Petai (Parkia speciosa) dan jering (Archidendron jiringa ) merupakan dua jenis kekacang yang cukup terkenal di Asia Tenggara. Kedua-duanya mempunyai aroma dan rasa yang kuat sehingga sering digunakan sebagai penambah rasa dalam makanan tradisional. Dari sudut botani, kedua-dua spesies tergolong dalam keluarga Fabaceae dan turut mempunyai nilai ekonomi serta ekologi, khususnya dalam sistem agroforestri dan kebun campuran.
Selain menjadi sumber makanan, petai dan jering menarik perhatian dalam penyelidikan kerana kandungan nutrien, antinutrien, metabolit sekunder dan peranannya dalam sistem pertanian berasaskan pokok.
Petai dan jering sebagai sumber makanan tempatan
Petai dan jering mempunyai kandungan lembapan yang tinggi serta kandungan lemak yang rendah. Walaupun kedua-duanya berasal daripada keluarga tumbuhan yang sama, komposisi nutriennya tidak sepenuhnya serupa.
Jering dilaporkan mengandungi kira-kira 5% protein kasar berdasarkan berat basah, manakala petai mengandungi sekitar 6%. Dari segi kualiti protein, jering mempunyai skor kimia sebanyak 59%, berbanding 42% bagi petai.
Jering turut mengandungi sekitar 47.8% asid amino penting. Walaupun metionin merupakan asid amino yang terhad, jering mempunyai kandungan sistein yang tinggi. Perbezaan ini menunjukkan bahawa kedua-dua jenis kekacang mempunyai profil nutrisi tersendiri dan tidak semestinya boleh dinilai hanya berdasarkan jumlah protein kasar.
Antinutrien dalam petai dan jering
Seperti kebanyakan kekacang, petai dan jering turut mengandungi beberapa komponen antinutrien.
Dalam jering, antinutrien yang dilaporkan termasuk tannin dan perencat tripsin. Kandungan bahan ini lebih rendah pada biji yang matang dan banyak tertumpu pada bahagian testa atau kulit biji.
Petai pula mempunyai tahap tannin, perencat tripsin dan hemaglutinin yang dilaporkan lebih rendah.
Kehadiran antinutrien penting diberi perhatian kerana sebatian tertentu boleh mempengaruhi proses penghadaman atau penggunaan nutrien dalam makanan.
Pemprosesan boleh mengurangkan antinutrien
Kaedah pemprosesan boleh membantu mengurangkan sebahagian antinutrien dalam biji.
Dokumen menunjukkan bahawa rawatan menggunakan haba lembap lebih berkesan berbanding haba kering dalam mengurangkan perencat tripsin dan hemaglutinin. Selain itu, percambahan biji dilaporkan lebih berkesan daripada proses penapaian menggunakan Rhizopus oligosporus.
Dapatan ini menunjukkan bahawa cara bahan makanan diproses boleh mempengaruhi komposisi kimianya. Dalam konteks penggunaan tradisional, proses seperti memasak dan percambahan bukan sekadar mengubah tekstur atau rasa, tetapi berpotensi mempengaruhi kandungan komponen antinutrisi.
Petai dan jering dalam sistem agroforestri
Nilai petai dan jering tidak terhad kepada buah atau bijinya sahaja. Kedua-dua pokok sering ditanam dalam sistem agroforestri dan kebun campuran sebagai tanaman buah yang mempunyai nilai ekonomi.
Dalam sesetengah sistem, kedua-duanya ditanam bersama spesies pokok lain. Dokumen menyebut penggunaan petai dan jering dalam plot pemulihan tanah gambut pasca kebakaran bersama spesies seperti Shorea balangeran dan durian (Durio zibethinus).
Petai dan jengkol juga digunakan dalam eksperimen pengayaan biodiversiti di ladang kelapa sawit. Dalam eksperimen tersebut, sistem pulau pokok yang mempunyai pelbagai spesies menunjukkan pengeluaran berlebihan berbanding sistem yang hanya mengandungi satu spesies.
Dari perspektif agroekologi, dapatan ini menunjukkan potensi tanaman tempatan seperti petai dan jering untuk dimasukkan ke dalam sistem pertanian yang lebih pelbagai.
Sumbangan kepada kesuburan tanah
Sebagai tumbuhan daripada kumpulan kekacang, petai dan jengkol turut dikaitkan dengan peningkatan kesuburan tanah melalui pengikatan nitrogen.
Dokumen menyatakan bahawa kedua-duanya disyorkan sebagai tanaman selingan dalam ladang kelapa sawit.
Ciri ini menjadikan tanaman kekacang berkayu berpotensi memainkan lebih daripada satu fungsi dalam sistem pertanian. Selain menghasilkan makanan, ia juga boleh menjadi sebahagian daripada strategi kepelbagaian tanaman dan pengurusan ekologi ladang.
Nilai ekonomi kepada komuniti
Petai dan jering turut mempunyai nilai kepada masyarakat sekitar hutan. Kedua-duanya dikategorikan sebagai tanaman bukan kayu yang boleh menyumbang kepada pendapatan komuniti.
Dalam komuniti adat Kasepuhan Karang, petai dilaporkan mempunyai nilai manfaat ekonomi tertinggi antara tanaman ladang yang dikaji, dengan nilai melebihi IDR 10 juta seunit sebagaimana dinyatakan dalam dokumen.
Namun begitu, nilai ekonomi tidak semestinya sama dengan nilai budaya. Dalam masyarakat adat Krui, petai dan jering mempunyai indeks kepentingan budaya yang rendah, iaitu ICS = 4, menunjukkan penggunaannya lebih terhad berbanding beberapa tanaman lain dalam komuniti tersebut.
Aroma kuat dan kandungan fitokimia
Salah satu ciri paling mudah dikenali pada petai dan jering ialah rasa serta aromanya yang kuat. Ciri yang hampir sama juga terdapat pada kabau (Archidendron bubalinum), dan ketiga-tiganya digunakan sebagai perasa makanan.
Genus Parkia pula diketahui mengandungi pelbagai metabolit sekunder, termasuk terpenoid, asid fenolik, flavonoid dan sebatian meruap.
Dokumen mengaitkan metabolit tersebut dengan pelbagai aktiviti farmakologi yang telah dikaji, termasuk aktiviti antidiabetik, antikanser dan antimikrob.
Walau bagaimanapun, maklumat ini merujuk kepada potensi dan hasil kajian berkaitan genus Parkia. Ia tidak bermaksud pengambilan petai secara biasa boleh dianggap sebagai rawatan untuk penyakit tersebut.
DNA barkod untuk mengenal pasti petai dan jering
Teknologi molekul turut digunakan untuk membezakan spesies dan populasi petai serta jengkol.
Menurut dokumen, DNA barkod matK dan trnL-trnL-trnF IGS berjaya membezakan aksesi petai dan jengkol. Penanda trnL-trnL-trnF menunjukkan keupayaan yang lebih baik untuk membezakan populasi dalam spesies.
Penggunaan penanda DNA seperti ini penting dalam kajian biodiversiti, pemuliharaan sumber genetik dan pengesahan identiti bahan tanaman.
Perosak dan penyakit
Petai dan jering juga boleh terdedah kepada penyakit tanaman.
Fusarium oxysporum dilaporkan boleh menjangkiti kedua-dua A. pauciflorum dan P. speciosa. Walau bagaimanapun, kedua-dua tanaman menunjukkan tahap kerentanan sederhana, dengan pertumbuhan patogen yang lebih perlahan berbanding tumbuhan perumah yang sangat rentan.
Pada peringkat persemaian, tahap kerosakan anak benih petai dan jengkol akibat serangan perosak dan penyakit pula dikategorikan sebagai ringan, iaitu sekitar 1–25% dalam kajian yang dirujuk.
Petai dan jering sebagai sebahagian ekosistem
Kedua-dua tumbuhan turut mempunyai hubungan dengan hidupan liar.
Kera ekor panjang (Macaca fascicularis) dilaporkan memakan petai dan jengkol sebagai sumber makanan dalam kawasan kebun campuran.
Ini menunjukkan bahawa pokok buah tempatan bukan sahaja mempunyai fungsi kepada manusia, tetapi turut menjadi sebahagian daripada jaringan makanan dalam ekosistem pertanian dan hutan.
Secara keseluruhannya, dokumen menggambarkan petai dan jering sebagai dua kekacang tempatan yang mempunyai fungsi pelbagai. Dari sudut makanan, kedua-duanya mempunyai profil protein dan antinutrien yang berbeza. Dari perspektif pertanian pula, kedua-duanya mempunyai peranan dalam agroforestri, kesuburan tanah, ekonomi komuniti, biodiversiti dan pemulihan landskap.
Kata kunci
petai, jering, jengkol, Parkia speciosa, Archidendron jiringa, Archidendron pauciflorum, Fabaceae, kekacang, protein, sistein, antinutrien, tannin, perencat tripsin, hemaglutinin, agroforestri, kebun campuran, pengikatan nitrogen, kesuburan tanah, metabolit sekunder, fitokimia, flavonoid, terpenoid, asid fenolik, DNA barkod, biodiversiti, tanaman bukan kayu, Fusarium oxysporum
Sumber Rujukan
Herman, et al. (2023). The ability of matK and trnL-trnL-trnF intergenic spacer to discern certain species accessions of the families Solanaceae and Fabaceae. SABRAO Journal of Breeding and Genetics.
Hidayat, W., Hafizianor, & Asysyifa. (2022). Faktor-faktor yang mempengaruhi keputusan petani dalam memilih pola dukuh di Desa Biih dan Desa Atiim Kabupaten Banjar. Jurnal Sylva Scienteae.
Hidayat, D. C., et al. (2020). Value of vegetation diversity for indigenous (Adat) community of Kasepuhan Karang. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 533.
Kamilah, S. N., Jarulis, J., & Sarti, Y. (2022). Jenis tumbuhan pakan dan tempat beristirahat Macaca fascicularis di kawasan kebun campuran. BIOEDUSAINS: Jurnal Pendidikan Biologi dan Sains.
Komariah, D., & Hartana, A. (2016). Variasi morfologi kabau (Archidendron bubalinum) dan pemanfaatannya di Sumatra.
Latifah, S., Purwoko, A., & Siregar, J. W. (2023). Exploration of species and spatial distribution non-timber forest products using Geographic Information System (GIS). Journal of Sylva Indonesiana.
Manar, A. P., Hikmat, A., & Zuhud, E. A. (2023). The role of Leguminosae plants for soil fertility in oil palm plantations. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1243.
Mardhatillah, R., Pamoengkas, P., & Istomo, I. (2019). Peatlands rehabilitation through species enrichment on post-fire oil palm plantation area. Media Konservasi.
Mardhiansyah, M., Hamido, D., Pebriandi, P., Irfani, E., & Lestari, I. (2025). Identification of the level of pest and disease damage at the BPDASHL Indragiri Rokan Nursery, Pekanbaru, Riau. Jurnal Biologi Tropis.
Mohamed, S., Rahman, M. A., Sulaiman, S., & Abdullah, F. (1987). Some nutritional and anti-nutritional components in Jering (Pithecellobium jeringa), Keredas (Pithecellobium microcarpum) and Petai (Parkia speciosa).
Novasari, D., Qurniati, R., & Duryat, D. (2020). Keragaman jenis tanaman pada sistem pengelolaan hutan kemasyarakatan.
Saleh, M., Jalil, J., Zainalabidin, S., Asmadi, A., Mustafa, N., & Kamisah, Y. (2021). Genus Parkia: Phytochemical, medicinal uses, and pharmacological properties. International Journal of Molecular Sciences, 22.
Soleha, S., Muslim, A., Suwandi, S., Kadir, S., & Pratama, R. (2021). Host range studies of Fusarium oxysporum, causal agent of seedling wilt disease of Acacia mangium. Biodiversitas Journal of Biological Diversity.
Sutami, S., Mardhiansyah, M., & Yoza, D. (2021). Kontribusi hasil hutan bukan kayu terhadap pendapatan masyarakat sekitar hutan larangan adat Ghimbo Potai Kecamatan Kampar Kabupaten Kampar Provinsi Riau. Jurnal Ilmu-Ilmu Kehutanan.
Wulandari, C., Sari, D. R., Syahiib, A. N., & Novasari, D. (2024). Correlation status of Cultural Significance Index to characteristics of Krui Indigenous People as a base for Repong Damar conservation efforts. International Journal of Design & Nature and Ecodynamics.
Zemp, D., et al. (2019). Tree performance in a biodiversity enrichment experiment in an oil palm landscape. Journal of Applied Ecology.
