Buah belinjau atau melinjo merujuk kepada Gnetum gnemon, sejenis tumbuhan gimnosperma berkayu yang ditanam secara meluas di Asia Tenggara. Walaupun sering disebut sebagai “buah”, secara botani Gnetum tidak menghasilkan buah sebenar seperti tumbuhan berbunga; bahagian berdaging yang dimakan terbentuk daripada struktur pembiakan berstrobilus dan biji jenis “naked seed”.
Di rantau ini, bahagian yang paling banyak dimanfaatkan ialah bijinya, terutama untuk menghasilkan emping atau kerepek belinjau. Namun, dokumen ini menunjukkan bahawa kegunaan G. gnemon jauh lebih luas kerana daun muda, strobilus, kulit buah dan bahagian lain turut dimakan serta mempunyai potensi sebagai sumber fitokimia dan bahan makanan fungsian.
Biji ialah bahagian paling bernilai
Biji belinjau boleh dimakan mentah, tetapi lebih lazim:
- dimasak,
- digoreng,
- dipanggang,
- dijadikan tepung,
- diproses menjadi emping atau kerepek.
Inilah bentuk penggunaan yang paling terkenal dalam masyarakat Asia Tenggara.
Bahagian lain juga boleh dimakan
Selain biji, beberapa bahagian lain turut digunakan sebagai makanan.
Dokumen menyenaraikan:
- daun muda,
- kon atau strobilus,
- bunga,
- kulit buah,
- kadang-kadang aril atau rind.
Bahagian-bahagian ini digunakan sebagai sayuran dalam masakan tempatan di Indonesia, Thailand, India, Myanmar dan Banten.
Jadi, belinjau sebenarnya merupakan tumbuhan makanan pelbagai guna dan bukan sekadar sumber emping.
Ringkasan kegunaan utama
Jadual pada halaman pertama dokumen merumuskan Gnetum gnemon sebagai:
| Aspek | Ringkasan |
|---|---|
| Nama saintifik | Gnetum gnemon |
| Jenis tumbuhan | Gimnosperma malar hijau |
| Bahagian dimakan | Biji, daun muda, strobilus/kon, kulit buah |
| Produk utama | Emping, kerepek, sayur, teh kulit melinjo |
| Nilai ekonomi | Komoditi makanan tempatan dan industri kecil |
Kaya dengan pelbagai fitokimia
Biji dan kulit belinjau mengandungi pelbagai sebatian fitokimia.
Antaranya:
- flavonoid,
- tanin,
- terpenoid,
- sebatian fenolik,
- saponin,
- alkaloid,
- kuinon,
- stilbenoid.
Stilbenoid khususnya sangat menarik kerana merupakan kumpulan sebatian bioaktif yang turut ditemui dalam beberapa tumbuhan lain.
Gnetin C, gnemonosida dan resveratrol
Ekstrak biji melinjo dilaporkan kaya dengan:
- gnetin C
- gnemonosida
- resveratrol
- piceid
Sebatian ini menjadi salah satu sebab biji belinjau mendapat perhatian dalam kajian makanan fungsian dan nutraseutikal.
Aktiviti antioksidan
Ekstrak biji menunjukkan aktiviti antioksidan dalam ujian makmal.
Aktiviti ini dikaitkan dengan kandungan fitokimia seperti stilbenoid dan sebatian fenolik.
Namun, hasil ujian makmal tidak semestinya sama dengan kesan klinikal apabila dimakan oleh manusia.
Aktiviti antimikrob sederhana
Dokumen menyatakan bahawa ekstrak biji turut menunjukkan aktiviti antimikrob sederhana dalam ujian makmal.
Dapatan ini menunjukkan terdapat komponen tertentu dalam biji yang mampu mengganggu pertumbuhan mikroorganisma, tetapi keberkesanannya sebagai agen terapeutik belum dapat disimpulkan daripada kajian tersebut sahaja.
Perencatan lipase dan alfa-amilase
Satu lagi dapatan menarik ialah ekstrak biji menunjukkan keupayaan merencat:
- lipase,
- alfa-amilase.
Kedua-dua enzim ini terlibat dalam pencernaan lemak dan karbohidrat.
Namun, kesan perencatan dalam ujian makmal tidak bermaksud belinjau telah terbukti sebagai rawatan obesiti atau diabetes.
Kulit belinjau juga bernilai
Kulit melinjo yang sering dianggap sebagai sisa juga mempunyai potensi fungsian.
Dokumen menyatakan kulitnya mempunyai:
- aktiviti antioksidan,
- potensi antihiperurisemik.
Ini menunjukkan nilai pemanfaatan keseluruhan buah boleh dipertingkatkan jika produk sampingan turut digunakan.
Teh daripada kulit melinjo
Kulit belinjau telah diuji dalam bentuk teh herba.
Kajian yang dirujuk menunjukkan:
- jumlah fenol sekitar 2.02–2.52 mg/g
- aktiviti antioksidan sekitar 32.47–48.47%
Ini membuka potensi kepada pembangunan produk minuman berasaskan kulit belinjau.
Potensi antihiperurisemik
Dokumen turut menyatakan kulit melinjo mempunyai potensi antihiperurisemik, iaitu berkaitan pengurangan atau kawalan asid urik.
Walau bagaimanapun, bukti klinikal manusia untuk kegunaan ini masih terhad.
Potensi dalam kosmetik
Ekstrak buah belinjau turut diteroka dalam bidang kosmetik.
Satu formulasi krim yang dirujuk menunjukkan:
- SPF 56.12
- aktiviti perencatan tirosinase,
- tiada iritasi dalam ujian yang dilaporkan.
Ini memberi petunjuk bahawa ekstrak buah mungkin berpotensi dibangunkan dalam formulasi pelindung matahari, pencerahan kulit atau anti-penuaan.
Apa itu perencatan tirosinase?
Tirosinase ialah enzim yang terlibat dalam pembentukan melanin.
Apabila sesuatu ekstrak menunjukkan perencatan tirosinase, ia mungkin mempunyai potensi dalam formulasi kosmetik yang mensasarkan:
- tona kulit,
- hiperpigmentasi,
- pencerahan kulit.
Namun, keberkesanan sebenar masih bergantung pada formulasi, dos dan ujian keselamatan.
Nilai ekonomi belinjau
Belinjau merupakan komoditi makanan tempatan dan menyokong industri kecil, khususnya melalui pengeluaran emping dan kerepek.
Kepelbagaian produknya membolehkan tanaman ini mempunyai nilai dalam:
- makanan tradisional,
- produk proses,
- teh herba,
- makanan fungsian,
- produk kosmetik.
Keselamatan ekstrak biji
Bahagian keselamatan dalam dokumen memberikan data daripada kajian haiwan.
Ekstrak biji melinjo tidak menunjukkan perubahan toksikologi bermakna dalam ujian akut dan subkronik, dengan:
- NOAEL 1000 mg/kg/hari
- ujian genotoksisiti negatif sehingga 4000 mg/kg/hari
Ini memberikan maklumat awal mengenai keselamatan ekstrak dalam model haiwan.
Apa maksud NOAEL?
NOAEL ialah No Observed Adverse Effect Level, iaitu tahap dos tertinggi dalam sesuatu kajian yang tidak menunjukkan kesan buruk yang dapat diperhatikan.
Namun, nilai NOAEL daripada kajian haiwan tidak boleh terus digunakan sebagai dos penggunaan manusia tanpa penilaian lanjut.
Bukti klinikal manusia masih terhad
Walaupun banyak potensi disebut, dokumen menegaskan bahawa kebanyakan bukti mengenai manfaat kesihatan belinjau masih berdasarkan:
- kajian fitokimia,
- kajian in vitro,
- kajian ulasan,
- sebahagian kajian haiwan.
Bukti klinikal pada manusia masih terhad.
Ini merupakan perkara penting supaya manfaat belinjau tidak dibesar-besarkan.
Makanan fungsian, bukan “ubat ajaib”
Berdasarkan dokumen, belinjau lebih tepat dianggap sebagai tumbuhan makanan yang kaya fitokimia dan berpotensi sebagai makanan fungsian.
Potensi antioksidan, antimikrob, perencatan enzim dan aplikasi kosmetiknya menarik dari sudut penyelidikan, tetapi belum cukup untuk menganggapnya sebagai rawatan perubatan yang terbukti.
Kesimpulan
Buah belinjau atau melinjo (Gnetum gnemon) ialah tumbuhan makanan penting Asia Tenggara yang mempunyai nilai jauh lebih luas daripada sekadar emping.
Bahagian paling bernilai ialah biji, yang biasa diproses menjadi kerepek dan tepung. Daun muda, strobilus dan kulit buah juga boleh dimanfaatkan sebagai makanan.
Dari sudut fitokimia, belinjau mengandungi flavonoid, tanin, fenolik, saponin, alkaloid dan terutama stilbenoid seperti gnetin C, gnemonosida, resveratrol dan piceid. Ekstraknya menunjukkan aktiviti antioksidan, antimikrob sederhana dan perencatan lipase serta alfa-amilase dalam kajian makmal.
Kulitnya pula berpotensi sebagai teh herba dan sumber antioksidan, sementara ekstrak buah sedang diteroka dalam formulasi kosmetik.
Secara keseluruhannya, Gnetum gnemon boleh dianggap sebagai tumbuhan makanan tradisional yang berpotensi besar untuk pembangunan produk makanan fungsian, nutraseutikal dan kosmetik, tetapi manfaat kesihatan pada manusia masih memerlukan bukti klinikal yang lebih kukuh.
Sumber Rujukan
Ahmat, N., Kamarozaman, A. S., Johari, M., Abas, F., Mohamad, S., & Yunoh, S. M. M. (2022). Screening of Phytochemicals from the Ethanolic Extracts of Gnetum gnemon, Gnetum latifolium and Cynometra malaccensis of Kuala Keniam, Pahang. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1019.
Amelia, E., Wahyuni, I., & Marianingsih, P. (2021). The Diversification Use of Melinjo (Gnetum gnemon) in Banten Local Food.
Anisong, N., Siripongvutikorn, S., Wichienchot, S., & Puttarak, P. (2022). A comprehensive review on nutritional contents and functional properties of Gnetum gnemon Linn. Food Science and Technology.
Apriliyanti, M. W., Mayangsari, Y., Sunarti, S., & Supriyadi, S. (2026). Profiling of untargeted compounds from the ethanolic extract of green melinjo (Gnetum gnemon L.) peel. BIO Web of Conferences.
Apriliyanti, M. W., Ardiyansyah, M., & Handayani, A. M. (2018). Antioxidant Activity, Total Phenol, and Sensory Properties of Melinjo Peel Tea with Pre-Treatment. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 207.
Aqli, R. F., Wibisono, E. A., Musthofa, R. M., & Fansuri, H. (2026). Assessment of Gnetum gnemon Fruit Extract as a Natural Sunscreen Cream Formulation, Skin-Brightening, and Anti-Aging Agent. JOPS (Journal of Pharmacy and Science).
Ch’ng, H. Y. (2022). Determination of Selected Phytochemicals and Nutritional Compositions in Melinjo (Gnetum gnemon L.) Fruit using Different Extraction Solvents. Open Access Journal of Agricultural Research.
Htay, T., & Aye, S. (2020). Morphological and Histological Studies of Gnetum gnemon L. (Tanyin-Ywe) from Ye-Phyu Township.
Jutta, M., & Habau, M. H. (2012). A tale of absent flowers and naked seeds.
Kato, E., Tokunaga, Y., & Sakan, F. (2009). Stilbenoids isolated from the seeds of Melinjo (Gnetum gnemon L.) and their biological activity. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 57, 2544–2549.
Shakya, A., Naorem, A., & Khuraijam, J. S. (2023). Gnetum L., an underutilized plant of India: distribution and ethnobotany. Genetic Resources and Crop Evolution, 71, 29–38.
Sng, K. H. D., Teo, N. S., Tay-Koh, E., & Utteridge, T. (2025). Gnetum gnemon L. Curtis’s Botanical Magazine.
Tatefuji, T., Yanagihara, M., Fukushima, S., & Hashimoto, K. (2014). Safety assessment of melinjo (Gnetum gnemon L.) seed extract: acute and subchronic toxicity studies. Food and Chemical Toxicology, 67, 230–235.
Techarang, T., Kooltheat, N., Mitsuwan, W., Saki, M., & Romyasamit, C. (2026). Pharmacological profiling of Gnetum gnemon var. tenerum extracts exhibits antibacterial, antioxidant, cytotoxic and anti-inflammatory activities. Scientific Reports, 16.
Keyword: belinjau, melinjo, Gnetum gnemon, buah belinjau, biji belinjau, emping belinjau, emping melinjo, gimnosperma, naked seed, daun melinjo, kulit melinjo, teh kulit melinjo, fitokimia belinjau, stilbenoid, gnetin C, gnemonosida, resveratrol, piceid, fenolik, flavonoid, tanin, antioksidan, antimikrob, alfa-amilase, lipase, antihiperurisemik, makanan fungsian, nutraseutikal, kosmetik belinjau, SPF, tirosinase
