Matoa (Pometia pinnata) ialah tanaman buah tropika yang turut dikenali sebagai pokok berkayu bernilai. Walaupun tanaman ini belum begitu meluas dibangunkan secara komersial, penyelidikan berkaitan matoa semakin berkembang, khususnya dalam bidang genetik, fenologi, fitokimia dan aktiviti bioaktif.
Kajian yang dihimpunkan dalam dokumen menunjukkan bahawa matoa bukan sahaja mempunyai kepelbagaian genetik yang tinggi, malah bahagian tumbuhan seperti daun, buah, kulit buah, batang dan kulit batang turut mengandungi pelbagai sebatian bioaktif. Namun begitu, sebahagian besar bukti yang ada masih berada pada peringkat makmal dan kajian haiwan. Oleh itu, potensinya perlu dilihat secara seimbang tanpa membuat kesimpulan kesihatan yang terlalu awal.
Kepelbagaian biologi dan genetik matoa
Matoa dilaporkan tersebar luas di Indonesia, termasuk di Papua, Maluku, Sulawesi, Kalimantan, Jawa dan Sumatra. Tanaman ini bukan sahaja dinilai sebagai spesies buah, tetapi turut dikaji sebagai pokok hutan dan tanaman landskap bandar.
Kepelbagaian matoa dapat dilihat melalui variasi warna kulit buah atau perikarp. Di Pekanbaru, empat kultivar yang dikenal pasti ialah matoa merah, kuning, hijau dan hitam. Sementara itu, kajian lain di Jawa Tengah menilai lima jenis matoa berdasarkan warna perikarp, iaitu hijau, merah, kuning, perang dan ungu.
Analisis menggunakan penanda Random Amplified Polymorphic DNA atau RAPD menunjukkan tahap variasi genetik yang tinggi. Sebanyak 39 fragmen dihasilkan daripada 12 primer terpilih, dengan 80.41% fragmen bersifat polimorfik. Sebelas primer pula dilaporkan mampu membezakan empat kultivar matoa berdasarkan jalur DNA tertentu.
Dapatan ini penting kerana variasi genetik boleh membantu proses pemilihan pokok induk, pengesahan identiti kultivar dan pengeluaran bahan tanaman yang lebih tulen. Kajian kariotip turut menunjukkan bahawa matoa berkulit hijau, kuning dan merah mempunyai bilangan kromosom yang sama, iaitu 2n=2x=22, dengan semua kromosom berbentuk metasentrik.
Selain itu, analisis gen matK membahagikan lima jenis matoa kepada dua kelompok genetik. Genom kloroplas matoa pula dilaporkan mempunyai panjang 160,372 pasangan bes. Maklumat molekul seperti ini boleh menjadi asas kepada pembangunan penanda DNA, kajian filogeni dan program pembiakbakaan matoa pada masa hadapan.
Fenologi pembungaan dan perkembangan buah
Kajian fenologi memberikan gambaran penting tentang perjalanan tanaman matoa daripada pembentukan putik bunga sehingga buah matang. Inisiasi bunga dilaporkan berlaku pada awal musim kering, iaitu sekitar penghujung Jun hingga awal Julai. Pokok kemudian mencapai peringkat pembungaan penuh pada bulan September.
Purata tempoh daripada kemunculan putik generatif sehingga bunga berkembang ialah sekitar 56 hari. Selepas antesis atau bunga berkembang sepenuhnya, buah memerlukan kira-kira 12 minggu untuk mencapai kematangan.
Walau bagaimanapun, kadar pembentukan buah yang dilaporkan hanyalah sekitar 2.51%. Nilai yang rendah ini menunjukkan bahawa tidak semua bunga berjaya berkembang menjadi buah matang. Keadaan tersebut mungkin menjadikan kajian lanjutan mengenai pendebungaan, cuaca, kesuburan pokok dan pengurusan tanaman sangat penting bagi meningkatkan pembentukan buah.
Bagi pembangunan tanaman secara komersial, maklumat fenologi seperti ini boleh membantu petani menentukan masa yang sesuai untuk menjalankan pembajaan, pengairan, pemantauan bunga dan pengurusan buah. Namun, dokumen turut menegaskan bahawa kajian fenologi matoa masih terhad dan memerlukan penyelidikan tambahan di lokasi serta keadaan persekitaran yang berbeza.
Kandungan fitokimia dalam matoa
Salah satu sebab matoa semakin mendapat perhatian ialah kehadiran pelbagai metabolit sekunder. Daun, kulit buah, batang dan kulit batang dilaporkan mengandungi flavonoid, fenolik, polifenol, tanin, alkaloid, saponin, terpenoid, steroid dan glikosida.
Kandungan sebenar sebatian tersebut boleh berubah mengikut bahagian tumbuhan, jenis pelarut dan kaedah pengekstrakan. Dalam satu penetapan kuantitatif, ekstrak daun matoa dilaporkan mengandungi flavonoid sebanyak 67.0207 mgQE bagi setiap gram ekstrak.
Flavonoid dan sebatian fenolik lazimnya menjadi perhatian dalam kajian fitokimia kerana kaitannya dengan aktiviti antioksidan. Walau bagaimanapun, kehadiran sebatian tersebut sahaja belum mencukupi untuk membuktikan keberkesanan sesuatu produk kepada manusia. Standardisasi ekstrak, penentuan dos, keselamatan dan kajian klinikal masih diperlukan.
Potensi antioksidan
Antara aktiviti bioaktif yang paling konsisten dilaporkan ialah aktiviti antioksidan. Dalam ujian DPPH secara in vitro, ekstrak daun menggunakan pelarut metanol dan etanol masing-masing mencatatkan nilai IC50 sebanyak 6.416 ppm dan 8.622 ppm. Ekstrak etil asetat pula menunjukkan aktiviti yang lebih rendah dengan nilai IC50 sebanyak 170.637 ppm.
Secara umum, nilai IC50 yang lebih rendah menunjukkan bahawa kepekatan ekstrak yang lebih sedikit diperlukan untuk mencapai tahap perencatan yang dinilai dalam ujian tersebut. Perbezaan nilai antara pelarut turut menunjukkan bahawa kaedah pengekstrakan boleh mempengaruhi jumlah dan jenis sebatian bioaktif yang diperoleh.
Kajian berbentuk ulasan turut menyatakan bahawa buah, kulit buah, batang dan kulit batang matoa berpotensi menjadi sumber antioksidan. Namun begitu, sebahagian kesimpulan tersebut datang daripada semakan literatur dan bukannya semua daripada eksperimen primer yang baharu. Oleh itu, dapatan ini lebih sesuai dianggap sebagai petunjuk awal kepada potensi matoa.
Potensi antidiabetik
Ekstrak daun matoa juga telah dinilai dari sudut keupayaan menghalang enzim ?-amilase. Enzim ini terlibat dalam pemecahan karbohidrat kepada gula yang lebih ringkas. Dalam kajian in vitro, ekstrak metanol menunjukkan nilai IC50 sebanyak 91.037 ppm, manakala ekstrak etanol mencatatkan 105.166 ppm.
Hubungan antara aktiviti antioksidan dengan perencatan ?-amilase dilaporkan sangat tinggi, dengan nilai korelasi R=0.998. Ini menunjukkan bahawa ekstrak yang mempunyai aktiviti antioksidan lebih tinggi dalam kajian tersebut cenderung menunjukkan perencatan ?-amilase yang lebih baik.
Dalam model haiwan, pemberian ekstrak daun pada kadar 200 mg/kg berat badan dilaporkan menurunkan glukosa puasa kepada 135.25±21.14 mg/dL serta meningkatkan insulin plasma pada tikus yang diaruh aloksan. Kajian lain pula melaporkan bahawa dos 300 mg/kg berat badan menurunkan glukosa sebanyak 99.6 mg/dL dan menunjukkan potensi pemulihan sel pankreas dalam model streptozotosin.
Walaupun dapatan ini menarik, hasil kajian haiwan tidak boleh terus dianggap memberikan kesan yang sama kepada manusia. Dokumen menegaskan bahawa bukti klinikal manusia masih belum mencukupi.
Aktiviti antibakteria
Aktiviti antibakteria matoa dilaporkan terhadap beberapa bakteria Gram-positif dan Gram-negatif. Ekstrak daun menunjukkan perencatan terhadap:
- Staphylococcus aureus;
- Staphylococcus epidermidis;
- Escherichia coli;
- Salmonella typhi; dan
- Bacillus subtilis.
Ekstrak kulit buah pula menunjukkan aktiviti terhadap Streptococcus mutans, iaitu bakteria yang berkaitan dengan pembentukan karies gigi, serta Staphylococcus aureus.
Walau bagaimanapun, kekuatan perencatan berbeza mengikut bahagian tumbuhan, jenis pelarut, kepekatan ekstrak, bakteria sasaran dan kaedah ujian. Sebahagian besar data ini juga diperoleh melalui ujian makmal. Justeru, kajian lanjut diperlukan sebelum ekstrak matoa boleh dibangunkan sebagai bahan antimikrob yang benar-benar standard dan selamat.
Potensi sitotoksik yang masih pada peringkat awal
Kajian sitotoksik terhadap daun matoa turut dijalankan, tetapi bukti yang tersedia masih awal. Dalam kaedah Brine Shrimp Lethality Test atau BSLT, fraksi etil asetat dan etanol daun dikategorikan sebagai toksik dalam sistem ujian tersebut, manakala fraksi n-heksana dilaporkan tidak toksik.
Dalam ujian menggunakan sel kanser payudara MCF-7, ekstrak etanol daun matoa menunjukkan sitotoksisiti sederhana dengan nilai IC50 sebanyak 139 µg/mL. Pemodelan molekul turut menunjukkan potensi perencatan terhadap protein CHK1.
Dapatan ini tidak bermaksud ekstrak daun matoa telah terbukti sebagai rawatan kanser. Ujian sel dan pemodelan molekul hanyalah langkah awal untuk mengenal pasti potensi sesuatu bahan. Penilaian keselamatan, ketoksikan terhadap sel normal, mekanisme tindakan, kajian haiwan dan kajian klinikal masih diperlukan.
Potensi dalam pertanian dan pembangunan tanaman
Daripada sudut pertanian, maklumat genetik matoa boleh digunakan untuk mengenal pasti kultivar, memilih pokok induk dan menjaga ketulenan bahan tanaman. Maklumat fenologi pula membantu menjangka masa pembungaan serta perkembangan buah.
Matoa juga mempunyai potensi untuk dibangunkan sebagai tanaman buah, pokok landskap dan sumber bahan fitokimia. Namun, pembangunan komersialnya tidak seharusnya tertumpu kepada khasiat kesihatan sahaja. Aspek pengeluaran seperti kesesuaian tanah, keperluan iklim, pembajaan, pendebungaan, hasil setiap pokok, kualiti buah dan pengendalian selepas tuaian turut memerlukan perhatian.
Berdasarkan dokumen, penyelidikan matoa masih banyak didominasi oleh pencirian asas, ujian makmal dan kajian haiwan. Data agronomi serta hubungan antara genetik dengan ciri hasil masih belum berkembang seluas kajian bioaktif.
Jurang penyelidikan
Beberapa jurang utama masih perlu diberikan perhatian. Pertama, kajian fenologi masih terhad walaupun tempoh pembungaan dan perkembangan buah telah mula diperincikan. Kedua, bukti kesihatan manusia belum mencukupi dan memerlukan pengesahan melalui kajian klinikal.
Ketiga, ekstrak matoa perlu distandardkan supaya perbandingan antara kajian dapat dilakukan dengan lebih tepat. Perbezaan pelarut, bahagian tumbuhan, kaedah pengekstrakan dan kepekatan menyebabkan keputusan kajian sukar dibandingkan secara langsung.
Keempat, penyelidikan agronomi-genomik perlu diperkukuhkan. Data genom kloroplas, gen matK, kariotip dan penanda RAPD telah menyediakan asas yang baik. Namun, maklumat tersebut masih perlu dikaitkan dengan ciri praktikal seperti hasil, saiz buah, warna kulit, rasa, ketahanan penyakit dan kesesuaian terhadap persekitaran.
Kesimpulan
Matoa ialah tanaman buah tropika yang mempunyai potensi luas dari sudut pertanian, genetik dan fitokimia. Kepelbagaian genetik yang tinggi membuka ruang kepada pemilihan kultivar serta pembangunan bahan tanaman yang lebih baik. Kajian fenologi pula menunjukkan bahawa pembungaan bermula sekitar penghujung Jun hingga awal Julai, mencapai pembungaan penuh pada September dan memerlukan kira-kira 12 minggu untuk perkembangan buah sehingga matang.
Pada masa yang sama, daun dan bahagian lain tumbuhan mengandungi pelbagai metabolit sekunder serta menunjukkan aktiviti antioksidan, antidiabetik, antibakteria dan sitotoksik dalam kajian awal. Namun, majoriti bukti masih berada pada peringkat makmal dan haiwan.
Oleh itu, matoa boleh dianggap sebagai tanaman yang berpotensi tinggi, tetapi masih memerlukan penyelidikan agronomi, standardisasi ekstrak, penilaian keselamatan dan kajian klinikal yang lebih menyeluruh sebelum manfaatnya dapat diterjemahkan kepada aplikasi komersial serta kesihatan manusia.
Kata kunci
Matoa; Pometia pinnata; fenologi matoa; pembungaan matoa; perkembangan buah; kepelbagaian genetik; RAPD; fitokimia; flavonoid; antioksidan; antidiabetik; antibakteria; tanaman buah tropika.
Sumber rujukan
Agusri, A., Fathoni, M., Adrián, M., Widodo, W., & Matra, D. (2024). Phenological studies of matoa (Pometia pinnata) flowering and fruit development. Agricultural Research Journal. https://doi.org/10.5958/2395-146x.2024.00090.2
Ginting, S. S., Sianipar, M., Charissa, J., & Mardiana, N. (2025). Penetapan kadar flavonoid ekstrak daun matoa (Pometia pinnata) menggunakan metode spektrofotometri UV-Vis. Deli Medical and Health Science Journal. https://doi.org/10.36656/jdmhc.v2i2.2397
Mandosir, Y. M., Prasetyo, Y., Suhartini, B., & Kristanto, B. (2025). Nutrients in matoa for health and exercise performance: A literature study. Formosa Journal of Science and Technology. https://doi.org/10.55927/fjst.v4i1.13648
Pagarra, H., Handayani, R., & Haq, M. N. S. (2025). The phytochemical screening and antimicrobial activity of matoa (Pometia pinnata) leaves against Staphylococcus aureus and Escherichia coli. Biosel Biology Science and Education. https://doi.org/10.33477/bs.v14i2.9376
Salmah, N., Nugroho, A., Dwiyanti, F., Siregar, I. Z., & Pratama, R. (2024). Pometia pinnata as urban tree species: A chloroplast genome and phylogenetic studies. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1433. https://doi.org/10.1088/1755-1315/1433/1/012004
Sholiha, F. U., Yuniastuti, E., & Hartati, S. (2024). The matK gene analysis in five types of matoa based on the pericarp colour. Journal of Applied Biology & Biotechnology. https://doi.org/10.7324/jabb.2024.167495
Tandi, J., et al. (2022). Potensi antidiabetik ekstrak etanol daun matoa (Pometia pinnata) pada tikus putih jantan. Jurnal Ilmiah Manuntung. https://doi.org/10.51352/jim.v8i1.521
Wahyuni, A. S., et al. (2023). Antidiabetic activity of matoa leaves extract on hyperglycaemic alloxan-induced rats. Indonesian Journal of Pharmaceutical Science and Technology. https://doi.org/10.24198/ijpst.v10i3.33711
Wulandari, L., Nugraha, A. S., & Himmah, U. A. (2021). Penentuan aktivitas antioksidan dan antidiabetes ekstrak daun matoa secara in vitro. Jurnal Kefarmasian Indonesia. https://doi.org/10.22435/jki.v11i2.3196
Yuniastuti, E., Masailla, A. P. D., Nandariyah, & Rahmah, N. (2023). Karyotyping of green, yellow and red matoa from Central Java, Indonesia. Biodiversitas Journal of Biological Diversity. https://doi.org/10.13057/biodiv/d240106
Zulfahmi, Z., et al. (2023). Molecular identification of mother trees of four matoa cultivars from Pekanbaru City, Indonesia using RAPD markers. Biodiversitas Journal of Biological Diversity. https://doi.org/10.13057/biodiv/d240323
