Akar anggerik dahan ialah tumbuhan herba memanjat daripada famili Araceae. Dalam kalangan masyarakat Orang Asli Jakun, tumbuhan ini turut dikenali sebagai akar pisang dahan dan akar ulu-ulu. Nama saintifik yang dinyatakan dalam Buku Khazanah Endau Rompin ialah Epipremnum giganteum.
Tumbuhan ini hidup dengan melekat dan memanjat pada batang pokok tumpang. Daunnya mempunyai pelepah yang panjang dengan helaian daun bersaiz besar. Salah satu ciri yang paling ketara ialah pembentukan akar pernafasan yang berjuntai dari batang tumbuhan ke arah tanah.
Ciri pertumbuhan
Akar anggerik dahan menggunakan pokok lain sebagai struktur sokongan untuk tumbuh ke bahagian yang lebih tinggi. Berdasarkan keterangan dalam buku, tumbuhan ini mempunyai beberapa ciri utama:
- Tumbuh sebagai herba memanjat;
- Melekat pada batang pokok tumpang;
- Mempunyai daun berpelepah panjang;
- Menghasilkan helaian daun yang besar; dan
- Membentuk akar pernafasan yang berjuntai ke bawah.
Walaupun tumbuh pada pokok lain, sumber tersebut tidak menyatakan bahawa akar anggerik dahan ialah tumbuhan parasit. Pokok tumpang diterangkan sebagai tempat tumbuhan melekat dan berkembang.
Bahagian tumbuhan yang digunakan
Bahagian utama yang digunakan oleh masyarakat Orang Asli Jakun ialah akar pernafasan.
Akar pernafasan merupakan akar yang tumbuh keluar daripada batang dan berjuntai ke arah tanah. Berdasarkan sumber, akar ini digunakan dalam beberapa kaedah penyediaan tradisional yang berbeza mengikut tujuan penggunaannya.
Penggunaan tradisional
Buku Khazanah Endau Rompin merekodkan tiga penggunaan utama akar anggerik dahan dalam amalan tradisional masyarakat Jakun:
| Penggunaan tradisional | Bahagian digunakan | Bentuk penyediaan |
|---|---|---|
| Resdung atau “resung” | Akar pernafasan | Dikeringkan dan dibakar |
| Angin ahmar | Akar yang telah dibuang kulit | Dimasak bersama sup |
| Tonik kesihatan | Akar | Direbus dan airnya diminum |
Penggunaan ini merupakan catatan pengetahuan tradisional dalam sumber tersebut. Buku berkenaan tidak menyediakan hasil ujian makmal, dos piawai atau bukti klinikal bagi mengesahkan keberkesanan rawatan berkenaan.
Kaedah tradisional untuk resdung
Bagi rawatan resdung, akar pokok yang masih segar dipotong secara menyerong sehingga menyerupai bentuk rokok. Potongan tersebut kemudian dijemur sehingga kering.
Selepas kering, satu hujung akar dibakar dan asapnya disedut. Berdasarkan penerangan sumber, asap disedut melalui mulut dan dikeluarkan melalui hidung yang mengalami masalah.
Kaedah ini ialah amalan tradisional yang direkodkan dalam buku. Menghidu asap daripada bahan tumbuhan boleh merengsakan hidung, tekak dan paru-paru. Sumber tersebut tidak menyertakan penilaian keselamatan atau bukti perubatan moden bagi kaedah berasap ini.
Penyediaan untuk angin ahmar
Bagi kegunaan berkaitan angin ahmar, kulit akar dibuang terlebih dahulu. Akar kemudian dipotong kecil secara menyerong.
Keratan akar dimasukkan ke dalam kain putih sebelum dimasak bersama sup kaki lembu atau kerbau. Sup herba tersebut dimakan sebagai sebahagian daripada rawatan tradisional.
Catatan ini menunjukkan bahawa akar anggerik dahan tidak dimakan secara terus, sebaliknya dibungkus dalam kain dan dimasak bersama bahan makanan lain. Walau bagaimanapun, sumber rujukan tidak menyatakan:
- Jumlah akar yang digunakan;
- Tempoh memasak;
- Kekerapan pengambilan;
- Sebatian aktif yang terlibat; atau
- Bukti keberkesanan terhadap pesakit angin ahmar.
Angin ahmar ialah keadaan kecemasan perubatan. Rawatan tradisional tidak seharusnya menggantikan pemeriksaan dan rawatan di hospital.
Air rebusan sebagai tonik
Air rebusan akar turut diminum oleh golongan lanjut usia dengan tujuan menguatkan badan dan memberikan tenaga.
Penggunaan ini memperlihatkan peranan tumbuhan tersebut sebagai tonik tradisional dalam komuniti Jakun. Namun, buku tidak memberikan maklumat tentang komposisi kimia akar, kandungan nutrien atau kesan fisiologi air rebusan terhadap tubuh manusia.
Oleh itu, istilah “menguatkan badan” perlu difahami sebagai tujuan penggunaan tradisional yang direkodkan, bukan tuntutan perubatan yang telah disahkan.
Kepentingan pengetahuan etnobotani
Catatan mengenai akar anggerik dahan memperlihatkan hubungan rapat antara masyarakat Orang Asli Jakun dengan tumbuhan hutan di kawasan Endau Rompin.
Pengetahuan seperti ini merangkumi:
- Pengenalpastian tumbuhan;
- Pemilihan bahagian yang digunakan;
- Cara memotong dan mengeringkan akar;
- Kaedah penyediaan bersama makanan; dan
- Tujuan penggunaan mengikut amalan masyarakat.
Dokumentasi etnobotani penting untuk merekodkan warisan ilmu tempatan. Pada masa yang sama, penggunaan perubatan sesuatu tumbuhan memerlukan kajian lanjut untuk mengenal pasti kandungan kimia, tahap ketoksikan, dos yang sesuai dan kemungkinan interaksi dengan ubat.
Keperluan penyelidikan lanjut
Berdasarkan rujukan, belum terdapat maklumat saintifik terperinci tentang:
- Fitokimia akar Epipremnum giganteum;
- Aktiviti antiradang atau antimikrob;
- Kesan terhadap sistem pernafasan;
- Kesan neurologi;
- Dos yang selamat;
- Risiko ketoksikan; dan
- Kajian klinikal pada manusia.
Oleh itu, penggunaan tumbuhan ini lebih tepat diterangkan sebagai amalan perubatan tradisional masyarakat Jakun. Kajian makmal dan klinikal diperlukan sebelum sebarang tuntutan terapeutik dapat dibuat.
Kata kunci: akar anggerik dahan, akar pisang dahan, akar ulu-ulu, Epipremnum giganteum, Araceae, Orang Asli Jakun, Endau Rompin, akar pernafasan, tumbuhan memanjat, etnobotani, perubatan tradisional, resdung, angin ahmar, tonik kesihatan, tumbuhan herba
Sumber Rujukan
Buku Khazanah Endau Rompin. Entri “Akar anggerik dahan, akar pisang dahan, akar ulu-ulu”, halaman 1–3.
