Buah cermai (Phyllanthus acidus), atau dikenali sebagai star gooseberry, ialah buah tropika daripada famili Phyllanthaceae. Pokok ini dilaporkan tersebar di Asia Tenggara, India, Caribbean dan Amerika Selatan. Buahnya berbentuk kecil, berwarna kuning kehijauan dan mempunyai rasa masam yang ketara.
Selain dimakan atau diproses sebagai makanan, buah cermai menarik perhatian penyelidik kerana mengandungi vitamin, mineral dan pelbagai metabolit sekunder. Berdasarkan dokumen yang diberikan, penyelidikan terhadap cermai merangkumi bidang pemakanan, antidiabetik, antioksidan, kosmetik, pemprosesan makanan, tenaga alternatif serta pembiakbakaan tanaman. Walau bagaimanapun, kebanyakan aktiviti farmakologi masih dinilai melalui kajian makmal atau haiwan dan belum disahkan sepenuhnya melalui kajian klinikal manusia.
Taburan dan kepentingan buah cermai
Cermai ialah tumbuhan tropika yang mempunyai nilai kulinari dan tradisional. Buahnya yang masam sesuai diproses menjadi pelbagai produk kerana mempunyai kandungan air yang tinggi serta rasa yang kuat.
Dalam penggunaan makanan, cermai boleh dijadikan:
- Sirap;
- Jeruk;
- Jem;
- Cuka; dan
- Minuman hasil fermentasi.
Kehadiran metabolit sekunder seperti flavonoid, tanin dan polifenol turut menjadikan buah ini berpotensi digunakan sebagai bahan makanan bernilai tambah.
Komposisi pemakanan buah cermai
Buah cermai mempunyai kandungan lembapan yang sangat tinggi, iaitu sekitar 91.8%. Kandungan air tersebut menjadikan buah ini bertekstur berair tetapi turut menyebabkan jangka hayat segarnya berpotensi menjadi pendek.
Bagi setiap 100 g buah, dokumen melaporkan kandungan berikut:
| Komponen | Kandungan per 100 g |
|---|---|
| Lembapan | 91.8% |
| Karbohidrat | 6.38 g |
| Vitamin C | 35.2 mg |
| Beta-karotena | 1,815.51 µg |
| Kalium | 231 mg |
| Fosforus | 20.2 mg |
Jadual pada halaman pertama dokumen menonjolkan lembapan, vitamin C, beta-karotena dan kalium sebagai komponen utama buah cermai.
Kandungan vitamin C
Vitamin C buah cermai dilaporkan sekitar 35.2 mg bagi setiap 100 g.
Vitamin ini ialah antioksidan larut air yang terlibat dalam pelbagai proses biologi. Dalam konteks makanan, kandungan vitamin C membantu meningkatkan nilai cermai sebagai buah tropika yang boleh menyumbang kepada pengambilan mikronutrien.
Namun, kandungan vitamin C boleh berubah mengikut:
- Tahap kematangan;
- Tempoh penyimpanan;
- Kaedah pemprosesan;
- Pendedahan kepada haba; dan
- Keadaan persekitaran tanaman.
Dokumen turut menyatakan bahawa kandungan asid askorbik mencapai tahap tinggi ketika buah berada pada kematangan optimum.
Beta-karotena sebagai pigmen bioaktif
Buah cermai mengandungi beta-karotena sekitar 1,815.51 µg bagi setiap 100 g.
Beta-karotena ialah pigmen tumbuhan yang boleh bertindak sebagai prekursor vitamin A. Kehadirannya menambah nilai pemakanan dan potensi antioksidan buah cermai.
Kandungan beta-karotena bersama vitamin C menunjukkan bahawa buah ini membekalkan lebih daripada satu jenis komponen antioksidan semula jadi.
Kalium dan fosforus
Kalium merupakan mineral utama yang dilaporkan dalam buah cermai, dengan kandungan sekitar 231 mg bagi setiap 100 g.
Fosforus pula berada sekitar 20.2 mg bagi setiap 100 g. Kedua-dua mineral tersebut menyumbang kepada komposisi mikronutrien buah.
Walaupun dokumen memberikan nilai kandungan mineral, ia tidak membuat perbandingan langsung dengan buah-buahan tropika lain.
Sebatian fitokimia dalam buah cermai
Skrining fitokimia terhadap ekstrak etanol buah cermai mengesahkan kehadiran beberapa kumpulan metabolit sekunder, iaitu:
- Alkaloid;
- Flavonoid;
- Tanin;
- Saponin; dan
- Polifenol.
Sebatian-sebatian ini mempunyai struktur dan fungsi biologi yang berbeza. Kehadirannya menjadi salah satu asas kepada kajian aktiviti antioksidan, antidiabetik dan aplikasi farmakologi cermai.
Sebatian yang dikenal pasti melalui LC-MS
Analisis menggunakan kromatografi cecair–spektrometri jisim beresolusi tinggi mengenal pasti beberapa sebatian bioaktif penting, termasuk:
- Kuersetin;
- Rutin;
- Mirisitrin; dan
- Asid galik.
Kuersetin, rutin dan mirisitrin tergolong dalam kumpulan flavonoid, manakala asid galik ialah sebatian fenolik.
Kehadiran sebatian ini dikaitkan dengan aktiviti antioksidan serta keupayaan mempengaruhi tindak balas biologi tertentu dalam kajian makmal.
Penemuan sebatian baharu
Dokumen menyatakan bahawa sebanyak 12 sebatian fenolik dan empat sebatian baharu telah dikenal pasti atau diasingkan daripada buah P. acidus.
Antara sebatian baharu tersebut termasuk:
- Satu glikosida seskuiterpenoid; dan
- Dua lignan benzofuran.
Penemuan ini menunjukkan bahawa profil kimia buah cermai masih belum diterokai sepenuhnya. Kajian lanjutan berpotensi mengenal pasti lebih banyak sebatian serta menjelaskan fungsi biologinya.
Aktiviti antioksidan
Lignan dan fenilpropanoid daripada buah cermai menunjukkan aktiviti pembersihan radikal ABTS? yang dilaporkan setanding dengan Trolox.
Trolox digunakan sebagai bahan rujukan dalam ujian kapasiti antioksidan. Perbandingan tersebut menunjukkan bahawa sebatian tertentu daripada buah cermai mempunyai keupayaan memerangkap radikal dalam sistem ujian kimia.
Walau bagaimanapun, aktiviti antioksidan dalam ujian makmal tidak semestinya menghasilkan kesan yang sama selepas dimakan kerana sebatian perlu melalui proses pencernaan, penyerapan dan metabolisme.
Potensi antidiabetik
Salah satu bidang penyelidikan utama cermai ialah keupayaannya merencat enzim yang terlibat dalam pencernaan karbohidrat.
Ekstrak etanol buah dilaporkan merencat:
| Enzim | Nilai IC?? |
|---|---|
| ?-Amilase | 44.38 µg/mL |
| ?-Glukosidase | 38.29 µg/mL |
Dokumen menyatakan bahawa keberkesanannya dibandingkan dengan acarbose dalam kajian tersebut.
?-Amilase membantu memecahkan kanji kepada molekul yang lebih kecil, manakala ?-glukosidase terlibat dalam pembentukan glukosa daripada karbohidrat di dalam usus. Perencatan kedua-dua enzim ini berpotensi memperlahankan pembebasan glukosa selepas makan.
Daun dan buah menunjukkan aktiviti berbeza
Ekstrak etanol daun P. acidus menunjukkan perencatan ?-glukosidase dengan nilai IC?? sekitar 1.5 µg/mL, manakala ekstrak buah mencatatkan nilai sekitar 2.4 µg/mL dalam satu kajian lain.
Nilai IC?? yang lebih rendah menunjukkan bahawa kepekatan lebih kecil diperlukan untuk mencapai 50% perencatan dalam keadaan eksperimen.
Dapatan tersebut menunjukkan bahawa bahagian tumbuhan yang berlainan boleh mempunyai tahap aktiviti yang berbeza kerana komposisi fitokimianya tidak sama.
Mekanisme antidiabetik yang dicadangkan
Dokumen menyenaraikan beberapa mekanisme yang dikaitkan dengan potensi antidiabetik cermai:
- Perencatan ?-glukosidase;
- Perencatan ?-amilase;
- Penindasan PPAR-?; dan
- Peningkatan rembesan insulin.
Namun, mekanisme tersebut datang daripada kajian pada tahap yang berbeza. Ia tidak membuktikan bahawa pengambilan buah cermai biasa mampu menghasilkan kesan terapeutik yang sama pada manusia.
Aktiviti trombolitik
Ekstrak etanol buah cermai turut dinilai terhadap bekuan darah.
Pada kepekatan tertinggi yang diuji, ekstrak menghasilkan lisis bekuan sebanyak 60.71%, berbanding 64.1% bagi streptokinase yang digunakan sebagai bahan standard.
Perbezaan yang kecil dalam ujian tersebut menunjukkan aktiviti trombolitik yang menarik pada peringkat makmal. Namun, ekstrak tumbuhan tidak boleh disamakan terus dengan ubat trombolitik kerana faktor keselamatan, dos, ketulenan dan cara tindakan belum disahkan secara klinikal.
Potensi nefroprotektif
Nanopartikel perak yang disintesis menggunakan metabolit sekunder daripada jus buah cermai diuji dalam model nefrotoksisiti tikus.
Rawatan tersebut dilaporkan:
- Meningkatkan aktiviti superoksida dismutase atau SOD;
- Meningkatkan katalase atau CAT;
- Meningkatkan glutation atau GSH; dan
- Membantu memulihkan struktur glomerulus.
Dapatan ini melibatkan nanopartikel yang dihasilkan daripada jus cermai, bukannya penggunaan buah segar secara langsung. Oleh itu, kesannya tidak boleh dianggap sama dengan pengambilan buah dalam diet.
Penggunaan buah cermai dalam makanan
Rasa masam cermai membolehkan buah ini diproses menjadi produk yang mempunyai rasa tersendiri.
Antara produk yang dinyatakan ialah:
- Sirap;
- Jem;
- Jeruk;
- Cuka; dan
- Wain buah.
Pemprosesan membantu memanjangkan jangka hayat serta meningkatkan kegunaan buah yang kurang sesuai dimakan dalam jumlah banyak secara segar kerana tahap keasidannya.
Fermentasi minuman cermai
Wain cermai boleh dihasilkan melalui fermentasi menggunakan yis Saccharomyces cerevisiae.
Dalam proses tersebut, gula ditukarkan kepada alkohol dan bahan metabolit lain. Fermentasi juga boleh mengubah aroma, keasidan dan profil kimia buah.
Dokumen tidak memberikan formulasi, tempoh fermentasi atau parameter pengeluaran secara terperinci.
Aplikasi dalam kosmetik
Ekstrak jus buah cermai yang dikeringkan beku telah digunakan dalam formulasi krim wajah.
Penggunaannya dikaitkan dengan kandungan:
- Alpha hydroxy acids atau AHA; dan
- Vitamin C.
AHA berfungsi sebagai agen pengelupasan, manakala vitamin C sering dikaji dalam formulasi kosmetik berkaitan pencerahan dan perlindungan antioksidan.
Kestabilan krim berasaskan cermai
Krim wajah berasaskan ekstrak cermai menunjukkan kestabilan fizikal yang baik selepas satu bulan penyimpanan.
Nilai pH formulasi dilaporkan berada antara 4.5 hingga 6.2.
Julat tersebut menunjukkan bahawa formulasi mengekalkan keadaan berasid ringan sepanjang tempoh pemerhatian. Namun, dokumen tidak memberikan data tentang ujian klinikal keberkesanan atau keselamatan jangka panjang pada kulit manusia.
Potensi menghalang tirosinase
Kombinasi ekstrak buah cermai dan mulberi dikaji sebagai calon perencat tirosinase.
Tirosinase ialah enzim yang terlibat dalam pembentukan melanin. Oleh itu, perencatannya dikaitkan dengan potensi mengurangkan hiperpigmentasi akibat pendedahan ultraviolet.
Dapatan tersebut menunjukkan peluang penggunaan cermai dalam pembangunan ramuan kosmetik, tetapi masih memerlukan formulasi dan penilaian keselamatan lanjut.
Jus cermai sebagai larutan elektrolit
Keasidan buah cermai turut memberi potensi di luar bidang makanan dan kesihatan.
Jus cermai boleh bertindak sebagai larutan elektrolit dalam sel galvani. Pada kepekatan 100% dengan elektrod kuprum-zink, voltan yang dihasilkan dilaporkan mencapai sekitar 1 V.
Asid dan ion dalam jus membolehkan pergerakan cas antara elektrod, sekali gus menghasilkan tenaga elektrik.
Potensi bio-bateri
Bio-bateri berasaskan jus cermai dilaporkan mampu menyalakan lampu LED 3.3 V selama kira-kira dua jam.
Output elektrik meningkat apabila:
- Kepekatan natrium klorida ditambah; dan
- Isi padu larutan ditingkatkan.
Dokumen menyatakan bahawa hubungan peningkatan tersebut berlaku secara linear dalam sistem kajian.
Walaupun menarik, aplikasi ini masih merupakan demonstrasi tenaga alternatif berskala kecil dan bukan bukti bahawa jus cermai dapat menggantikan bateri komersial.
Kepelbagaian genetik cermai
Kajian terhadap 20 aksesion P. acidus dari timur laut India menunjukkan variasi yang besar antara bahan tanaman.
Analisis komponen utama atau PCA menjelaskan 86.66% varians kumulatif melalui lima komponen utama. Komponen pertama atau PC1 menyumbang 67.16% daripada keseluruhan variasi.
PC1 mempunyai hubungan positif dengan beberapa ciri buah:
- Berat buah;
- Isi padu buah; dan
- Jumlah pepejal terlarut atau TSS.
Data ini menunjukkan bahawa saiz dan kandungan pepejal larut merupakan ciri penting dalam membezakan aksesion cermai.
Aksesion elit untuk pembiakbakaan
Sebanyak tujuh aksesion elit dikenal pasti sebagai calon induk berpotensi untuk program pembiakbakaan.
Pemilihan aksesion berprestasi baik boleh digunakan untuk meningkatkan:
- Berat buah;
- Saiz buah;
- TSS;
- Kualiti pemprosesan; dan
- Nilai pasaran.
Dokumen tidak menyenaraikan nama atau nombor khusus tujuh aksesion tersebut.
Corak pertumbuhan buah
Buah cermai menunjukkan pola pertumbuhan sigmoid berkembar.
Corak ini menggambarkan dua fasa pertumbuhan cepat yang dipisahkan oleh satu tempoh pertumbuhan lebih perlahan. Pola sedemikian lazimnya berkait dengan perubahan pembahagian sel, pembesaran tisu dan perkembangan biji.
Maklumat tentang pola pertumbuhan membantu menentukan peringkat sesuai untuk penuaian serta penilaian perubahan biokimia buah.
Kematangan optimum
Dokumen menyatakan bahawa kematangan optimum berlaku sekitar 22 hingga 24 hari selepas pembentukan buah.
Pada peringkat ini:
- TSS mencapai tahap tinggi;
- Asid askorbik mencapai tahap tinggi;
- Keasidan boleh titrasi berada pada tahap rendah; dan
- Jumlah fenol turut berada pada tahap minimum.
Perubahan tersebut menunjukkan bahawa rasa dan komposisi bioaktif buah berubah dengan cepat sepanjang proses pematangan.
Kepentingan masa penuaian
Masa penuaian boleh menentukan kesesuaian buah untuk kegunaan tertentu.
Buah yang mempunyai keasidan lebih tinggi mungkin lebih sesuai untuk jeruk atau cuka, manakala buah dengan TSS lebih tinggi berpotensi digunakan untuk produk minuman atau jem.
Tahap vitamin C dan fenol juga berubah mengikut kematangan. Oleh itu, masa penuaian perlu disesuaikan dengan tujuan akhir produk.
Tahap bukti penyelidikan
Dokumen menggabungkan kajian berkaitan nutrien, fitokimia, ujian enzim, eksperimen haiwan, formulasi kosmetik dan teknologi bio-bateri.
Tahap bukti bagi setiap aplikasi adalah berbeza:
| Bidang | Jenis bukti utama |
|---|---|
| Komposisi pemakanan | Analisis makmal buah |
| Aktiviti antidiabetik | Ujian enzim dan kajian ulasan |
| Aktiviti trombolitik | Ujian makmal |
| Nefroprotektif | Model haiwan menggunakan nanopartikel |
| Kosmetik | Formulasi dan kestabilan fizikal |
| Bio-bateri | Eksperimen sel galvani |
| Pembiakbakaan | Analisis variasi aksesion |
| Kematangan | Analisis perubahan fiziko-kimia |
Perbezaan tahap bukti ini penting ketika menilai tuntutan tentang potensi buah cermai.
Potensi produk bernilai tambah
Berdasarkan kandungan dan aplikasi yang dihuraikan, buah cermai mempunyai potensi dibangunkan sebagai:
- Produk makanan masam;
- Minuman fermentasi;
- Sumber vitamin C;
- Ramuan makanan berantioksidan;
- Bahan kosmetik;
- Bahan kajian nutraseutikal; dan
- Elektrolit bio-bateri berskala kecil.
Namun, pembangunan produk memerlukan kawalan mutu, penilaian kestabilan, keselamatan dan penerimaan pengguna.
Kata kunci: buah cermai, Phyllanthus acidus, star gooseberry, nilai pemakanan, vitamin C, beta-karotena, kalium, fosforus, fitokimia, flavonoid, polifenol, kuersetin, rutin, mirisitrin, asid galik, antioksidan, antidiabetik, ?-glukosidase, ?-amilase, trombolitik, kosmetik, bio-bateri, kematangan buah, pembiakbakaan tanaman
Sumber Rujukan
Banerjee, S., Kar, P., Islam, R., Naidoo, D., Roy, A., Sarkar, I., Sen, G., Saha, T., Yasmin, H., & Sen, A. (2022). Synthesis of silver nanoparticles from secondary metabolites of star gooseberry fruit (Phyllanthus acidus) and their nephroprotective efficiency. South African Journal of Botany.
Daulay, A. H., Masthura, M., & Amanda, S. D. (2024). Pemanfaatan sari buah cermai (Phyllanthus acidus) sebagai energi alternatif bio-baterai dengan variasi elektroda. Fisitek: Jurnal Ilmu Fisika dan Teknologi.
Ghafar, S. W. A., Mediani, A., Ramli, N. S., & Abas, F. (2018). Antioxidant, ?-glucosidase and nitric oxide inhibitory activities of Phyllanthus acidus and LC–MS/MS profile of the active extract. Food Bioscience.
Hazarika, T. K., Ningombam, L., Debbarma, P., Momin, M. D., Lalrinzuala, P., & Devi, L. S. (2025). Genetic diversity analysis of Phyllanthus acidus Skeels of north-east India: Insights from multivariate analysis. Scientific Reports, 15.
Hopipah, N. S., Putri, A. P., & Rusdi, B. (2025). Karakterisasi serta skrining fitokimia daripada buah cermai (Phyllanthus acidus). Bandung Conference Series: Pharmacy.
Indriatmoko, D., Suryani, N., Rudiana, T., & Kurniah, M. (2021). Formulation and physical evaluation of facial cream preparations from cermai fruit juice, Phyllanthus acidus. Pharmacy Education, 21, 87–92.
Lubis, K. (2022). Analysis of characteristics of Phyllanthus acidus electrolyte solution as a renewable energy source. Fisitek: Jurnal Ilmu Fisika dan Teknologi.
Mandal, D., Lalhmangaihzuali, H. P., Lalhruaitluangi, N., & Lalduhsangi, R. C. (2025). Ripening-associated physicochemical changes in star gooseberry, Phyllanthus acidus, an underutilized fruit of the north-east Himalayan region. International Journal of Minor Fruits, Medicinal and Aromatic Plants.
Mb, S., & Panjikkaran, S. T. (2025). Insights into the composition of star gooseberry, Phyllanthus acidus L. International Journal of Agriculture and Nutrition.
Meiliyadi, L. A. D., Damayanti, I., & Syuzita, A. (2023). Characteristics of cermai fruit electrical properties as an electrolyte solution in galvanic cells. Jurnal Penelitian Pendidikan IPA.
Minh, N. (2016). Investigation of star gooseberry, Phyllanthus acidus, wine production. Journal of Global Pharma Technology.
Nair, A. B., Jayaprasad, N., Andrews, A., Mary, J., & Kumar, B. A. (2023). In vitro antidiabetic and thrombolytic activity of ethanolic extract of Phyllanthus acidus. World Journal of Biology Pharmacy and Health Sciences.
Siddiqui, Z., Khan, M. I., B., B., Akhtar, J., & Ahmad, M. (2022). Multifunctional role of Phyllanthus acidus L. as a therapeutic agent for the management of diabetes and associated complications: A review. Biomedical and Pharmacology Journal.
Siddiqui, Z., Khan, M. I., Akhtar, J., & Ahmad, M. (2022). Therapeutic potential of star gooseberry, Phyllanthus acidus, for treatment of diabetes and related complications: A review.
Susanti, E., As, N., Ramadhan, M., Mardhiyah, M., & Noor, M. M. (2025). Potential combination of cermai and mulberry fruit extracts as a candidate tyrosinase inhibitor. Al-Kauniyah: Jurnal Biologi.
Xin, Y., Xu, J., Li, N., Yang, L.-Y., Zhu, H., & Zhang, Y. (2025). New terpenoids and lignans from Phyllanthus acidus fruits with antioxidant activity. Foods, 14.
