“Petani dapat harga rendah, pengguna bayar harga tinggi, orang tengah untung besar.” Ungkapan ini sering kedengaran apabila harga sayur naik. Namun, adakah orang tengah benar-benar menindas petani, atau mereka juga memainkan peranan yang diperlukan?
Artikel ini meneliti bukti kajian tentang peranan orang tengah, bahagian harga yang diterima petani dan cara petani boleh memperbaiki kedudukan mereka dalam rantaian pemasaran.
Bukti dari Malaysia: Pemborong Mempunyai Kuasa Pasaran
Kajian terhadap data harga ladang, borong dan runcit sawi dan bayam di Semenanjung Malaysia selama sepuluh tahun, yang diperoleh daripada FAMA, mendapati transmisi harga tidak simetri [1]. Harga borong bertindak lebih cepat apabila harga naik berbanding apabila harga turun [1]. Sebaliknya, harga ladang bertindak lebih cepat apabila harga turun [1].
Dalam jangka panjang, pemborong menaikkan harga lebih banyak berbanding perubahan yang dibuat oleh peruncit atau petani [1]. Pengkaji menyimpulkan pemborong menggunakan kuasa pasaran dalam industri sayur, dan kenaikan harga tidak dipindahkan sepenuhnya kepada petani [1].
Berapa Bahagian Harga yang Diterima Petani?
Beberapa kajian di Indonesia mengukur “farmer’s share”, iaitu peratusan harga pengguna yang sampai kepada petani:
Sayur di Bogor. Purata bahagian petani ialah 41.2%, lebih rendah berbanding bahagian penjual (58.8%) [2]. Nisbah hasil kepada kos (R/C) petani ialah 1.48, berbanding 2.64 bagi peniaga [2].
Salak pondoh. Bahagian petani berbeza mengikut saluran, iaitu 60.10%, 71.29% dan 41.04% [3]. Saluran yang memberikan bahagian terbesar kepada petani paling menguntungkan [3].
Kajian sayur di Palembang mendapati hanya terdapat satu corak saluran pemasaran, iaitu petani, pengumpul, pemborong, peruncit dan pengguna, dengan kuasa pasaran pada pemborong sebagai penentu harga [4]. Namun, menariknya, pemasaran tersebut masih didapati cekap berdasarkan margin dan bahagian petani [4].
Sisi Positif Orang Tengah
Tidak semua kajian melihat orang tengah secara negatif.
Persepsi positif petani. Kajian terhadap 92 petani sayur di Kalimantan Barat mendapati kira-kira 95% petani mempunyai persepsi positif terhadap peranan orang tengah, yang dianggap penting dalam pemasaran serta pengangkutan baja dan hasil [5]. Keterikatan yang tinggi dengan orang tengah merupakan salah satu strategi petani untuk mengelakkan risiko pemasaran [5].
Pembekal modal. Kajian di Buton mendapati orang tengah berperanan sebagai pemilik modal, pembeli dan pemasar [6]. Petani bergantung kepada modal yang disediakan orang tengah dalam proses pengeluaran [6].
Analisis bibliometrik terhadap 425 jurnal pula menyimpulkan bahawa kewujudan orang tengah tidak boleh dianggap sepenuhnya sebagai ancaman kepada rantaian bekalan, dan mereka masih mempunyai pengaruh kuat terhadap petani terutamanya di negara membangun [7].
Sisi Negatif
Satu kajian di Nigeria pula menyatakan petani menanggung kos pengeluaran yang tinggi tetapi jarang mendapat harga yang adil daripada orang tengah [8]. Keadaan ini dikatakan tidak menggalakkan pelabur memasuki sektor pertanian [8]. Kajian di Boyolali pula mendapati saluran pengedaran yang panjang memberi kesan negatif, di mana harga ditentukan oleh orang tengah dan petani tempatan kadangkala tiada kuasa tawar-menawar [9].
Siapa yang Kurang Bergantung kepada Orang Tengah?
Kajian di Kalimantan Barat mendapati petani yang lebih berusia, berpendidikan lebih tinggi dan menanam lebih banyak jenis sayur kurang terikat dengan orang tengah [5]. Petani ini sering menukar orang tengah untuk mendapatkan harga yang lebih tinggi [5].
Keterikatan sebagai Strategi Mengurus Risiko
Kajian di Kalimantan Barat juga mendapati petani jagung manis dan petani berpendapatan lebih tinggi lebih terikat dengan orang tengah [5]. Ini menunjukkan hubungan dengan orang tengah bukan semestinya tanda petani tertindas, tetapi kadangkala pilihan strategik untuk memastikan hasil sentiasa ada pembeli [5]. Analisis bibliometrik pula menyatakan isu orang tengah kini dibincangkan dari sudut pengurusan agribisnes, modal sosial, rantaian nilai dan harga [7].
Alternatif: Saluran Moden dan Penyimpanan Bersama
Pasar raya. Kajian terhadap penanam sayur kecil di India mendapati harga dalam saluran pasar raya jauh lebih tinggi, sekitar 20% atau lebih, walaupun selepas mengambil kira perbezaan kualiti [10]. Harga lebih tinggi disebabkan perantara yang lebih sedikit dan kos transaksi yang lebih rendah [10].
Saluran pendek. Kajian di Pasar Inpres Ruteng mendapati saluran yang lebih pendek lebih cekap bagi sesetengah sayur seperti tomato [11].
Gudang bersama. Model simulasi di India mencadangkan jika petani berkongsi kos penyimpanan dan mengagihkan pulangan mengikut jualan, mereka boleh memperoleh pulangan lebih baik berbanding menjual segera kepada perantara kerana tiada tempat simpanan [12].
Gred kualiti. Kajian di Boyolali mendapati saluran moden hanya menerima barang berkualiti terbaik, dengan harga boleh mencecah dua hingga lima kali ganda harga pasar tradisional [9].
Panduan Praktikal
Ketahui harga pasaran semasa melalui maklumat FAMA atau kumpulan petani.
Pelbagaikan saluran jualan, contohnya pasar tani, pasar raya, jualan dalam talian dan pemborong.
Gred hasil anda kerana hasil berkualiti tinggi boleh dijual ke saluran moden dengan harga lebih baik.
Bergabung dalam koperasi atau kumpulan petani untuk meningkatkan kuasa tawar-menawar dan berkongsi pengangkutan.
Simpan rekod jualan untuk membandingkan harga antara pembeli.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI serta FAMA tentang pemasaran dan pengendalian lepas tuai.
Kesimpulan
Kajian di Malaysia menunjukkan pemborong sayur mempunyai kuasa pasaran, dan kenaikan harga tidak sampai sepenuhnya kepada petani. Namun, orang tengah juga membekalkan modal, pengangkutan dan perlindungan risiko yang dihargai ramai petani. Daripada menolak orang tengah sepenuhnya, petani boleh memperbaiki kedudukan dengan mempelbagaikan saluran, menggred hasil, berkongsi kemudahan dan bergabung dalam kumpulan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat kewangan. Keadaan pasaran berbeza mengikut komoditi, lokasi dan masa.
Rujukan
[1] Z. Mohamed et al. (2017). Analysis of asymmetric price transmission of selected vegetables in Peninsular Malaysia. Unknown Journal.
[2] H. Miftah et al. (2019). COMMERCIAL VEGETABLE SUPPLY CHAINS IN THE TRADITIONAL MARKET OF BOGOR CITY THAT GIVE TO FARMERS. JURNAL PERTANIAN. DOI: 10.30997/jp.v9i2.1478.
[3] Sulistriani et al. (2025). Value Chain Inequality and Its Impact on Salak Pondoh Farmer Share. INDONESIAN JOURNAL OF SMALL SCALE FARMING. DOI: 10.24843/ijoss.2026.v02.i01.p03.
[4] M. Yamin et al. (2023). Marketing System of vegetables from the village to the central market in Palembang City, South Sumatra Province. World Journal of Advanced Research and Reviews. DOI: 10.30574/wjarr.2023.19.1.1362.
[5] Jajat Sudrajat et al. (2021). Farmers’ Perception and Engagement with the Role of Middlemen: A Case Study of the Vegetable Farmers. Makara Human Behavior Studies in Asia. DOI: 10.7454/hubs.asia.1070220.
[6] Eva Hardian et al. (2024). KETERGANTUNGAN PETANI SAYURAN TERHADAP TENGKULAK SEBAGAI PATRON-KLIEN DALAM KEGIATAN PERTANIAN (STUDI KASUS DESA WAKULI KECAMATAN KAPONTORI KABUPATEN BUTON). Jurnal Ilmiah Penyuluhan dan Pengembangan Masyarakat. DOI: 10.56189/jippm.v4i1.4.
[7] Savelia Salsa Bila et al. (2022). A Bibliometric Analysis of Middlemen Research: A Closer Look at Agricultural Marketing. Business Review and Case Studies. DOI: 10.17358/brcs.3.3.249.
[8] O. Oguoma et al. (2011). Implications of middlemen in the supply chain of agricultural products. Journal of Agriculture and Social Research. DOI: 10.4314/jasr.v10i2.67575.
[9] A. Praswati (2018). Supply Chain of Vegetable Commodities in Boyolali, Central Java. Unknown Journal. DOI: 10.30595/jssh.v2i1.2069.
[10] Chandra S. Nuthalapati et al. (2020). Supermarket procurement and farmgate prices in India. World Development. DOI: 10.1016/j.worlddev.2020.105034.
[11] Polikarpus Payong (2022). Analisis Pemasaran Sayuran di Pasar Inpres Ruteng Kabupaten Manggarai. Forum Agribisnis. DOI: 10.29244/fagb.12.1.151-160.
[12] Prateek Kumar Tripathi et al. (2023). Designing Demand Driven Price Sensitive Supply Chain Model for Indian Farmers. Vision: The Journal of Business Perspective. DOI: 10.1177/09722629231178649.
