Daun kesum merupakan herba aromatik yang sangat dekat dengan masakan masyarakat Asia Tenggara. Di Malaysia, daun ini lazim digunakan sebagai ulam, sayur, rempah dan bahan penambah rasa. Aromanya yang tersendiri menjadikan daun kesum penting dalam pelbagai hidangan tradisional.
Namun, kegunaan daun kesum tidak terhad kepada masakan. Dokumen yang diberikan menunjukkan bahawa tumbuhan ini turut digunakan dalam perubatan tradisional dan semakin dikaji sebagai sumber antioksidan, antimikrob, minyak pati serta bahan formulasi topikal. Walaupun beberapa hasil kajian kelihatan menjanjikan, kekuatan bukti bagi setiap kegunaan adalah berbeza dan kebanyakannya masih datang daripada kajian makmal, sel atau haiwan.
Daun kesum sebagai bahan makanan dan perisa
Kegunaan daun kesum yang paling jelas dan paling kukuh ialah sebagai bahan makanan. Daunnya digunakan secara meluas sebagai ulam mentah, sayur, rempah, penambah rasa dan bahan tambahan makanan.
Penggunaan ini bukan sekadar berkaitan rasa. Aroma daun kesum membantu membentuk identiti sesuatu hidangan dan meningkatkan penerimaan makanan. Dalam konteks industri makanan, ciri aromatiknya turut membuka peluang untuk dibangunkan dalam bentuk pes, serbuk, ekstrak perisa atau bahan ramuan siap guna.
Berdasarkan jadual pada halaman pertama dokumen, penggunaan daun kesum dalam makanan mempunyai sokongan tradisional yang kukuh dan konsisten. Hal ini membezakan kegunaan kulinarinya daripada beberapa dakwaan kesihatan yang masih memerlukan kajian lanjut.
Penggunaan dalam perubatan tradisional
Selain digunakan dalam makanan, rebusan daun kesum turut diamalkan secara tradisional untuk beberapa tujuan, termasuk:
- gangguan pencernaan;
- sakit perut;
- dispepsia atau ketidakhadaman;
- sakit badan;
- tonik selepas bersalin; dan
- rawatan kelemumur.
Kegunaan tradisional ini menunjukkan bahawa daun kesum telah lama dianggap sebagai tumbuhan serbaguna. Walau bagaimanapun, penggunaan berdasarkan amalan masyarakat tidak semestinya bermaksud keberkesanannya telah disahkan melalui kajian klinikal.
Bagi masalah pencernaan, dokumen menyatakan bahawa sokongan yang ada masih banyak berdasarkan penggunaan tradisional dan sebahagiannya dikaitkan dengan kandungan fitokimia daun. Oleh itu, daun kesum lebih sesuai dilihat sebagai bahan makanan dan herba tradisional yang berpotensi, bukannya rawatan perubatan yang telah terbukti.
Aktiviti antioksidan
Antara dapatan saintifik yang paling konsisten ialah aktiviti antioksidan daun kesum. Ekstraknya dilaporkan menunjukkan keupayaan tinggi dalam merencat radikal bebas, mempunyai kandungan fenolik serta flavonoid yang ketara dan berpotensi mengurangkan peroksidasi lipid.
Sebatian fenolik dan flavonoid sering dikaitkan dengan aktiviti antioksidan kerana keupayaannya bertindak balas dengan molekul reaktif. Peroksidasi lipid pula merupakan proses pengoksidaan yang boleh menjejaskan kestabilan lemak dalam sistem biologi atau makanan.
Keupayaan ini menjadikan daun kesum berpotensi digunakan bukan sahaja sebagai sumber antioksidan makanan, tetapi juga dalam pembangunan formulasi kosmetik dan produk penjagaan diri.
Walau bagaimanapun, sebahagian besar bukti antioksidan yang dilaporkan masih datang daripada ujian in vitro. Aktiviti yang tinggi dalam ujian makmal belum semestinya memberikan kesan yang sama selepas bahan tersebut dimakan atau digunakan pada manusia.
Aktiviti antimikrob dan antibakteria
Daun kesum turut menunjukkan aktiviti antimikrob terhadap beberapa jenis bakteria. Antara bakteria yang dilaporkan sensitif terhadap ekstrak daun kesum ialah:
- Staphylococcus aureus;
- Enterococcus faecalis; dan
- Escherichia coli.
Kajian juga menilai penggunaan ekstrak daun kesum dalam formulasi topikal seperti sabun. Dalam salah satu aplikasi, sabun yang dihasilkan daripada perahan daun kesum diuji terhadap pertumbuhan Staphylococcus aureus.
Namun, aktiviti antibakteria daun kesum tidak seragam terhadap semua mikroorganisma. Dokumen menjelaskan bahawa Pseudomonas aeruginosa tidak menunjukkan perencatan dalam beberapa kajian.
Dapatan ini penting kerana sesuatu ekstrak tumbuhan tidak semestinya berkesan terhadap semua bakteria. Keputusan boleh berubah mengikut strain bakteria, kepekatan ekstrak, jenis pelarut dan kaedah ujian.
Oleh itu, potensi antibakteria daun kesum boleh dianggap sederhana dan bergantung pada mikroorganisma sasaran.
Potensi untuk formulasi topikal dan kosmetik
Kandungan antioksidan dan antimikrob menjadikan daun kesum berpotensi digunakan dalam produk topikal. Antara aplikasi yang disebut dalam dokumen ialah:
- sabun;
- gel pelembap;
- formulasi antioksidan;
- produk kosmetik; dan
- produk berpotensi anti-penuaan.
Ekstrak etanol daun kesum telah digunakan dalam formulasi gel pelembap dan dinilai menggunakan kaedah DPPH bagi mengukur aktiviti antioksidan. Kajian lain turut menilai potensi aktiviti anti-penuaan secara in vitro.
Walaupun hasil tersebut menarik, bukti bagi kegunaan kosmetik masih berada pada tahap sederhana dan kebanyakannya datang daripada kajian makmal. Keberkesanan sebenar pada kulit manusia masih memerlukan penilaian terhadap penyerapan, kestabilan bahan aktif, kerengsaan dan keselamatan penggunaan berpanjangan.
Potensi kesihatan kardiovaskular
Sebahagian kajian sel mencadangkan bahawa daun kesum mempunyai potensi berkaitan kesihatan kardiovaskular. Antara kesan yang dilaporkan ialah pengurangan lekatan monosit pada sel endotel.
Lekatan monosit pada endotel merupakan salah satu proses yang dikaji dalam pembentukan aterosklerosis. Dalam kajian sel, ekstrak daun kesum dilaporkan mengurangkan lekatan monosit yang dirangsang oleh faktor keradangan tertentu.
Kajian lain pula mencadangkan potensi kesan antihipertensi melalui perencatan laluan enzim penukar angiotensin dan reseptor angiotensin II jenis 1, yang dikenali sebagai laluan ACE/AT1R.
Walau bagaimanapun, kedua-dua dapatan ini masih berada pada peringkat kajian sel. Ia belum membuktikan bahawa pengambilan daun kesum dapat mencegah aterosklerosis atau merawat tekanan darah tinggi pada manusia.
Potensi terhadap fungsi kognitif
Kajian haiwan turut mencadangkan bahawa daun kesum mungkin mempunyai kesan terhadap fungsi kognitif. Dalam model tikus yang mengalami hipoperfusi serebrum kronik, pemberian Persicaria minor dikaitkan dengan penambahbaikan fungsi memori.
Kajian tersebut turut menggunakan analisis metabolomik untuk meneliti kemungkinan mekanisme yang terlibat. Walaupun hasilnya memberikan arah penyelidikan yang menarik, kajian haiwan tidak boleh disamakan secara langsung dengan kesan pada manusia.
Faktor seperti dos, metabolisme dan keadaan penyakit sebenar pada manusia boleh menghasilkan tindak balas yang berbeza. Oleh itu, potensi kognitif daun kesum masih dianggap awal.
Minyak pati dan industri wangian
Aroma daun kesum berkait rapat dengan kandungan minyak patinya. Dokumen menyatakan bahawa minyak pati daun kesum berpotensi digunakan dalam industri wangian dan minyak aromatik.
Kaedah pengekstrakan minyak pati memainkan peranan penting kerana ia boleh mempengaruhi jumlah, komposisi dan aktiviti bioaktif minyak yang diperoleh. Perbezaan bahan tanaman dan proses pengekstrakan juga boleh menghasilkan profil aroma yang berlainan.
Selain industri makanan, potensi minyak pati ini boleh diterokai untuk:
- wangian;
- minyak aromatik;
- produk penjagaan diri; dan
- bahan perisa.
Namun, pembangunan produk memerlukan kawalan kualiti, penyeragaman kandungan dan penilaian keselamatan.
Pengurusan pascatuai daun kesum
Daun kesum ialah hasil segar yang mudah kehilangan mutu selepas dituai. Oleh itu, suhu penyimpanan dan jenis pembungkusan menjadi faktor penting dalam mengekalkan kesegaran.
Dokumen merujuk kajian yang menilai kualiti pascatuai daun kesum segar pada suhu dan pembungkusan yang berbeza. Walaupun dokumen tidak memperincikan keputusan setiap rawatan, kewujudan kajian tersebut menunjukkan bahawa pengendalian pascatuai penting untuk pembangunan rantaian bekalan daun kesum.
Bagi pemasaran segar, aspek yang perlu diberi perhatian termasuk:
- kehilangan air;
- kelayuan;
- perubahan warna;
- kehilangan aroma; dan
- kerosakan mikrobiologi.
Pengurusan pascatuai yang baik boleh membantu memanjangkan tempoh pemasaran dan mengurangkan kehilangan hasil.
Ringkasan kegunaan dan tahap bukti
Berdasarkan jadual pada halaman pertama dan kedua dokumen, kegunaan daun kesum boleh diringkaskan seperti berikut:
| Bidang aplikasi | Kegunaan | Status bukti |
|---|---|---|
| Makanan | Ulam, perasa dan bahan tambahan makanan | Tradisional dan konsisten |
| Pencernaan | Gangguan pencernaan, sakit perut dan penghadaman | Tradisional, sebahagiannya disokong fitokimia |
| Antibakteria | Ekstrak, sabun dan formulasi topikal | Sederhana dan bergantung pada strain bakteria |
| Antioksidan dan kosmetik | Gel pelembap, aktiviti antioksidan dan potensi anti-penuaan | Sederhana, kebanyakannya in vitro |
| Industri lain | Wangian, minyak pati dan penjagaan pascatuai | Disokong oleh kajian aplikasi produk |
| Kardiovaskular | Lekatan monosit dan laluan ACE/AT1R | Kajian sel, masih awal |
| Kognitif | Penambahbaikan memori dalam model tikus | Kajian haiwan, masih awal |
Ringkasan tersebut menunjukkan bahawa penggunaan paling mantap ialah dalam makanan, manakala potensi perubatan dan kosmetik masih memerlukan pengesahan lanjut.
Potensi pembangunan produk
Berdasarkan maklumat dalam dokumen, daun kesum berpotensi dibangunkan dalam beberapa bentuk produk, antaranya:
- Produk makananDaun segar, pes kesum, serbuk perasa, sos dan ramuan makanan segera.
- Ekstrak antioksidanDigunakan sebagai bahan kajian dalam makanan atau produk penjagaan diri.
- Produk antimikrob topikalSabun atau formulasi lain yang menyasarkan bakteria tertentu.
- Produk kosmetikGel pelembap dan formulasi berpotensi anti-penuaan.
- Minyak pati dan wangianProduk berasaskan aroma semula jadi daun kesum.
- Produk pascatuaiTeknologi pembungkusan dan penyimpanan untuk mengekalkan mutu daun segar.
Walau bagaimanapun, pembangunan produk memerlukan penyeragaman ekstrak, kawalan kualiti, ujian kestabilan dan penilaian keselamatan.
Jurang penyelidikan
Walaupun daun kesum telah dikaji dalam pelbagai bidang, beberapa jurang penyelidikan masih jelas.
Pertama, kebanyakan dapatan antioksidan, antibakteria, kardiovaskular dan anti-penuaan masih berdasarkan kajian in vitro.
Kedua, kajian kognitif masih terhad kepada model haiwan.
Ketiga, kepekatan bahan aktif mungkin berbeza antara aksesi atau sumber tanaman. Dokumen turut merujuk kajian yang membandingkan sifat fitokimia, antioksidan dan antimikrob bagi aksesi daun kesum yang berbeza.
Keempat, kaedah pengekstrakan menggunakan air, etanol atau pecahan pelarut lain boleh menghasilkan keputusan yang berbeza.
Kelima, kajian klinikal manusia masih diperlukan sebelum manfaat khusus terhadap tekanan darah, fungsi kognitif atau kesihatan lain dapat disahkan.
Kesimpulan
Daun kesum ialah herba aromatik yang mempunyai nilai kulinari, tradisional dan industri. Kegunaan paling kukuh ialah sebagai ulam, perasa, rempah dan bahan tambahan makanan.
Kajian moden pula menunjukkan aktiviti antioksidan yang konsisten serta aktiviti antibakteria terhadap beberapa bakteria seperti Staphylococcus aureus, Enterococcus faecalis dan Escherichia coli. Namun, tidak semua bakteria sensitif terhadap ekstrak daun kesum.
Daun kesum juga berpotensi digunakan dalam formulasi sabun, gel pelembap, produk kosmetik, minyak pati dan wangian. Kajian sel dan haiwan turut mencadangkan potensi berkaitan kesihatan kardiovaskular dan fungsi kognitif, tetapi bukti tersebut masih awal.
Secara keseluruhannya, daun kesum boleh dianggap sebagai tanaman herba bernilai yang mempunyai ruang pembangunan lebih luas daripada penggunaan masakan. Namun, manfaat kesihatan khusus masih memerlukan kajian klinikal, penyeragaman ekstrak dan penilaian keselamatan yang lebih menyeluruh.
Kata kunci
Daun kesum; Persicaria minor; Polygonum minus; ulam; herba aromatik; perisa makanan; antioksidan; antimikrob; antibakteria; fenolik; flavonoid; minyak pati; kosmetik; kardiovaskular; fungsi kognitif; pascatuai.
Sumber rujukan
A.H.S., M., et al. (2024). Evaluation of phytochemical, antioxidant and antimicrobial properties of different accessions of Persicaria minor (kesum). Food Research. https://doi.org/10.26656/fr.2017.8(s4).6
Abubakar, M., Zulkifli, R. M., Hassan, W., Shariff, A., Malek, N., Zakaria, Z., & Ahmad, F. (2015). Antibacterial properties of Persicaria minor ethanolic and aqueous-ethanolic leaf extracts. Journal of Applied Pharmaceutical Science. https://doi.org/10.7324/japs.2015.58.s8
Christapher, P., Parasuraman, S., Christina, J., Asmawi, M., & Vikneswaran, M. (2015). Review on Polygonum minus Huds., a commonly used food additive in Southeast Asia. Pharmacognosy Research, 7, 1–6. https://doi.org/10.4103/0974-8490.147125
Chun, L., et al. (2023). Persicaria minor ameliorates the cognitive function of chronic cerebral hypoperfusion rats: Metabolomic analysis and potential mechanisms. Behavioural Brain Research, 114423. https://doi.org/10.1016/j.bbr.2023.114423
Hamid, A. A., et al. (2022). Persicaria minor prevents in vitro atherogenesis by attenuating tumour necrosis factor-?-induced monocyte adhesion to human umbilical vein endothelial cells. Life, 12. https://doi.org/10.3390/life12101462
Ihsan, B. M., Lusitania, E., & S. (2023). Soap made from kesum leaf squeezed to inhibit growth of Staphylococcus aureus. Jurnal Teknologi Kesehatan Borneo. https://doi.org/10.30602/jtkb.v4i2.271
Kartikasari, D., Rahman, I. R., & Ridha, A. (2022). Uji fitokimia pada daun kesum (Polygonum minus Huds.) dari Kalimantan Barat. Jurnal Insan Farmasi Indonesia. https://doi.org/10.36387/jifi.v5i1.912
Marcella, W., Permata, B. R., & Rahmatillah, A. (2026). Formulation and antioxidant activity testing of ethanol extract moisturizing gel from kesum leaves using the DPPH method. International Journal of Health Engineering and Technology. https://doi.org/10.55227/ijhet.v4i6.684
N., M. E. M., et al. (2024). Evaluation of postharvest quality of fresh kesum leaves during storage in different temperatures and packaging. Asian Research Journal of Agriculture. https://doi.org/10.9734/arja/2024/v17i4532
N.H., M., et al. (2026). Antioxidant activity, lipid peroxidation suppression and preliminary toxicity assessment of Persicaria minor aqueous extract. International Journal of Research and Scientific Innovation. https://doi.org/10.51244/ijrsi.2026.130200159
Othman, N., et al. (2024). Persicaria minor exhibits antihypertensive effects by inhibiting the angiotensin-converting enzyme/angiotensin II type 1 receptor pathway in human endothelial cells. Life, 14. https://doi.org/10.3390/life14111486
Saputri, W. A., Wardani, T. S., & Fitriawati, A. (2026). Antibacterial activity test of extract and fractions of kesum leaves against Escherichia coli ATCC 25922. International Journal of Health Engineering and Technology. https://doi.org/10.55227/ijhet.v4i6.663
Utoro, P., Witoyo, J. E., Alvianto, D., & Permatasari, N. D. (2022). Extraction methods and bioactivity of essential oils from kesum leaves: A short review. Spizaetus: Jurnal Biologi dan Pendidikan Biologi. https://doi.org/10.55241/spibio.v3i3.82
Winanta, A., et al. (2024). In vitro antioxidant and anti-aging activity of kesum leaves ethanol extract. Usadha Journal of Pharmacy. https://doi.org/10.23917/ujp.v3i2.315
