Akar dedawai ialah tumbuhan hutan daripada famili Smilacaceae yang dikenali oleh masyarakat Orang Asli Jakun sebagai akar dedawai. Nama saintifik yang direkodkan dalam Buku Khazanah Endau Rompin ialah Smilax sp., yang menunjukkan bahawa tumbuhan tersebut dikenal pasti pada peringkat genus tetapi spesies tepatnya tidak dinyatakan.
Berdasarkan sumber tersebut, akar dedawai digunakan secara tradisional sebagai tonik untuk lelaki. Bahagian tumbuhan yang dimanfaatkan ialah ubi dan daun muda, yang direbus sebelum air rebusannya diminum.
Ciri pertumbuhan akar dedawai
Akar dedawai diterangkan sebagai tumbuhan tegak yang mempunyai isi di dalam tanah. Ketinggiannya boleh mencapai kira-kira satu meter dan biasanya tumbuh secara berumpun.
Batangnya mempunyai ciri-ciri berikut:
- Berbentuk bulat;
- Keras;
- Liat seperti dawai;
- Berongga;
- Berwarna hijau ketika muda; dan
- Berubah menjadi perang apabila matang.
Sifat batang yang keras dan liat mungkin menjadi sebab tumbuhan ini dinamakan “dedawai” oleh masyarakat setempat.
Ciri daun
Daun akar dedawai diterangkan sebagai tebal dan keras. Susunannya berselang serta tertumpu pada bahagian atas batang.
Urat daun jelas kelihatan dan menjadi salah satu ciri yang boleh digunakan untuk mengenali tumbuhan tersebut di habitat semula jadinya.
Berdasarkan gambar dalam sumber, daunnya berbentuk memanjang dengan permukaan hijau berkilat dan beberapa urat utama yang jelas dari pangkal hingga ke hujung daun.
Habitat semula jadi
Akar dedawai biasanya tumbuh di kawasan:
- Redup;
- Lembap;
- Mempunyai tanah yang kaya dengan humus; dan
- Berhampiran pangkal pokok besar.
Keadaan ini menunjukkan bahawa tumbuhan tersebut sesuai dengan persekitaran lantai hutan yang terlindung daripada cahaya matahari langsung.
Tanah yang banyak mengandungi humus pula menyediakan kelembapan dan bahan organik yang menyokong pertumbuhan ubi serta akar bawah tanah.
Bahagian yang digunakan
Dua bahagian tumbuhan yang digunakan dalam amalan tradisional ialah:
| Bahagian | Bentuk penggunaan |
|---|---|
| Ubi | Diracik kecil dan direbus |
| Daun muda | Direbus bersama ubi |
Sumber tidak menyatakan penggunaan batang, daun matang, bunga atau buah.
Penggunaan tradisional sebagai tonik lelaki
Dalam Buku Khazanah Endau Rompin, akar dedawai direkodkan sebagai tonik untuk lelaki.
Air rebusan ubi dan daun muda diminum dengan tujuan meningkatkan “tenaga batin” lelaki. Frasa tersebut merupakan istilah penggunaan tradisional masyarakat Jakun dan tidak dihuraikan secara lanjut dalam sumber.
Buku tersebut tidak memberikan maklumat tentang:
- Kandungan fitokimia;
- Mekanisme tindakan;
- Dos penggunaan;
- Kekerapan pengambilan;
- Tempoh rawatan;
- Kesan sampingan; atau
- Bukti klinikal pada manusia.
Oleh itu, penggunaan ini perlu dilihat sebagai dokumentasi pengetahuan etnobotani, bukan tuntutan perubatan yang telah disahkan secara saintifik.
Kaedah penyediaan tradisional
Kaedah penggunaan yang direkodkan adalah ringkas:
- Ubi diracik menjadi kepingan kecil.
- Ubi direbus bersama daun muda.
- Air rebusan diminum.
Sumber tidak menyatakan jumlah ubi, bilangan daun, isipadu air atau tempoh merebus. Ketiadaan sukatan ini menunjukkan bahawa kaedah penyediaan mungkin bergantung pada pengetahuan dan pengalaman pengamal tradisional.
Kepentingan identiti saintifik yang tepat
Nama saintifik dalam sumber ditulis sebagai Smilax sp. Singkatan “sp.” menunjukkan bahawa spesies khusus belum dikenal pasti atau tidak dinyatakan.
Hal ini penting kerana genus Smilax merangkumi banyak spesies yang mungkin mempunyai komposisi kimia dan tahap keselamatan berbeza. Tumbuhan yang hampir sama dari segi rupa tidak semestinya mempunyai sifat perubatan yang sama.
Pengenalpastian botani yang tepat perlu dibuat sebelum sesuatu tumbuhan dikaji atau digunakan secara lebih meluas.
Nilai pengetahuan etnobotani
Catatan tentang akar dedawai memperlihatkan pengetahuan masyarakat Orang Asli Jakun dalam mengenali tumbuhan berdasarkan:
- Bentuk batang;
- Tekstur daun;
- Habitat;
- Bahagian bawah tanah;
- Bahagian yang sesuai digunakan; dan
- Kaedah penyediaan.
Pengetahuan seperti ini merupakan sebahagian daripada warisan budaya dan hubungan masyarakat dengan sumber tumbuhan di Endau Rompin.
Dokumentasi etnobotani juga boleh menjadi titik permulaan kepada kajian botani, fitokimia dan farmakologi.
Keperluan kajian lanjut
Berdasarkan sumber rujuka, belum terdapat maklumat saintifik tentang:
- Spesies sebenar akar dedawai;
- Sebatian aktif dalam ubi dan daun;
- Aktiviti antioksidan atau farmakologi;
- Kesan terhadap tenaga atau fungsi reproduktif;
- Ketoksikan akut dan kronik;
- Interaksi dengan ubat; dan
- Keselamatan penggunaan jangka panjang.
Kajian lanjut diperlukan untuk menilai identiti tumbuhan, komposisi kimia dan tahap keselamatannya sebelum sesuatu penggunaan kesihatan dapat disokong secara saintifik.
Kata kunci: akar dedawai, Smilax sp., Smilacaceae, Orang Asli Jakun, Endau Rompin, tumbuhan hutan, ubi herba, daun muda, tonik lelaki, tenaga batin, perubatan tradisional, etnobotani, tumbuhan berumpun, tumbuhan bawah hutan
Sumber Rujukan
Buku Khazanah Endau Rompin. Entri “Akar Dedawai”, halaman 8
