Artikel-artikel sebelum ini dalam siri ini menunjukkan bahawa biodiversiti Malaysia sangat kaya tetapi berdepan pelbagai ancaman. Persoalan seterusnya ialah: apakah yang sedang dan boleh dilakukan untuk melindunginya? Artikel ini meneliti dasar, kawasan perlindungan, mekanisme kewangan baharu, dan peranan masyarakat berdasarkan kajian saintifik.
Sejarah Pemuliharaan Hutan Malaysia
Malaysia telah mengamalkan pemuliharaan hutan sejak 1930-an dan menubuhkan rangkaian kawasan perlindungan melalui taman negara, rizab hidupan liar, santuari dan taman alam [1]. Taman Negara, taman negara terbesar di Semenanjung Malaysia yang kebanyakannya terdiri daripada hutan dara seluas 434,351 hektar, diumumkan pada 1939 [1]. Hutan Malaysia juga diurus berdasarkan prinsip pengurusan hutan lestari untuk menghasilkan aliran hasil dan perkhidmatan hutan yang berterusan [1].
Selain fungsi ekonomi, hutan memainkan peranan perlindungan penting termasuk mengekalkan kestabilan alam sekitar, mengurangkan kerosakan akibat banjir dan hakisan, dan melindungi bekalan air [1].
Komitmen Antarabangsa dan Dasar Kebangsaan
Malaysia meratifikasi Konvensyen Kepelbagaian Biologi (CBD) pada 1994 dan sejak itu merangka dasar biodiversiti kebangsaan serta mengarusperdanakan biodiversiti merentasi sektor [2]. Namun, analisis Tong (2020) mempersoalkan sama ada lebih banyak dasar dan undang-undang semestinya lebih baik, kerana litupan hutan yang menurun dan bilangan spesies terancam yang agak tinggi mungkin menunjukkan pemuliharaan biodiversiti belum berjaya [2].
Bagi flora, ulasan Chua dan rakan-rakan (2022) menyatakan Malaysia komited untuk mengurangkan kehilangan populasi pokok dan kepupusan spesies [3]. Melalui projek Penilaian Pokok Global, Malaysia mengesahkan bahawa kira-kira 24% kepelbagaian pokoknya terdedah kepada pelbagai ancaman [3]. Usaha difokuskan kepada pemuliharaan in situ dan pemahaman dinamik populasi [3].
Mengenal Pasti Kawasan Penting
Kawasan Tumbuhan Penting (IPA) ialah kawasan yang dikenal pasti untuk memastikan habitat utama dilindungi dan diurus dengan baik [4]. Pada masa kajian, terdapat 1,771 IPA yang dikenal pasti di seluruh dunia, tetapi inisiatif IPA di Malaysia masih di peringkat awal [4]. Percubaan pertama dilakukan di Terengganu menggunakan pangkalan data herbarium [4]. Pengkaji mencadangkan penggunaan sistem maklumat geografi, analisis keputusan pelbagai kriteria dan pemodelan taburan spesies [4].
Mekanisme Kewangan: Biobank
Salah satu mekanisme berasaskan pasaran yang dicadangkan untuk membiayai pemuliharaan ialah skim biobank [5]. Kajian Wook dan rakan-rakan (2022) meneliti dua skim sedia ada, iaitu di New South Wales, Australia dan Malua Biobank di Sabah, untuk menilai isu dan cabaran penubuhan biobank di Semenanjung Malaysia [5].
Pemulihan Habitat Membuahkan Hasil
Pemulihan habitat juga penting. Satu kajian di Asia Tenggara menyatakan pemulihan habitat sekunder, sekurang-kurangnya di sesetengah negara, boleh mengurangkan sebahagian kehilangan biodiversiti dan berpotensi menurunkan kadar kepupusan yang diramalkan [6]. Projek Sow-A-Seed di Sabah, yang memulihkan hutan rosak sejak 1998, akhirnya diklasifikasikan sebagai hutan perlindungan Kelas 1, iaitu status pemuliharaan tertinggi di Malaysia, dan dikeluarkan daripada perhutanan komersial pada 2015 [7].
Penguatkuasaan yang Bijak
Bagi spesies terancam seperti Harimau Malaya, penguatkuasaan di lapangan sangat penting. Projek anti-pemburuan lapan tahun di Semenanjung Malaysia mendapati kekerapan pencerobohan pemburu turun 40% [8]. Peningkatan prestasi renjer pada tiga peringkat kritikal anti-pemburuan menjadi kunci meningkatkan kepastian tangkapan, disokong oleh kitaran “belajar dan menyesuaikan” dengan penganalisis khusus [8].
Keperluan Melindungi Lebih Banyak Kawasan
Satu ulasan rantau Indo-Malaysia memberi amaran bahawa dalam dekad akan datang, sebahagian besar rantau ini mungkin kehilangan hampir semua hutan yang tidak dilindungi [9]. Melindungi bahagian yang jauh lebih besar daripada hutan yang tinggal disifatkan sebagai satu-satunya cara untuk melindungi banyak spesies endemik [9].
Peranan Rakyat
Pemuliharaan bukan hanya tanggungjawab kerajaan. Satu kajian di Asia Tenggara mencadangkan inisiatif pemuliharaan merangkumi pendidikan awam, mengekalkan mata pencarian, meningkatkan kelestarian pertanian dan memperkukuh institusi pemuliharaan [6]. Kajian pengunjung Taman Negara menunjukkan orang ramai bersedia membayar RM15.42 hingga RM18.07 untuk meningkatkan bilangan harimau, dan faktor pendidikan dan jantina mempengaruhi keutamaan mereka [10].
Ringkasan Langkah Pemuliharaan
| Langkah | Contoh di Malaysia |
|---|---|
| Kawasan perlindungan | Taman Negara (1939); hutan perlindungan Kelas 1 |
| Penilaian spesies | Penilaian Pokok Global |
| Pengenalpastian kawasan penting | IPA di Terengganu |
| Mekanisme kewangan | Malua Biobank, Sabah |
| Pemulihan habitat | Sow-A-Seed, Sabah |
| Penguatkuasaan | Projek anti-pemburuan harimau |
Panduan Praktikal
Ketahui dan patuhi undang-undang hidupan liar dan perhutanan.
Sokong usaha pemuliharaan melalui yuran taman, sumbangan atau sukarelawan.
Pilih produk yang diperakui lestari, seperti kayu dan minyak sawit.
Didik keluarga dan komuniti tentang kepentingan biodiversiti.
Bagi petani dan pekebun, amalkan pertanian lestari dan dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang amalan yang mesra biodiversiti.
Kesimpulan
Malaysia mempunyai sejarah panjang pemuliharaan hutan, komitmen antarabangsa melalui CBD dan pelbagai dasar biodiversiti. Namun, penurunan litupan hutan dan bilangan spesies terancam menunjukkan dasar sahaja tidak mencukupi. Usaha seperti penilaian spesies, pengenalpastian kawasan penting, mekanisme biobank, pemulihan habitat dan penguatkuasaan yang lebih bijak menunjukkan hasil yang memberangsangkan. Penglibatan rakyat, petani dan industri amat diperlukan untuk memastikan biodiversiti Malaysia terus terpelihara.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih. Dasar dan status kawasan perlindungan mungkin telah berubah. Rujuk agensi kerajaan berkaitan untuk maklumat terkini.
Rujukan
[1] Wan Mohd Naziman Wan Ahmad (2026). Sustainable Forest Management and Conservation in Malaysia. JIRCAS Working Report. DOI: 10.64096/0002001109.
[2] Pei-Sin Tong (2020). More policies and laws, is it better for biodiversity conservation in Malaysia?. Conservation Science and Practice. DOI: 10.1111/csp2.235.
[3] L. L. Chua et al. (2022). Current state of knowledge on the extinction risk of Malaysian tree species: Proximate needs to mitigate loss. PLANTS, PEOPLE, PLANET. DOI: 10.1002/ppp3.10320.
[4] M. Hamidah et al. (2020). Towards identification of important plant areas (IPA) for Peninsular Malaysia. Methodology and future directions. Heliyon. DOI: 10.1016/j.heliyon.2020.e04370.
[5] Izawati Wook et al. (2022). BIOBANKING SCHEME FOR FOREST CONSERVATION IN PENINSULAR MALAYSIA: A BRIEF APPRAISAL. Malaysian Journal of Syariah and Law. DOI: 10.33102/mjsl.vol10no1.308.
[6] N. Sodhi et al. (2010). The state and conservation of Southeast Asian biodiversity. Biodiversity and Conservation. DOI: 10.1007/s10531-009-9607-5.
[7] E. P. Axelsson et al. (2024). Lessons learned from 25 years of operational large-scale restoration: The Sow-A-Seed project, Sabah, Borneo. Ecological Engineering. DOI: 10.1016/j.ecoleng.2024.107282.
[8] Wai-Yee Lam et al. (2023). Using a crime prevention framework to evaluate tiger counter-poaching in a Southeast Asian rainforest. Frontiers in Conservation Science. DOI: 10.3389/fcosc.2023.1213552.
[9] Alice C Hughes (2018). Have Indo-Malaysian forests reached the end of the road?. Biological Conservation. DOI: 10.1016/j.biocon.2018.04.029.
[10] Tareq Mzek et al. (2022). Assessing visitors’ preferences and willingness to pay for the Malayan Tiger conservation in a Malaysian National Park: A choice experiment method. Ecological Economics. DOI: 10.1016/j.ecolecon.2021.107218.
