Periuk kera (Nepenthes) ialah tumbuhan karnivor yang memerangkap serangga dalam “periuk” berisi cecair pencerna. Malaysia, khususnya Borneo, merupakan antara pusat kepelbagaian periuk kera di dunia. Banyak spesies yang paling menakjubkan, termasuk Nepenthes rajah dengan periuk gergasi, hanya ditemui di tanah tinggi.
Artikel ini meneliti kepelbagaian, cara hidup dan ancaman terhadap periuk kera tanah tinggi di Malaysia.
Kepelbagaian Periuk Kera di Malaysia
Gunung Kinabalu. Kajian taksonomi merekodkan 13 spesies Nepenthes di Gunung Kinabalu, Sabah, termasuk taburan altitud setiap spesies [1]. Lima taksa baharu turut diterangkan, termasuk Nepenthes kinabaluensis [1].
Semenanjung Malaysia. Penemuan enam taksa antara 2019 dan 2022 menjadikan jumlah spesies Nepenthes di Semenanjung Malaysia sebanyak 18 [2]. Satu populasi dengan ciri luar biasa juga ditemui di hutan montane atas Banjaran Titiwangsa, yang mungkin merupakan taksa ke-19 [2].
Antara penemuan baharu ialah Nepenthes malayensis, ditemui di hutan montane di bahagian timur Semenanjung Malaysia [3]. Spesies ini dianggap sangat terancam kerana hanya beberapa individu ditemui dalam kawasan terhad, hampir semuanya tumbuh di atas batu besar berlitup humus di kawasan puncak [3].
Spesies Endemik Tanah Ultramafik
Kawasan Taman Kinabalu, yang merangkumi Gunung Kinabalu dan Gunung Tambuyukon, mempunyai singkapan tanah ultramafik dengan kimia tanah yang ekstrem [4]. Di sini terdapat periuk kera endemik seperti N. burbidgeae, N. edwardsiana, N. rajah dan N. villosa, yang hanya terdapat dalam kawasan dilindungi Taman Kinabalu [4].
Menariknya, kimia tanah ultramafik yang luar biasa tidak tercermin dalam kimia daun Nepenthes. Tumbuhan ini nampaknya bertindak sebagai “penyingkir” unsur surih yang berpotensi toksik [4].
Ulasan tentang periuk kera di Asia Tenggara menyatakan iklim merupakan penentu utama variasi ciri fungsi periuk, manakala tanah ultramafik dan batu kapur mewujudkan pelbagai niche yang dieksploitasi oleh spesies khusus [5]. Geologi dan geografi kompleks Kepulauan Melayu pula mendorong kepelbagaian spesies [5].
Strategi Makan yang Luar Biasa
Periuk kera biasanya memerangkap serangga, tetapi spesies tanah tinggi mempunyai strategi berbeza.
Kurang semut di tanah tinggi. Kajian di Borneo mendapati semut merupakan mangsa dominan bagi semua spesies tanah rendah yang dikaji, tetapi periuk kera montane memerangkap sedikit atau tiada semut [6]. Dua daripada tiga spesies montane yang dikaji telah berevolusi untuk menyasarkan sumber nutrisi alternatif, seperti najis tupai muncung [6].
Najis mamalia sebagai baja. Kajian isotop terhadap lapan spesies dan hibrid Nepenthes di Gunung Kinabalu, Gunung Tambuyukon dan Gunung Trus Madi mendapati pengayaan nitrogen-15 lebih dua kali ganda lebih tinggi pada spesies yang menyesuaikan diri untuk mengumpul najis mamalia [7]. Spesies ini terdapat secara eksklusif di altitud tinggi, di mana mangsa invertebrata kurang banyak [7]. Pengkaji mencadangkan strategi ini memaksimumkan pulangan nutrisi dalam persekitaran yang kekurangan mangsa [7].
Wangian dan cecair likat. Kajian terhadap N. rafflesiana di utara Borneo mendapati periuk atas memerangkap mangsa yang lebih banyak dan pelbagai berbanding periuk bawah [8]. Wangian pada bibir periuk menarik serangga, manakala cecair yang likat membantu menahan mangsa terbang [8].
Rumah kepada Hidupan Lain
Periuk kera bukan sahaja pemangsa. Ia juga menjadi habitat kepada komuniti organisma kecil yang dipanggil inkuilin. Kajian di Brunei mendapati kepelbagaian inkuilin dalam periuk jauh lebih tinggi berbanding takungan air kawalan, dan komposisinya khusus bagi setiap spesies Nepenthes [9]. Ini bermakna nasib komuniti inkuilin bergantung kepada tumbuhan perumahnya [9].
Kajian lain di hutan kerangas Brunei mendapati tujuh taksa Nepenthes mempunyai gabungan bentuk, isipadu dan ciri tarikan periuk yang khusus, dan memerangkap mangsa yang berbeza [10].
Mengapa Banyak Spesies Endemik?
Genus Nepenthes dicirikan oleh strategi pengambilan nutrien yang khusus, endemisme yang sempit dan taburan yang bertompok-tompok [5]. Habitat yang sesuai tersebar secara berselerak di seluruh Asia Tenggara, manakala biji Nepenthes tersebar secara pasif [5]. Gabungan faktor ini menyebabkan populasi terpisah dan berkembang menjadi spesies berbeza di gunung atau kawasan tanah tertentu [5].
Di Taman Kinabalu, ciri persekitaran fizikal dan kimia tanah menghasilkan rupa bentuk tumbuhan yang berbeza antara tapak, sekali gus mewujudkan pelbagai niche yang didiami oleh spesies Nepenthes yang berlainan [4]. Inilah sebabnya satu gunung boleh menempatkan beberapa spesies periuk kera yang tidak ditemui di tempat lain.
Ancaman
Populasi N. burbidgeae, N. edwardsiana, N. rajah dan N. villosa adalah kecil, terutamanya N. burbidgeae [4]. Spesies ini berkemungkinan terdedah kepada kesan kemarau dan kebakaran akibat perubahan iklim [4]. Kebanyakan spesies Nepenthes juga terancam oleh aktiviti manusia [9].
Bagi N. malayensis, bilangan individu yang sangat sedikit dalam kawasan terhad menjadikannya sangat terancam [3].
Panduan Praktikal
Jangan memetik atau mengambil periuk kera liar, terutamanya di taman negara dan hutan simpan.
Beli anak pokok periuk kera daripada nurseri berlesen yang membiakkannya secara sah.
Ikut laluan yang ditetapkan semasa mendaki gunung untuk mengelakkan kerosakan habitat.
Sokong usaha pemuliharaan dan ekopelancongan yang bertanggungjawab.
Rujuk Jabatan Perhutanan, Taman-Taman Sabah atau PERHILITAN tentang peraturan berkaitan tumbuhan liar.
Kesimpulan
Periuk kera tanah tinggi di Malaysia sangat pelbagai, dengan 13 spesies direkodkan di Gunung Kinabalu dan 18 di Semenanjung Malaysia. Spesies montane telah berevolusi dengan strategi unik, termasuk mengumpul najis mamalia apabila serangga kurang. Namun, banyak spesies endemik mempunyai populasi kecil dan terdedah kepada perubahan iklim serta gangguan manusia. Pemuliharaan habitat tanah tinggi menjadi kunci kelangsungan tumbuhan ajaib ini.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Pengutipan tumbuhan liar di kawasan dilindungi adalah dilarang dan tertakluk kepada undang-undang berkaitan.
Rujukan
[1] J. Adam et al. (1996). Pitcher Plants of Mt, Kinabalu in Sabah. The Sarawak Museum Journal. DOI: 10.61507/smj22-1996-uuh5-10.
[2] A. Tamizi et al. (2023). Insights into The Diversity of Nepenthes L. (Nepenthaceae) Across Peninsular Malaysia, Including The First Sighting of an Undescribed Taxon with Flared Peristomes and Quadruple-Row Ventral Wings. Journal of Sustainable Natural Resources. DOI: 10.30880/jsunr.2023.04.01.002.
[3] A. Tamizi et al. (2020). Nepenthes malayensis (Nepenthaceae), a new species of carnivorous pitcher plant from Peninsular Malaysia. Kew Bulletin. DOI: 10.1007/s12225-020-09918-z.
[4] A. van der Ent et al. (2015). Habitat differentiation of obligate ultramafic Nepenthes endemic to Mount Kinabalu and Mount Tambuyukon (Sabah, Malaysia). Plant Ecology. DOI: 10.1007/s11258-015-0468-6.
[5] Charles Clarke et al. (2016). Climate, soils and vicariance – their roles in shaping the diversity and distribution of Nepenthes in Southeast Asia. Plant and Soil. DOI: 10.1007/s11104-015-2696-x.
[6] L. Chin et al. (2014). Interspecific variation in prey capture behavior by co-occurring Nepenthes pitcher plants. Plant Signaling & Behavior. DOI: 10.4161/psb.27930.
[7] A. Cross et al. (2022). Capture of mammal excreta by Nepenthes is an effective heterotrophic nutrition strategy. Annals of botany. DOI: 10.1093/aob/mcac134.
[8] B. Di-Giusto et al. (2008). Contribution of pitcher fragrance and fluid viscosity to high prey diversity in a Nepenthes carnivorous plant from borneo. Journal of Biosciences. DOI: 10.1007/s12038-008-0028-5.
[9] L. Gaume et al. (2018). The biotic and abiotic drivers of ‘living’ diversity in the deadly traps of Nepenthes pitcher plants. Biodiversity and Conservation. DOI: 10.1007/s10531-018-1658-z.
[10] L. Gaume et al. (2016). Different pitcher shapes and trapping syndromes explain resource partitioning in Nepenthes species. Ecology and Evolution. DOI: 10.1002/ece3.1920.
