Daun bidara ialah bahagian pokok yang paling banyak digunakan dalam amalan tradisional di Malaysia dan rantau ini. Ia direbus, ditumbuk, dijadikan air mandian atau dimasukkan ke dalam produk penjagaan diri. Kajian saintifik telah mengukur kandungan antioksidan dan aktiviti antimikrob daun bidara, dan hasilnya menarik. Artikel ini merumuskan dapatan tersebut, termasuk kajian di Malaysia, serta had bukti yang perlu difahami.
Daun Lebih Kaya Berbanding Buah
Beberapa kajian mendapati daun mengandungi lebih banyak sebatian aktif berbanding bahagian lain:
Kajian di Tunisia pada daun, buah dan biji dua spesies Ziziphus mendapati ekstrak daun mempunyai kandungan fenolik tertinggi, dan daun Z. mauritiana mempunyai kapasiti antioksidan keseluruhan tertinggi [1].
Kajian pada varieti bidara tanpa biji mendapati daun mempunyai fenolik (177.6 mg/100 g) dan flavonoid (46.2 mg/100 g) lebih tinggi berbanding buah (137.8 dan 14.1 mg/100 g) [2].
Kajian membandingkan tiga spesies Ziziphus mendapati *daun Z. mauritiana*** mempunyai kapasiti antioksidan tertinggi, diikuti daun Z. spina-christi dan Z. jujuba [3].
Kajian di Costa Rica turut mendapati daun dan buah muda mempunyai kepekatan polifenol tertinggi, dan proantosianidin tertinggi ditemui dalam daun [4].
Sebatian Aktif dalam Daun
| Sebatian | Dikesan dalam | Rujukan |
|---|---|---|
| Asid kuinik dan rutin | Daun dan buah Z. mauritiana dan Z. lotus | [1] |
| Asid klorogenik, kuersetin, kaempferol | Daun bidara tanpa biji | [2] |
| Rutin, kuersetin, apigenin | Daun Z. mauritiana | [3] |
| Flavonoid berglikosida, proantosianidin | Daun Z. spina-christi | [5] |
Kajian di Jerman mengenal pasti 57 sebatian fenolik dalam ekstrak daun Z. spina-christi, termasuk 45 yang belum pernah dilaporkan dalam spesies ini [5].
Aktiviti Antimikrob
Kajian di Malaysia
Kajian 2025 menguji ekstrak metanol daun, akar, kulit batang, batang dan buah Z. mauritiana terhadap bakteria E. coli dan kulat Fusarium solani [6]:
Ekstrak daun menunjukkan perencatan terkuat terhadap kedua-dua mikrob.
Kepekatan bakterisid minimum ialah 0.8 mg/mL bagi E. coli dan kepekatan fungisid minimum 1.0 mg/mL bagi F. solani.
Ekstrak akar menunjukkan aktiviti kedua terkuat terhadap F. solani.
Penyelidik menyatakan kajian ini menyokong potensi bidara dan menekankan keperluan memulihara spesies yang kurang dimanfaatkan ini [6].
Kajian lain
Ekstrak daun Z. mauritiana dan Z. lotus dari Tunisia menunjukkan aktiviti tertinggi terhadap empat bakteria, termasuk Staphylococcus aureus dan E. coli [1].
Kajian di Nigeria mendapati ekstrak daun aktif terhadap Bacillus subtilis, S. aureus dan Candida albicans, tetapi kurang berkesan berbanding ubat standard siprofloksasin, dan beberapa bakteria seperti Pseudomonas aeruginosa dan E. coli tahan terhadap ekstrak tersebut [7].
Ekstrak alkohol daun Z. spina-christi menunjukkan aktiviti terhadap S. aureus, P. aeruginosa, E. coli dan C. albicans [8].
Perhatikan bahawa keputusan berbeza antara kajian. Contohnya, E. coli dihalang dalam kajian Malaysia dan Tunisia, tetapi tahan dalam kajian Nigeria [6][1][7]. Perbezaan ini mungkin disebabkan oleh pelarut, kepekatan dan strain bakteria yang digunakan.
Kesan Antiradang
Kajian pada tikus mendapati ekstrak buah dan daun bidara tanpa biji menghalang keradangan, dengan ekstrak buah pada 500 mg/kg menunjukkan perencatan 98.1%, setara dengan ubat indometasin. Ekstrak daun pula menunjukkan potensi antioksidan yang lebih tinggi dalam badan tikus [2].
Keselamatan Ekstrak Daun
Ekstrak daun Z. spina-christi tidak menunjukkan kesan toksik terhadap sel kulit manusia (HaCaT) dan sel usus tikus di makmal [5].
Ekstrak alkohol daun Z. spina-christi tidak menunjukkan sitotoksisiti terhadap sel darah merah pada kepekatan yang diuji [8].
Kandungan logam seperti zink dan plumbum dalam daun Z. mauritiana berada dalam had yang dibenarkan WHO/FAO dalam satu kajian [7].
Had Bukti
1. Kebanyakan kajian dijalankan di makmal, bukan pada manusia.
2. Ekstrak pekat berbeza daripada daun rebus yang digunakan di rumah.
3. Kesan bergantung kepada pelarut, seperti metanol atau etanol, yang tidak digunakan dalam penyediaan tradisional.
4. Ulasan saintifik menegaskan keselamatan dan keberkesanan belum dinilai sepenuhnya pada manusia [9].
Panduan Praktikal
1. Gunakan daun bidara yang bersih dan bebas racun perosak.
2. Jangan gunakan daun bidara sebagai pengganti antibiotik atau rawatan doktor untuk jangkitan.
3. Uji pada kawasan kulit yang kecil sebelum menggunakan produk berasaskan daun bidara.
4. Hentikan penggunaan jika berlaku kerengsaan.
Daun Bidara dalam Penjagaan Mulut
Kajian 2026 di Indonesia menguji ekstrak etanol daun bidara terhadap bakteria mulut. Ekstrak menunjukkan aktiviti antibakteria dan menghalang pembentukan biofilm, serta mempunyai aktiviti antioksidan yang sederhana. Gel 50% ekstrak juga mengurangkan penanda keradangan pada luka cabutan gigi tikus [10]. Kajian ini masih pada haiwan, tetapi menunjukkan kemungkinan kegunaan dalam produk penjagaan mulut pada masa depan.
Kesimpulan
Kajian makmal, termasuk kajian di Malaysia, menunjukkan daun bidara lebih kaya dengan fenolik dan antioksidan berbanding buah, dan ekstraknya mampu menghalang beberapa bakteria dan kulat. Namun, keputusan antimikrob berbeza antara kajian, ekstrak kurang berkesan berbanding antibiotik standard dalam satu kajian, dan bukti pada manusia masih terhad.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Jangkitan memerlukan rawatan doktor. Jangan hentikan ubat yang ditetapkan untuk menggantikannya dengan bidara.
Rujukan
[1] Yassine Yahia et al. (2020). Bioactive compounds, antioxidant and antimicrobial activities of extracts from different plant parts of two Ziziphus Mill. species. PLoS ONE. DOI: 10.1371/journal.pone.0232599.
[2] Arifa Khanam et al. (2024). Phenolic Profile of Seedless Ziziphus mauritiana Fruits and Leaves Extracts with In Vivo Antioxidant and Anti?Inflammatory Activities: Influence on Pro?Inflammatory Mediators. Chemistry & Biodiversity. DOI: 10.1002/cbdv.202401728.
[3] Ihsanul Hafiz et al. (2025). Exploring the antioxidant and ?-glucosidase inhibitor potential properties across three Ziziphus species: An insight from HPLC data. Journal of Pharmacy & Pharmacognosy Research. DOI: 10.56499/jppres24.2135_13.5.1385.
[4] Eric Cubero?Román et al. (2023). Antioxidant and antimicrobial activity of two Costa Rican cultivars of ber (Ziziphus mauritiana): An underexploited crop in the American tropic. Food Science & Nutrition. DOI: 10.1002/fsn3.3317.
[5] M. Karar et al. (2016). Phenolic Profile and In Vitro Assessment of Cytotoxicity and AntibacterialActivity of Ziziphus spina-christi Leaf Extracts. Medicinal Chemistry. DOI: 10.4172/2161-0444.1000339.
[6] Larbenno Pauloi et al. (2025). Exploring the antimicrobial potential from various parts of Ziziphus mauritiana Lam. Scientific Reports. DOI: 10.1038/s41598-025-20756-6.
[7] J. Yakubu et al. (2021). Phytochemical, Antimicrobial, Elemental and Anionic Analysis of Methanol Leaf Extract of Ziziphus mauritiana LAM. Bulletin of Pure & Applied Sciences- Chemistry. DOI: 10.5958/2320-320x.2021.00018.2.
[8] K. Al-azawi et al. (2022). Evaluation the antimicrobial and antioxidant activities of the Ziziphus spina-christi plant leaves. TECHNOLOGIES AND MATERIALS FOR RENEWABLE ENERGY, ENVIRONMENT AND SUSTAINABILITY: TMREES21Gr. DOI: 10.1063/5.0092320.
[9] M. Abdulrahman et al. (2022). Ethnopharmacology, Biological Evaluation, and Chemical Composition of Ziziphus spina-christi (L.) Desf.: A Review. Advances in Pharmacological and Pharmaceutical Sciences. DOI: 10.1155/2022/4495688.
[10] Wiwiek Poedjiastoeti et al. (2026). Multifunctional effects of Zizyphus mauritiana leaf extract on oral pathogens and wound healing: an integrative in vitro and in vivo study. The Saudi Dental Journal. DOI: 10.1007/s44445-026-00168-6.
