Buah bidara (Ziziphus mauritiana) ialah buah daripada keluarga Rhamnaceae yang mempunyai tekstur lembut, berisi dan rangup, dengan rasa daripada masam hingga manis. Warna buah boleh berubah daripada merah kepada perang kekuningan atau oren. Di Indonesia, buah ini turut dikenali sebagai widara, bekul dan kom, dan boleh ditemui tumbuh liar di Bali, Lombok serta Sumbawa. Walaupun mempunyai nilai pemakanan yang tinggi, penggunaannya secara komersial masih agak terhad di sesetengah kawasan.
Komposisi pemakanan buah bidara
Kajian terhadap jus buah Z. mauritiana yang dikeringbekukan menunjukkan kandungan fenolik keseluruhan sekitar 1,690 mg GAE/100 g, flavonoid keseluruhan 15.10 mg QE/100 g, serat larut 0.61% dan serat tidak larut 2.03%.
Analisis proksimat pula menunjukkan kandungan:
- karbohidrat: 82.43%,
- protein: 3.34%,
- lemak: 0.31%,
- abu: 3.62%,
- air: 10.30%.
Walaupun kandungan fenoliknya tinggi, aktiviti antioksidan jus dalam kajian tersebut dinilai agak lemah dengan nilai IC?? sekitar 328.54 ppm.
Kaya dengan vitamin dan mineral
Buah bidara daripada Zimbabwe yang dikenali sebagai masau dilaporkan mengandungi protein kasar sekitar 7.9–8.7 g/100 g, serat kasar 4.9–7.3 g/100 g dan vitamin C sekitar 15.0–43.8 mg/100 g.
Selain itu, kandungan mineral yang agak tinggi termasuk:
| Nutrien | Julat dilaporkan |
|---|---|
| Kalium | 1,865–2,441 mg/100 g |
| Kalsium | 160–254 mg/100 g |
| Magnesium | 83–150 mg/100 g |
| Vitamin C | 55.27–164.47 mg/100 g |
| Karbohidrat | 79.5–83.2% |
Perbezaan nilai antara kajian menunjukkan bahawa komposisi buah bidara boleh berubah mengikut kultivar, lokasi, peringkat kematangan dan kaedah analisis.
Gula dan asid organik dalam buah
Antara gula terlarut yang dikenal pasti dalam buah bidara ialah:
- galaktosa,
- fruktosa,
- glukosa.
Asid organik utama pula terdiri daripada asid sitrik, asid malonik dan asid malik.
Gabungan antara gula dan asid organik inilah yang banyak mempengaruhi rasa buah bidara, sama ada lebih masam atau lebih manis.
Sebatian fenolik utama
Beberapa sebatian fenolik penting telah dikenal pasti dalam buah bidara.
Antaranya:
- asid p-hidroksibenzoik: 365.94 mg/kg,
- asid kafeik: 30.76 mg/kg,
- asid ferulik: 19.64 mg/kg,
- asid p-koumarik: 19.28 mg/kg.
Sebatian ini menjadi antara faktor yang menyumbang kepada nilai bioaktif buah tersebut.
Potensi antibakteria
Ekstrak buah dan biji bidara menunjukkan aktiviti antibakteria terhadap beberapa bakteria.
Zon perencatan maksimum yang dilaporkan ialah sekitar:
- 19 mm terhadap Staphylococcus aureus,
- 17 mm terhadap Escherichia coli.
Dapatan ini menunjukkan potensi antibakteria dalam ujian makmal, tetapi tidak bermaksud buah atau biji bidara boleh digunakan secara terus sebagai rawatan jangkitan.
Aktiviti anti-radang
Ekstrak buah pada peringkat matang mentah menunjukkan aktiviti anti-radang tertinggi sekitar 44.03% pada kepekatan 500 µg/mL dalam kajian yang dirujuk.
Sekali lagi, hasil ini masih berada dalam konteks ujian eksperimen dan belum membuktikan keberkesanan klinikal pada manusia.
Peringkat kematangan sangat mempengaruhi fitokimia
Salah satu dapatan penting ialah tahap kematangan buah mempengaruhi kandungan dan aktiviti bioaktif.
Kandungan fenolik, flavonoid, aktiviti antioksidan dan antibakteria dilaporkan lebih tinggi pada buah mentah berbanding buah masak sepenuhnya. Namun, beberapa ujian seperti DPPH dan aktiviti pengkelatan logam pula meningkat seiring dengan kematangan buah.
Sebanyak 13 sebatian fenolik dikenal pasti, dan kepekatan sebatian individu berubah mengikut tahap kematangan.
Ini menunjukkan bahawa “buah muda” dan “buah masak” mungkin mempunyai profil fungsi yang berbeza.
Penyimpanan buah juga boleh dipertingkat
Dokumen turut menyebut beberapa pendekatan selepas tuaian.
Pembungkusan dalam beg polietilena berketumpatan tinggi dilaporkan membantu mengekalkan buah segar sehingga 45 hari tanpa kerosakan.
Pengeringan beku pula lebih berkesan berbanding pengeringan dulang dalam mengekalkan kandungan:
- fenolik,
- flavonoid,
- asid askorbik.
Ini menunjukkan bahawa teknik pemprosesan mempunyai kesan besar terhadap nilai nutrisi buah bidara.
Potensi anti-diabetik
Ekstrak air buah bidara turut menunjukkan potensi anti-diabetik melalui perencatan enzim ?-amilase.
Secara teori, perencatan enzim ini boleh memperlahankan pemecahan kanji kepada gula ringkas.
Namun, bukti ini tidak bermaksud buah bidara boleh digunakan sebagai pengganti rawatan diabetes.
Melatonin dan penyimpanan buah
Aplikasi melatonin pada kepekatan 100 µM dilaporkan mengurangkan evolusi etilena sebanyak 28% dan kehilangan berat sebanyak 40% semasa penyimpanan sejuk.
Dapatan ini menarik dari sudut pengurusan pascatuai kerana etilena berkait rapat dengan proses pemasakan dan penuaan buah.
Potensi sebagai makanan berfungsi
Buah bidara mempunyai potensi untuk dibangunkan sebagai makanan berfungsi kerana kandungan fenolik dan serat yang tinggi.
Selain itu, buah ini membekalkan:
- karbohidrat,
- protein,
- kalsium,
- kalium,
- fosforus,
- zat besi,
- vitamin C,
- zink.
Gabungan nutrien dan sebatian bioaktif ini menjadikan bidara menarik untuk pembangunan produk seperti serbuk buah, minuman, makanan tambahan atau produk berasaskan buah.
Tetapi ada faktor anti-pemakanan
Walaupun kaya nutrien, buah bidara turut mengandungi sebatian anti-pemakanan.
Antaranya ialah:
- fitat: 67.27–659.33 mg/100 g,
- tanin: 3,842.46–16,577.80 mg/100 g.
Kandungan ini perlu dipertimbangkan dalam proses pemprosesan kerana ia boleh mempengaruhi kebolehserapan sesetengah nutrien.
Variasi kultivar sangat besar
Kajian juga menunjukkan variasi yang ketara antara kultivar dari segi:
- saiz buah,
- kandungan kimia,
- sifat fizikal,
- sifat mekanikal.
Variasi ini membuka ruang untuk pemilihan genotip unggul melalui program pembiakbakaan.
Kultivar yang mempunyai buah lebih besar, lebih manis, lebih tinggi vitamin C atau lebih tahan simpan boleh diberi keutamaan untuk pembangunan komersial.
Kesimpulan
Buah bidara atau Ziziphus mauritiana merupakan buah tropika yang mempunyai nilai pemakanan dan potensi bioprospek yang menarik.
Buah ini kaya dengan karbohidrat, serat, vitamin C serta mineral seperti kalium, kalsium dan magnesium. Ia juga mengandungi pelbagai sebatian fenolik seperti asid p-hidroksibenzoik, asid kafeik, asid ferulik dan asid p-koumarik.
Kajian makmal menunjukkan aktiviti antibakteria, anti-radang dan potensi perencatan ?-amilase. Peringkat kematangan buah pula mempengaruhi kandungan fenolik, flavonoid dan aktiviti antioksidan.
Dari sudut pascatuai, pembungkusan tertentu dan teknik pengeringan beku boleh membantu mengekalkan kualiti buah, manakala aplikasi melatonin menunjukkan potensi mengurangkan kehilangan berat semasa penyimpanan.
Walaupun begitu, kandungan fitat dan tanin yang agak tinggi perlu diberi perhatian dalam pembangunan produk berasaskan bidara.
Secara keseluruhannya, buah bidara mempunyai potensi untuk dikembangkan sebagai buah bernilai tambah dan bahan makanan berfungsi, khususnya melalui pemilihan kultivar unggul, teknologi pemprosesan yang sesuai dan pengurusan pascatuai yang baik.
Sumber Rujukan
Abdel-Sattar, M., Almutairi, K. F., Al-Saif, A., & Ahmed, K. A. (2021). Fruit properties during the harvest period of eleven Indian jujube (Ziziphus mauritiana Lamk.) cultivars. Saudi Journal of Biological Sciences, 28, 3424–3432.
Adilah, H. N., Saleh, M. I., Az-Zahra, N. D. A., Cho, E.-M., & Sinaga, E. (2023). Total Phenolic and Total Flavonoid Content, Antioxidant Activity, and Nutritional Profile of Ziziphus mauritiana Fruit Juice. International Journal of Biological, Physical and Chemical Studies.
Aldhanhani, A., Ahmed, Z., Tzortzakis, N., & Singh, Z. (2022). Maturity stage at harvest influences antioxidant phytochemicals and antibacterial activity of jujube fruit (Ziziphus mauritiana Lamk. and Ziziphus spina-christi L.). Annals of Agricultural Sciences.
Balubhai, T. P., et al. (2025). Enhancing the antioxidant system and preserving nutritional quality of Indian Ber (Ziziphus mauritiana L.) fruit following melatonin application. Food Research International, 208, 116251.
Boruah, A., Tiwari, A., Kalita, J., Borah, M. S., Mugabi, R., Erci?li, S., & Nayik, G. A. (2025). Effect of drying techniques and solvent extraction on nutritional and functional properties of Ziziphus mauritiana fruit powder. International Journal of Food Properties.
Mirheidari, F., Khadivi, A., Saeidifar, A., & Moradi, Y. (2022). Selection of superior genotypes of Indian jujube (Ziziphus mauritiana Lamk.) as revealed by fruit-related traits. Food Science & Nutrition, 10, 903–913.
Muchuweti, M., Zenda, G., Ndhlala, A., & Kasiyamhuru, A. (2005). Sugars, organic acid and phenolic compounds of Ziziphus mauritiana Fruit. European Food Research and Technology, 221, 570–574.
Nyanga, L., Gadaga, T., Nout, M., Smid, E., Boekhout, T., & Zwietering, M. (2013). Nutritive value of masau (Ziziphus mauritiana) fruits from Zambezi Valley in Zimbabwe. Food Chemistry, 138, 168–172.
Parveen, S., Bukhari, N., Nazir, M., Qureshi, W. A., Yaqoob, A., & Shahid, M. (2023). Phytochemical analysis, in-vitro biological activities and Pearson correlation of total polyphenolic content with antioxidant activities of Ziziphus mauritiana fruit pulp and seed during different ripening stages. South African Journal of Botany.
Tsegaye, M., Alemu, T., Dilnessa, A., Tolessa, A., Tantu, T., Bekalu, Y., & Haile, F. (2023). Effect of storage condition on the nutritional and anti-nutritional composition of kurkura (Ziziphus mauritiana Lam.) fruit from North-Eastern Ethiopia. Heliyon, 9.
Keyword: buah bidara, Ziziphus mauritiana, Indian jujube, khasiat bidara, nilai pemakanan bidara, vitamin C, kalium, kalsium, magnesium, serat makanan, fenolik, flavonoid, antioksidan, antibakteria, anti-radang, ?-amilase, antidiabetes, makanan berfungsi, fitat, tanin, buah tropika, pascatuai bidara, kematangan buah, pengeringan beku, melatonin, penyimpanan buah, pembiakbakaan bidara
