Harimau Malaya (Panthera tigris jacksoni) bukan sekadar haiwan liar. Ia muncul pada Jata Negara, menjadi gelaran pasukan bola sepak kebangsaan, dan simbol kekuatan serta keberanian rakyat Malaysia [1]. Namun, di sebalik simbolisme ini, populasi harimau di hutan Semenanjung Malaysia telah merosot dengan sangat teruk. Artikel ini meneliti status, ancaman dan usaha pemuliharaan Harimau Malaya berdasarkan kajian saintifik.
Penurunan yang Dramatik
Harimau Malaya ialah subspesies harimau yang terancam kritikal dan endemik di Semenanjung Malaysia [2]. Kajian genetik menyatakan populasi harimau di Semenanjung Malaysia telah merosot lebih 95% dalam tempoh 70 tahun yang lalu [3].
Beberapa sumber memberikan anggaran berikut:
Satu kajian melaporkan populasi dianggarkan kurang daripada 200 individu yang tinggal di habitat hutan hujan terpencil [4].
Kajian pilihan pengunjung di Taman Negara juga menyebut populasi liar terus merosot kepada kurang daripada 200 [5].
Ten dan rakan-rakan (2021) menyifatkan populasi ini berada dalam keadaan “kejatuhan” yang boleh membawa kepada kepupusan dalam dekad akan datang [4].
Anggaran Kepadatan Terdahulu
Kajian perangkap kamera di Taman Negara memberikan anggaran kepadatan harimau yang boleh dipercayai pertama, iaitu purata 1.66 harimau dewasa bagi setiap 100 km², dengan anggaran 68 harimau dewasa dalam taman seluas 4,343 km² [6]. Babi hutan merupakan mangsa berpotensi paling penting, diikuti kijang [6].
Kajian di sembilan lokasi pada 1997–1999 menganggarkan kepadatan 0.51–1.95 harimau setiap 100 km², mencadangkan populasi kebangsaan sehingga beberapa ratus ekor pada masa itu [7].
Perbandingan angka ini dengan anggaran terkini kurang 200 individu menunjukkan penurunan yang berterusan.
Ancaman Utama
Pemburuan Haram
Antara 2008 dan 2019, sekurang-kurangnya 45 individu telah dikeluarkan dari alam liar: 39 diburu, empat ditangkap akibat konflik, satu mati akibat virus distemper anjing, dan satu dilanggar kenderaan [4].
Kehilangan dan Pemecahan Habitat
Kajian imej satelit mendapati Semenanjung Malaysia kehilangan 1.35 juta hektar hutan semula jadi antara 1988 dan 2012, dengan 0.83 juta hektar hilang dalam habitat harimau [2]. Hampir separuh (48%) kawasan hutan yang hilang ditukar kepada ladang pokok, dan ladang industri, terutamanya kelapa sawit, serta tanah yang baru dibersihkan membentuk 80% hutan yang ditukar kepada ladang sejak 1988 [2]. Ladang getah pula disebut sebagai ancaman yang semakin muncul [2].
Ancaman Baharu: Jalan Raya dan Penyakit
Kemalangan jalan raya dan penyakit berjangkit telah muncul sebagai faktor baharu yang mengancam harimau [4]. Harimau Malaya dilaporkan sebagai spesies hidupan liar pertama yang diuji positif COVID-19 dan juga terdedah kepada virus distemper anjing [4].
Kepelbagaian Genetik Rendah
Kajian genetik pertama terhadap populasi kontemporari mengenal pasti 22 individu harimau daripada 295 sampel karnivor yang dikutip [3]. Dapatan mencadangkan tahap kepelbagaian genetik Harimau Malaya mungkin antara yang terendah dalam kalangan subspesies harimau yang masih wujud, walaupun skop kajian terhad [3]. Tahap kepelbagaian genetik di kawasan Taman Negara Besar juga didapati lebih rendah berbanding di Banjaran Titiwangsa [3].
Kesan Ekologi: Babi Hutan Semakin Dominan
Satu kajian di hutan simpan Semenanjung Malaysia menyatakan populasi babi hutan berkembang pesat, sebahagiannya kerana pemangsa utama seperti Harimau Malaya merosot dengan cepat [8]. Kajian lain di hutan bandar mendapati pemangsa utama seperti Harimau Malaya dan harimau kumbang tidak lagi ditemui, dan ini tercermin melalui kelimpahan babi hutan [9].
Usaha Pemuliharaan yang Menunjukkan Hasil
Satu projek lapan tahun untuk memulihkan populasi harimau di Semenanjung Malaysia menilai keberkesanan taktik anti-pemburuan renjer [10]:
Kekerapan pencerobohan pemburu turun 40% berbanding tahun asas.
Kepadatan harimau kekal di bawah potensi pemulihan tetapi stabil (0.48 setiap 100 km² pada 2014 kepada 0.53 pada 2021), kerana harimau betina utama terus hidup dan dikesan membiak.
Kepadatan harimau bintang, beruang matahari, kijang dan babi hutan kekal stabil.
Namun, jerat dawai meningkat kerana sebahagian pemburu meningkatkan bilangan jerat setiap pencerobohan sebanyak lapan kali ganda [10].
Sokongan Orang Ramai
Kajian pengunjung di Taman Negara Pahang mendapati peningkatan bilangan harimau ialah atribut pemuliharaan paling disukai, dengan kesediaan membayar antara RM15.42 hingga RM18.07 [5]. Ini menunjukkan potensi sokongan awam terhadap dana pemuliharaan.
Panduan Praktikal
Jangan membeli produk yang didakwa daripada harimau atau hidupan liar lain.
Laporkan jerat atau aktiviti pemburuan haram kepada pihak berkuasa hidupan liar.
Pandu dengan berhati-hati di jalan raya yang melalui kawasan hutan.
Sokong program pemuliharaan dan pelancongan ekologi yang bertanggungjawab.
Bagi petani di pinggir hutan, dapatkan nasihat pihak berkuasa hidupan liar, Jabatan Pertanian dan MARDI tentang langkah mengurangkan konflik dengan hidupan liar.
Kesimpulan
Harimau Malaya telah merosot lebih 95% dalam 70 tahun dan kini dianggarkan kurang daripada 200 individu. Pemburuan haram, kehilangan habitat akibat pengembangan ladang, kemalangan jalan raya, penyakit dan kepelbagaian genetik yang rendah mengancam kelangsungannya. Namun, projek anti-pemburuan yang disasarkan menunjukkan pencerobohan pemburu boleh dikurangkan dan populasi distabilkan. Masa depan simbol negara ini bergantung kepada penguatkuasaan, perlindungan habitat dan sokongan rakyat.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih. Anggaran populasi berbeza mengikut kaedah dan tahun kajian. Rujuk Jabatan Perlindungan Hidupan Liar dan Taman Negara untuk maklumat terkini.
Rujukan
[1] M. Ramli (2021). Declare Malayan Tiger Killers ‘Enemies-of-the-State’. ICR Journal. DOI: 10.52282/icr.v12i2.878.
[2] V. Shevade et al. (2017). Expansion of Industrial Plantations Continues to Threaten Malayan Tiger Habitat. Remote. Sens.. DOI: 10.3390/rs9070747.
[3] Kate Allberry et al. (2024). Emerging patterns of genetic diversity in the critically endangered Malayan tiger (Panthera tigris jacksoni). Biodiversity and Conservation. DOI: 10.1007/s10531-024-02799-9.
[4] D. Ten et al. (2021). Panthera tigris jacksoni Population Crash and Impending Extinction due to Environmental Perturbation and Human-Wildlife Conflict. Animals : an Open Access Journal from MDPI. DOI: 10.3390/ani11041032.
[5] Tareq Mzek et al. (2022). Assessing visitors’ preferences and willingness to pay for the Malayan Tiger conservation in a Malaysian National Park: A choice experiment method. Ecological Economics. DOI: 10.1016/j.ecolecon.2021.107218.
[6] K. Kawanishi et al. (2004). Conservation status of tigers in a primary rainforest of Peninsular Malaysia. Biological Conservation. DOI: 10.1016/j.biocon.2004.03.005.
[7] A. Lynam et al. (2007). Assessing the conservation status of the tiger Panthera tigris at priority sites in Peninsular Malaysia. Oryx. DOI: 10.1017/s0030605307001019.
[8] Ku Noor Khalidah et al. (2021). Spared from poaching and natural predation, wild boars are likely to play the role of dominant forest species in Peninsular Malaysia. Forest Ecology and Management. DOI: 10.1016/j.foreco.2021.119458.
[9] Ling-Tee Sze et al. (2018). Urban forest fragmentation impoverishes native mammalian biodiversity in the tropics. Ecology and Evolution. DOI: 10.1002/ece3.4632.
[10] Wai-Yee Lam et al. (2023). Using a crime prevention framework to evaluate tiger counter-poaching in a Southeast Asian rainforest. Frontiers in Conservation Science. DOI: 10.3389/fcosc.2023.1213552.
