Buah keranji mungkin tidak sepopular mangga, rambutan atau durian, tetapi buah hutan ini sebenarnya mempunyai nilai pemakanan dan potensi bioaktif yang menarik. Keranji, atau nama saintifiknya Dialium indum L. daripada famili Fabaceae, turut dikenali sebagai black velvet tamarind. Buah ini berasal dari Asia Tenggara dan boleh ditemui di kawasan hutan Malaysia, selatan Thailand serta Indonesia. Di Malaysia, buah keranji lazimnya dinikmati sebagai manisan bermusim, manakala di Indonesia ia turut dianggap sebagai hasil hutan bukan kayu yang menyumbang kepada kegunaan harian dan ekonomi masyarakat setempat.
Bukan Sekadar Isi Buah
Salah satu perkara menarik mengenai keranji ialah hampir setiap bahagian buah mempunyai potensi tersendiri. Kajian yang dirujuk dalam dokumen menunjukkan bahawa bahagian biji keranji mempunyai aktiviti antioksidan yang tinggi, khususnya apabila diekstrak menggunakan metanol. Aktiviti ini dinilai melalui kapasiti antioksidan keseluruhan serta keupayaan mereduksi radikal DPPH.
Kulit luar atau eksokarp buah juga tidak kurang penting. Bahagian ini dilaporkan kaya dengan antioksidan larut lipid dan menunjukkan keupayaan yang kuat untuk menghalang peroksidasi asid linoleik. Nilai IC50 yang direkodkan ialah 102.63 µg/mL dan aktivitinya dilaporkan setanding dengan kuersetin yang digunakan sebagai bahan piawai.
Analisis menggunakan teknik GC-MS pula mengenal pasti sebanyak 38 metabolit dalam buah keranji. Antaranya termasuk sebatian fenolik, asid amino, sakarida, asid lemak dan seskuiterpena. Komponen-komponen ini dipercayai menyumbang kepada sifat antioksidan buah tersebut. Kajian lanjut melalui teknik fraksinasi berpandukan bioautografi turut berjaya mengasingkan 13 antioksidan fenolik daripada eksokarp keranji.
Bagaimana dengan Kandungan Nutrien?
Dari sudut nutrisi, dokumen turut membandingkan kandungan vitamin dan mineral antara pulpa dan biji buah daripada spesies Dialium yang berkaitan. Kandungan vitamin C dilaporkan sekitar 65.91 mg/kg pada pulpa dan 68.13 mg/kg pada biji. Bagi vitamin A pula, nilainya ialah 34.45 mg/kg pada pulpa dan 36.75 mg/kg pada biji.
Untuk mineral, pulpa mengandungi kalium sebanyak 8.05 ppm dan kalsium 9.34 ppm, sementara biji masing-masing mencatatkan 6.78 ppm kalium dan 8.57 ppm kalsium. Data ini menunjukkan bahawa bukan sahaja pulpa, malah bahagian biji juga mempunyai komponen nutrisi yang boleh diberi perhatian.
Dokumen tersebut turut membincangkan spesies saudara dari Afrika, iaitu Dialium guineense. Spesies ini menunjukkan kandungan glukosa dan fruktosa yang tinggi, merangkumi kira-kira 90.8% daripada jumlah gula larut. Selain itu, buah tersebut juga menjadi sumber mineral seperti besi, magnesium dan tembaga serta mempunyai flavonoid, alkaloid, saponin, tanin dan vitamin C.
Potensi Farmakologi daripada Genus Dialium
Selain aspek pemakanan dan antioksidan, genus Dialium juga menarik perhatian kerana potensi farmakologinya. Walau bagaimanapun, sebahagian besar penemuan farmakologi yang dinyatakan dalam dokumen adalah berdasarkan kajian terhadap D. guineense, bukannya secara langsung terhadap D. indum. Oleh itu, hasil-hasil ini lebih sesuai dilihat sebagai petunjuk kepada potensi genus Dialium secara umum.
Antaranya, ekstrak pulpa D. guineense dilaporkan menunjukkan aktiviti anti-glikasi yang tinggi, iaitu 95.62% pada kepekatan 250 µg/mL. Kajian tersebut mencadangkan potensinya untuk penyelidikan berkaitan makanan fungsional dan proses glikasi protein.
Minyak pati daripada buah spesies yang sama pula mengandungi sekitar 30 sebatian dan menunjukkan aktiviti antimikrob terhadap Staphylococcus aureus, Escherichia coli dan Candida albicans.
Kajian lain mendapati pulpa D. guineense mempunyai aktiviti antidiarea pada dos 1,000–4,000 mg/kg dalam model haiwan. Ekstrak hidroetanol pulpa pula dilaporkan tidak menunjukkan sitotoksisiti atau toksisiti akut dan subakut yang ketara dalam kajian yang dirujuk, dengan nilai LD50 melebihi 5,000 mg/kg.
Daripada Buah Hutan kepada Produk Bernilai Tinggi
Perkara yang paling menarik ialah bahagian buah seperti biji dan eksokarp yang biasanya dibuang sebenarnya mengandungi sebatian bioaktif. Dokumen mencadangkan bahawa buah keranji dan spesies Dialium berkaitan mempunyai potensi untuk diteroka dalam pembangunan produk farmaseutikal, nutraseutikal dan kosmeseutikal.
Hal ini membuka ruang kepada konsep penggunaan keseluruhan buah atau whole-fruit utilisation. Dalam konteks industri, bahan sampingan seperti kulit dan biji bukan sahaja boleh mengurangkan sisa, tetapi berpotensi menjadi sumber bahan mentah untuk penghasilan ekstrak antioksidan atau produk bernilai tambah.
Namun begitu, potensi ini masih memerlukan penyelidikan lanjut, khususnya terhadap Dialium indum yang terdapat di Malaysia. Banyak data farmakologi yang tersedia dalam dokumen berasal daripada D. guineense. Oleh itu, kajian tempatan berkaitan komposisi nutrien, keselamatan penggunaan, kaedah pengekstrakan serta aktiviti biologi D. indum secara khusus akan sangat membantu dalam menentukan potensi komersial sebenarnya.
Kesimpulan
Buah keranji merupakan contoh buah hutan tempatan yang mempunyai nilai lebih besar daripada yang biasa kita lihat. Kandungan metabolit, sebatian fenolik, vitamin dan mineral, serta aktiviti antioksidan pada biji dan kulit menunjukkan bahawa keranji berpotensi diteroka sebagai sumber makanan fungsional dan bahan bioaktif.
Lebih menarik, bahagian yang sering dianggap sebagai sisa seperti biji dan kulit mungkin sebenarnya mempunyai nilai yang lebih tinggi dari sudut penyelidikan dan pembangunan produk. Dengan kajian lanjut yang lebih khusus terhadap Dialium indum, buah keranji berpotensi berkembang daripada sekadar buah hutan bermusim kepada sumber bahan mentah bernilai tinggi untuk industri makanan, nutraseutikal dan kosmeseutikal.
Sumber rujukan
Ampadu, G. A. A., Mensah, J., Boakye, A., Acheampong, P. I., Laryea, M., & Borquaye, L. S. (2023). Antioxidant, antimicrobial, and antibiofilm properties of essential oils extracted from Dialium guineense. International Journal of Food Properties, 26, 1885–1902.
Assiki, T., Diallo, A., Badjabaïssi, E., Assih, M., Kpatcha, T., Idoh, K., Dosseh, K., & Agbonon, A. (2022). Antidiarrheal Activity of Dialium guineense Willd Fruit Pulp in Wistar Rats. BioMed Research International, 2022.
Assiki, T., Badjabaïssi, E., Dossou-Yovo, K., Sanvee, S., Assih, M., Diwa, T., Bakoma, B., Agbonon, A., & Diallo, A. (2025). Cytotoxicity, Acute and Subacute Toxicity Evaluation of Hydroethanolic Extract of Dialium guineense Willd Fruit Pulp. Biomedical Sciences.
Ayessou, N., Ndiaye, C., Cissé, M., Gueye, M., Sakho, M., & Dornier, M. (2014). Nutrient composition and nutritional potential of wild fruit Dialium guineense. Journal of Food Composition and Analysis, 34, 186–191.
Elekwa, E., Aloh, G., Okoro, I., & Agu, K. (2024). Phytochemical constituents, vitamin composition and in vitro antioxidant potential of Dialium guineense fruit pulp. Trends in Horticulture.
Ezeigwe, O. C., Iloanya, E. L., & Umezinwa, F. C. (2026). Comparative Mineral and Vitamin Composition of Dialium guineense Pulp and Seed. Journal of International Research in Medical and Pharmaceutical Sciences.
Osman, M. F., Hassan, M. N., Khatib, A., & Tolos, S. (2018). Antioxidant Activities of Dialium indum L. Fruit and Gas Chromatography-Mass Spectrometry (GC-MS) of the Active Fractions. Antioxidants, 7.
Osman, M. F., Hassan, N., Khatib, A., & Tolos, S. (2017). Evaluation of antioxidant activities of various extracts from Dialium indium var. indium L. fruits.
Suhada, N., Somadona, S., & Dilas, A. A. (2025). Utilization and Contribution of Non-Timber Forest Products to the Community Economy in Sentajo Protected Forest. Jurnal Natur Indonesia.
Usman, H. S., Hassan, S., Sadiq, I. Z., Olawoyin, C. O., Danja, M. I., & Sallau, A. (2026). Pilot Evaluation of Dialium guineense Fruit and Leaf Extracts in Inhibition of Glucose-Induced Protein Glycation and DPPH Radical: An In vitro Study. UMYU Scientifica.
Keyword: buah keranji, Dialium indum, black velvet tamarind, antioksidan, fitokimia, sebatian fenolik, nutrisi buah, vitamin C, vitamin A, kalium, kalsium, buah hutan Malaysia, hasil hutan bukan kayu, Dialium guineense, makanan fungsional, nutraseutikal, farmaseutikal, kosmeseutikal, metabolit, GC-MS, buah nadir
