Di banyak taman perumahan di Malaysia, kebun komuniti semakin popular. Penduduk berkongsi tanah kosong untuk menanam sayur, berkongsi hasil dan bergotong-royong. Selain hasil tanaman, kebun komuniti juga dikatakan dapat merapatkan hubungan sesama jiran dan menggalakkan gaya hidup sihat.
Artikel ini meneliti bukti kajian tentang manfaat kebun komuniti dari segi sosial, aktiviti fizikal, pemakanan dan tekanan.
Kebun Komuniti di Malaysia
Kajian terhadap 131 pekebun bandar di 22 kebun komuniti di Subang Jaya, Selangor, mendapati kebanyakan kebun mengamalkan penanaman di atas tanah [1]. Majoriti responden (83.2%) terdiri daripada golongan berpendapatan isi rumah bulanan rendah [1]. Manfaat sosial dan kesihatan merupakan faktor pendorong tertinggi bagi pekebun bandar ini [1].
Satu ulasan menyatakan Jabatan Pertanian dan MARDI menyokong pekebun bandar dengan sumber dan bantuan [2]. Pertanian bandar memberikan manfaat seperti akses makanan yang lebih baik, penjanaan pendapatan, interaksi sosial dan pemerkasaan komuniti [2].
Manfaat Sosial: Bukti Meta-Analisis
Meta-analisis tujuh kajian dengan 22 saiz kesan mendapati intervensi berkebun atau hortikultur mempunyai kesan positif dan sederhana terhadap kesejahteraan psikososial, seperti kesepaduan sosial, rangkaian, sokongan sosial dan kepercayaan [3]. Saiz kesan lebih besar dalam kajian yang melibatkan kebun komuniti berbanding intervensi hortikultur [3].
Menariknya, kesan lebih besar dalam budaya individualistik berbanding kolektivistik [3]. Ini mungkin bermakna dalam masyarakat yang sudah rapat seperti di kampung, kesan tambahan kebun komuniti mungkin lebih kecil. Namun, pengkaji juga mengesan bias penerbitan dan heterogeniti [3].
Ulasan sistematik lain terhadap lapan kajian kuantitatif mendapati pekebun komuniti mempunyai hasil kesihatan yang jauh lebih baik berbanding jiran yang tidak berkebun dari segi kepuasan hidup, kegembiraan, kesihatan umum, kesihatan mental dan kesepaduan sosial [4]. Pengkaji menyifatkan kebun komuniti sebagai cara mampu milik dan cekap untuk mempromosikan kesihatan fizikal dan mental [4].
Bukti Kuat: Ujian Rawak Terkawal CAPS
Salah satu kajian paling kukuh ialah ujian rawak terkawal CAPS di Denver dan Aurora, Amerika Syarikat [5]. Seramai 291 orang dewasa yang tidak berkebun dalam dua tahun sebelumnya dibahagikan secara rawak sama ada menerima petak kebun komuniti atau kekal dalam senarai menunggu [5].
Dapatan utama [5]:
| Hasil | Dapatan |
|---|---|
| Pengambilan serat | Meningkat secara signifikan, kira-kira 1.41 g sehari lebih tinggi |
| Aktiviti fizikal sederhana hingga berat | Meningkat secara signifikan, kira-kira 5.80 minit sehari lebih tinggi |
| Tekanan dan kebimbangan | Penurunan lebih besar dalam kumpulan berkebun |
| Buah dan sayur, BMI, lilitan pinggang | Tiada perbezaan signifikan |
Satu peserta dalam kumpulan intervensi mengalami kejadian alahan di kebun [5]. Pengkaji menyimpulkan kebun komuniti boleh menjadi penyelesaian berasaskan alam semula jadi yang boleh diakses oleh populasi pelbagai, termasuk pekebun baharu [5].
Reka bentuk kajian ini bertujuan menilai sama ada berkebun meningkatkan pengambilan buah dan sayur, aktiviti fizikal, sokongan sosial dan kesihatan mental dalam populasi pelbagai etnik dan pendapatan [6].
Siapa Peserta Kajian Ini?
Peserta ujian CAPS mempunyai purata umur 41.5 tahun, dengan 82% wanita dan 34% berketurunan Hispanik [5]. Pengukuran dibuat pada musim bunga sebelum berkebun, musim luruh dan musim sejuk selepas intervensi, menggunakan ingatan diet, accelerometer selama tujuh hari, tinjauan dan ukuran badan [5]. Ulasan sistematik Lampert dan rakan-rakan pula menyatakan manfaat kebun komuniti dikaitkan dengan penggunanya tanpa mengira umur [4].
Hasil Bercampur
Walaupun ada manfaat jelas, ujian CAPS tidak menemui kesan signifikan terhadap gabungan pengambilan buah dan sayur, Indeks Pemakanan Sihat, masa duduk, BMI dan lilitan pinggang [5]. Ini menunjukkan berkebun bukan penyelesaian ajaib untuk semua aspek kesihatan, tetapi boleh menyumbang kepada perubahan kecil yang bermakna.
Manfaat untuk Kanak-Kanak dan Belia
Ulasan pantas 48 kajian mendapati inisiatif berkebun di sekolah, taska atau komuniti secara amnya membawa kepada tingkah laku pemakanan yang positif, peningkatan aktiviti fizikal, pengurangan masa duduk dan faktor psikososial yang lebih baik termasuk kesepaduan sosial [7]. Namun, kesan terhadap berat badan tidak konklusif [7].
Cabaran Kebun Komuniti
Ulasan di Malaysia menekankan kepentingan penyertaan aktif, perkongsian pengetahuan dan pembangunan kemahiran untuk memperkasakan komuniti pertanian bandar [2]. Sokongan daripada pembuat dasar, perancang bandar dan pengamal juga diperlukan [2].
Panduan Praktikal
Bentuk jawatankuasa kecil untuk mengurus jadual, giliran menyiram dan perkongsian hasil.
Dapatkan kebenaran pihak berkuasa tempatan sebelum menggunakan tanah kosong.
Pilih tanaman yang mudah, seperti kangkung, bayam dan cili.
Adakan aktiviti bersama, seperti gotong-royong dan hari tuai.
Libatkan kanak-kanak dan warga emas untuk manfaat antara generasi.
Kenal pasti risiko alahan dan sediakan peti pertolongan cemas.
Jika racun perosak digunakan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang program pertanian bandar.
Kesimpulan
Kebun komuniti membawa manfaat sosial yang jelas, termasuk kesepaduan sosial dan sokongan komuniti. Ujian rawak terkawal CAPS menunjukkan berkebun meningkatkan pengambilan serat dan aktiviti fizikal serta mengurangkan tekanan, walaupun tiada kesan terhadap berat badan. Di Malaysia, kebun komuniti di Subang Jaya didorong oleh manfaat sosial dan kesihatan. Dengan sokongan yang betul, kebun komuniti boleh menjadi aset berharga kepada kejiranan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Penggunaan tanah awam untuk kebun komuniti tertakluk kepada kelulusan pihak berkuasa tempatan.
Rujukan
[1] N. Othman et al. (2018). Urban farming activity towards sustainable wellbeing of urban dwellers. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/117/1/012007.
[2] Nafisah Awang et al. (2024). Fostering Empowerment of Urban Community Gardening Through Urban Agriculture Initiatives in Malaysia. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences. DOI: 10.6007/ijarbss/v14-i1/20487.
[3] G. Spano et al. (2020). Are Community Gardening and Horticultural Interventions Beneficial for Psychosocial Well-Being? A Meta-Analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health. DOI: 10.3390/ijerph17103584.
[4] Tarsila Lampert et al. (2021). Evidence on the contribution of community gardens to promote physical and mental health and well-being of non-institutionalized individuals: A systematic review. PLoS ONE. DOI: 10.1371/journal.pone.0255621.
[5] J. Litt et al. (2023). Effects of a community gardening intervention on diet, physical activity, and anthropometry outcomes in the USA (CAPS): an observer-blind, randomised controlled trial. The Lancet. Planetary health. DOI: 10.1016/s2542-5196(22)00303-5.
[6] J. Litt et al. (2018). Rationale and design for the community activation for prevention study (CAPs): A randomized controlled trial of community gardening. Contemporary clinical trials. DOI: 10.1016/j.cct.2018.03.005.
[7] Christina Gillies et al. (2025). Gardening initiatives as an approach to cancer prevention for children and youth. Public health. DOI: 10.1016/j.puhe.2025.03.015.
