Petai atau Parkia speciosa ialah sejenis kekacang tropika yang sangat sinonim dengan masyarakat Asia Tenggara. Ia digemari kerana rasa unik dan teksturnya, tetapi pada masa yang sama terkenal dengan bau yang sangat kuat selepas dimakan. Di sebalik bau tersebut, petai sebenarnya mengandungi pelbagai nutrien dan sebatian bioaktif yang menarik dari sudut kesihatan.
Berdasarkan dokumen yang diberikan, petai mengandungi protein sekitar 6.0–27.5%, karbohidrat sekitar 68.3–68.7%, serta mineral seperti kalium, kalsium dan magnesium. Bijinya juga kaya dengan polifenol, flavonoid, terpenoid seperti ?-sitosterol dan stigmasterol, serta polisulfida kitaran.
Petai dan potensi anti-diabetes
Salah satu khasiat petai yang banyak diberi perhatian ialah kesannya terhadap kawalan glukosa darah.
Dokumen menyatakan bahawa beberapa sebatian seperti ?-sitosterol, stigmasterol dan stigmast-4-en-3-one berpotensi merencat enzim ?-glukosidase dan ?-amilase, dua enzim yang terlibat dalam pemecahan karbohidrat.
Dalam kajian in vivo pada tikus diabetik, kesan hipoglisemik petai dilaporkan setara dengan glibenklamid, dengan pengurangan glukosa darah sehingga kira-kira 57%.
Namun, penting untuk ditekankan bahawa bukti ini masih banyak datang daripada kajian haiwan dan makmal. Bukti klinikal pada manusia masih belum mencukupi untuk mengesahkan petai sebagai rawatan diabetes.
Potensi antihipertensi
Petai turut dikaitkan dengan potensi membantu mengawal tekanan darah.
Peptida bioaktif daripada benih dilaporkan mampu merencat enzim penukaran angiotensin atau ACE, dengan kadar perencatan sekitar 50.6–80.2%. Ekstrak pod pula dikaitkan dengan pengawalan nitrik oksida, yang mempunyai peranan penting dalam fungsi salur darah.
Mekanisme ini memberi asas saintifik kepada potensi antihipertensi petai, tetapi sekali lagi, pengesahan dalam manusia masih terhad.
Kaya antioksidan
Petai juga mengandungi polifenol dan flavonoid yang menyumbang kepada aktiviti antioksidan.
Dokumen melaporkan kandungan polifenol sekitar 51.9–84.24 mg GAE/g dan flavonoid sekitar 47.4–49.6 mg RE/100 g pada bahagian tumbuhan tertentu seperti pod, benih dan kulit benih.
Sebatian ini dikaitkan dengan aktiviti antioksidan dan anti-radang melalui pengaruh terhadap laluan seperti NF-?B dan MAPK.
Ini menunjukkan bahawa nilai petai bukan hanya datang daripada kandungan makronutriennya, tetapi juga daripada komponen fitokimia.
Potensi antimikrob
Polisulfida kitaran dalam petai turut menunjukkan aktiviti antimikrob.
Berdasarkan dokumen, sebatian ini dilaporkan mampu merencat mikroorganisma seperti Helicobacter pylori dan Escherichia coli.
Kajian lain yang diringkaskan dalam dokumen turut menyebut aktiviti terhadap Staphylococcus aureus.
Potensi ini menjadikan petai menarik dari sudut penyelidikan bahan antimikrob semula jadi, walaupun aplikasi klinikal masih memerlukan kajian lanjut.
Kenapa petai sangat berbau?
Inilah bahagian yang paling menarik.
Bau petai yang kuat datang daripada sebatian organosulfur yang meruap, khususnya sebatian sulfur kitaran seperti 1,2,4-trithiolane, selain hidrogen sulfida dan metanetiol.
Enzim C-S liase dalam benih matang memecahkan asid djenkolik kepada metaneditiol, yang kemudian membentuk 1,2,4-trithiolane.
Jadi, bau petai bukan sekadar “bau makanan”, tetapi hasil proses biokimia melibatkan sebatian sulfur yang sangat mudah meruap.
Bau menjadi lebih kuat apabila petai matang
Menariknya, kepekatan sebatian sulfur meningkat apabila petai semakin matang.
Dokumen melaporkan bahawa kandungan 1,2,4-trithiolane meningkat daripada 0.93% pada benih belum masak kepada 13.66% pada benih masak.
Ini membantu menjelaskan kenapa petai matang biasanya mempunyai bau yang jauh lebih kuat berbanding petai muda.
Selain itu, hidrogen sulfida dilaporkan menyumbang sekitar 41.30% daripada komponen meruap, menjadikannya salah satu sebatian utama dalam profil aroma petai.
Kenapa bau petai boleh kekal lama?
Ramai orang perasan bahawa bau petai bukan hanya tinggal di mulut.
Dokumen menyatakan bahawa sebatian sulfur meruap boleh disingkirkan melalui nafas dan sistem perkumuhan sehingga dua hari selepas pengambilan.
Inilah sebabnya bau petai boleh dikesan pada nafas dan air kencing walaupun beberapa jam selepas makan.
Bau tersebut berkait dengan metabolit sulfur yang beredar dan kemudian dikeluarkan oleh tubuh, bukan semata-mata sisa makanan yang tertinggal di dalam mulut.
pH boleh mempengaruhi tahap bau
Satu lagi perkara menarik ialah kepekatan sebatian organosulfur dipengaruhi oleh pH.
Pada pH 3.0, kepekatan organosulfur dilaporkan sekitar 152 ppm, berbanding 424 ppm pada pH kawalan 5.40.
Ini menunjukkan bahawa keadaan lebih berasid boleh mengurangkan pelepasan sebatian sulfur tertentu.
Kefir dan pengurangan bau petai
Dokumen turut menyebut satu pendekatan menarik untuk mengurangkan bau petai.
Whey kefir susu dilaporkan dapat mengurangkan tahap bau petai dengan menurunkan pH dan seterusnya mengehadkan pelepasan sebatian sulfur meruap.
Dapatan ini menunjukkan bahawa perubahan kimia persekitaran boleh mempengaruhi jumlah sebatian berbau yang dilepaskan.
Bukan hanya benih yang mempunyai potensi
Bahagian petai yang sering dimakan ialah bijinya, tetapi dokumen menunjukkan bahawa pod dan kulit benih juga mempunyai potensi biologi.
Pod kosong dan kulit benih dilaporkan menunjukkan aktiviti antitumor yang lebih ketara berbanding benih itu sendiri dalam beberapa kajian.
Dari sudut pembangunan produk, ini menarik kerana bahagian yang biasanya dianggap sisa mungkin masih mengandungi sebatian bioaktif yang bernilai.
Adakah lebih banyak petai bermakna lebih sihat?
Tidak semestinya.
Dokumen menyebut bahawa pengambilan berlebihan petai mentah boleh menyebabkan kembung dan gas berbau kuat.
Selain itu, walaupun banyak manfaat farmakologi telah dilaporkan, kajian klinikal manusia masih belum mencukupi untuk membuat kesimpulan perubatan yang kukuh.
Jadi, petai lebih sesuai dilihat sebagai makanan yang mempunyai potensi nutraseutikal, bukan ubat.
Kesimpulan
Petai ialah makanan tradisional yang mempunyai profil kimia yang sangat menarik. Ia mengandungi protein, mineral, polifenol, flavonoid, terpenoid dan polisulfida kitaran.
Kajian yang diringkaskan dalam dokumen menunjukkan potensi anti-diabetes, antihipertensi, antioksidan dan antimikrob. Namun, kebanyakan bukti masih datang daripada kajian in vitro dan haiwan, jadi manfaat kesihatan kepada manusia perlu dinilai dengan lebih berhati-hati.
Bau petai yang sangat kuat pula datang daripada sebatian organosulfur seperti 1,2,4-trithiolane, hidrogen sulfida dan metanetiol. Semakin matang biji petai, semakin tinggi kepekatan sebahagian sebatian sulfur ini, lalu menjadikan aromanya semakin kuat.
Jadi, bau petai sebenarnya ialah sebahagian daripada kimia semula jadi tumbuhan tersebut — dan sebahagian sebatian yang menghasilkan bau itu juga mempunyai potensi aktiviti biologi yang menarik.
Keyword: petai, Parkia speciosa, khasiat petai, anti-diabetes, antihipertensi, antioksidan, antimikrob, polifenol, flavonoid, ?-sitosterol, stigmasterol, polisulfida kitaran, 1,2,4-trithiolane, hidrogen sulfida, metanetiol, bau petai, organosulfur, makanan tradisional, nutraseutikal, fitokimia
Sumber rujukan
Ahmad, N. I., Rahman, S., Leong, Y., & Azizul, N. (2019). A Review on the Phytochemicals of Parkia Speciosa, Stinky Beans as Potential Phytomedicine. Journal of Food Science and Nutrition Research.
Asikin, Y., K., Shikanai, T., & Wada, K. (2017). Volatile aroma components and MS-based electronic nose profiles of dogfruit and stink bean. Journal of Advanced Research, 9, 79–85.
Azizul, N., Hui, L., Ahmad, N., & Rahman, S. (2019). Nutraceutical Potential of Parkia speciosa (Stink Bean): A Current Review. American Journal of Biomedical Science & Research.
Chhikara, N., Devi, H. R., Jaglan, S., Sharma, P., Gupta, P., & Panghal, A. (2018). Bioactive compounds, food applications and health benefits of Parkia speciosa (stinky beans): a review. Agriculture & Food Security, 7, 1–9.
Haokip, T., Beatrice, A. D., & Priyadarshini, D. R. (2024). In vivo and in vitro anti-diabetic activity of stinky beans (Parkia speciosa): a systematic review. Discover Food, 4.
Kurniati, T., Windayani, N., & Listiawati, M. (2018). Anti–odor activity of milk kefir on organosulphur polysulfide cyclic compounds in petai (Parkia speciosa Hassk). Journal of Physics: Conference Series, 1013.
Saleh, M. S. M., et al. (2021). Genus Parkia: Phytochemical, Medicinal Uses, and Pharmacological Properties. International Journal of Molecular Sciences, 22.
Tocmo, R., Liang, D., Wang, C., Poh, J., & Huang, D. (2015). Organosulfide profile and hydrogen sulfide-releasing capacity of stinky bean (Parkia speciosa) oil: Effects of pH and extraction methods. Food Chemistry, 190, 1123–1129.
Zhang, M., Batra, R., Brainta, M., & Huang, D. (2022). Purification and characterisation of a C-S lyase in seeds of Parkia speciosa Hassk. Food Chemistry, 404, 134438.
