes.
Oleh itu, penggunaannya tidak boleh dianggap sebagai pengganti ubat atau pemantauan perubatan.
Penggunaan untuk darah tinggi
Air rebusan belimbing tanah turut dipercayai digunakan untuk masalah darah tinggi.
Selain itu, buah segar dimakan dengan tujuan menurunkan tekanan darah. Buah yang telah bertukar hitam dikatakan lebih berkesan menurut catatan tradisional dalam buku.
Namun, sumber tidak menerangkan mengapa buah hitam dianggap lebih kuat atau sama ada perubahan tersebut berkaitan dengan tahap kematangan dan kandungan metabolit tertentu.
Penggunaan untuk sakit buah pinggang
Air rebusan tumbuhan ini juga digunakan secara tradisional bagi merawat sakit buah pinggang.
Istilah “sakit buah pinggang” boleh merangkumi pelbagai keadaan yang berbeza. Sumber tidak menyatakan jenis gangguan buah pinggang yang dimaksudkan atau mekanisme tindakan tumbuhan tersebut.
Individu yang mengalami sakit pada bahagian pinggang, perubahan air kencing atau bengkak badan memerlukan pemeriksaan perubatan untuk mengenal pasti punca sebenar.
Penggunaan untuk lemah jantung
Belimbing tanah turut dipercayai digunakan dalam amalan tradisional bagi masalah yang disebut sebagai “lemah jantung”.
Istilah ini tidak dihuraikan lebih lanjut dalam sumber. Ia mungkin merujuk kepada rasa lemah, cepat penat atau keadaan berkaitan fungsi jantung dalam pemahaman tradisional.
Tiada bukti klinikal atau parameter fisiologi diberikan untuk menyokong tuntutan tersebut.
Penggunaan untuk menghilangkan dahaga
Air rebusan belimbing tanah juga diminum untuk membantu menghilangkan dahaga.
Penggunaan ini mungkin berkait dengan rasa masam buah dan pengambilan air rebusan. Namun, sumber tidak menyediakan maklumat tentang kandungan elektrolit atau kesan hidrasi tumbuhan tersebut.
Ringkasan kegunaan tradisional
| Bahagian atau penyediaan | Kegunaan yang direkodkan |
|---|---|
| Air rebusan akar, daun dan buah | Kencing manis, darah tinggi, sakit buah pinggang, lemah jantung dan menghilangkan dahaga |
| Buah segar | Menurunkan tekanan darah tinggi |
| Buah yang telah hitam | Dipercayai lebih berkesan untuk tujuan yang sama |
Kepentingan catatan etnobotani
Catatan mengenai belimbing tanah menunjukkan bahawa tumbuhan herba liar di kawasan lembap turut mempunyai nilai dalam pengetahuan perubatan tradisional.
Pengetahuan tersebut merangkumi:
- Pengecaman berdasarkan daun, bunga dan buah;
- Pemilihan keseluruhan tumbuhan sebagai bahan rebusan;
- Penggunaan buah segar; dan
- Perbezaan penggunaan mengikut tahap warna buah.
Maklumat ini penting sebagai dokumentasi etnobotani, tetapi kajian lanjut diperlukan untuk menentukan komposisi fitokimia, tahap ketoksikan dan keberkesanan sebenar.
Had maklumat dalam sumber
Berdasarkan halaman yang diberikan, sumber tidak menyediakan maklumat tentang:
- Kandungan nutrien;
- Sebatian fitokimia;
- Dos yang selamat;
- Kesan sampingan;
- Ketoksikan;
- Interaksi dengan ubat;
- Kajian haiwan; atau
- Kajian klinikal manusia.
Oleh itu, semua khasiat yang dinyatakan lebih tepat diterangkan sebagai penggunaan tradisional yang direkodkan dalam buku.
Kata kunci: belimbing tanah, belimbing bukit, Oxalis barrelieri, Oxalidaceae, tumbuhan herba, tumbuhan liar, daun majmuk, buah masam, kencing manis, darah tinggi, sakit buah pinggang, lemah jantung, air rebusan herba, perubatan tradisional, etnobotani
Sumber Rujukan
Aman, R. Tumbuhan Liar Berkhasiat Ubatan. Entri “Belimbing Tanah”.
