Makanan ternakan yang kelihatan elok mungkin mengandungi racun yang tidak dapat dilihat dengan mata kasar. Kulat seperti Aspergillus dan Fusarium boleh tumbuh pada jagung, kacang dan bijirin, terutamanya dalam keadaan panas dan lembap seperti di Malaysia. Kulat ini menghasilkan mikotoksin, termasuk aflatoksin, yang boleh menjejaskan kesihatan dan produktiviti ternakan.
Artikel ini meneliti kajian tentang pencemaran mikotoksin dalam makanan ternakan, termasuk kajian di Malaysia.
Apa Itu Mikotoksin?
Mikotoksin ialah bahan toksik yang dihasilkan oleh kulat. Antara yang paling biasa ialah aflatoksin B1, okratoksin A, fumonisin, zearalenon dan deoksinivalenol [1].
Jagung, bahan utama dalam industri ternakan, merupakan antara tanaman yang paling mudah dijangkiti kulat dan aflatoksin [2]. Ternakan yang memakan makanan tercemar aflatoksin menunjukkan penolakan makanan, kadar pertumbuhan menurun, pengeluaran susu berkurang dan kecekapan makanan merosot [2]. Bagi ayam, keracunan aflatoksin menyebabkan penurunan berat badan, kecekapan makanan yang lemah serta pengurangan pengeluaran dan berat telur [2].
Mikotoksin juga boleh berpindah ke dalam daging dan telur ayam yang memakan makanan tercemar [3].
Kajian di Malaysia
Rantaian bekalan makanan ayam. Kajian terhadap 51 sampel dari pelbagai titik rantaian bekalan makanan ayam berasaskan jagung di syarikat makanan bersepadu mendapati genus kulat utama ialah Aspergillus, Fusarium dan Penicillium [2]. Aflatoksin B1 dikesan dalam 8.3% sampel jagung dan 7.4% sampel makanan ayam [2].
Pelbagai mikotoksin. Kajian lanjut menggunakan LC-MS/MS terhadap sampel yang sama mendapati 100% sampel tercemar dengan lebih daripada satu mikotoksin [4]. Fumonisin B1 dan B2 merupakan mikotoksin utama di semua titik persampelan [4]. Namun, tahap yang dikesan berada di bawah had peraturan antarabangsa, menunjukkan risiko pendedahan yang rendah [4]. Pencemaran juga berkurangan apabila rantaian bekalan bergerak ke hadapan [4].
Makanan ayam di Kelantan. Kajian terhadap 132 sampel makanan ayam dari Kelantan dan 144 dari Katsina, Nigeria, mendapati beban kulat lebih tinggi daripada julat yang boleh diterima ICMSF [5]. Pengkaji menyatakan gabungan kelembapan tinggi, suhu panas dan kemudahan penyimpanan yang lemah di kalangan penjual makanan ayam menyediakan keadaan sesuai untuk pertumbuhan kulat penghasil aflatoksin [5]. Daripada 16 kulat Aspergillus seksyen Flavi yang diasingkan, hanya tiga menghasilkan aflatoksin [5].
Gambaran Global
Tinjauan sepuluh tahun terhadap 74,821 sampel makanan ternakan dari 100 negara mendapati 88% sampel tercemar dengan sekurang-kurangnya satu mikotoksin [1]. Sebanyak 20.9% sampel dari Asia Tenggara melebihi had maksimum aflatoksin B1 Kesatuan Eropah (20 µg/kg), berbanding 41.1% di Asia Selatan [1]. Iklim merupakan penentu utama corak ini [1].
Kajian di negara lain menunjukkan tahap pencemaran yang berbeza:
| Lokasi | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| China (23,003 sampel, 2021–2024) | 3.5% makanan lengkap melebihi standard aflatoksin B1 China | [6] |
| Nineveh, Iraq | 38.33% sampel melebihi had aflatoksin B1 Suruhanjaya Eropah | [7] |
| Duhok, Iraq | 33.33% sampel tercemar aflatoksin | [3] |
| Kawasan penggunaan tinggi (kajian ladang) | 92.5% sampel positif aflatoksin | [8] |
Ulasan di Afrika Sub-Sahara pula melaporkan aflatoksin sering melebihi had Kesatuan Eropah, dan kehadiran serentak aflatoksin dan fumonisin biasa berlaku [9].
Faktor yang Mempengaruhi Pencemaran
Kajian bahan makanan ayam mendapati hubungan signifikan antara aflatoksin, okratoksin A dan kandungan lembapan [10]. Namun, kajian lain tidak menemui korelasi signifikan antara kelembapan dan pencemaran aflatoksin [8]. Tinjauan global pula mendapati variasi tahunan mikotoksin dalam jagung boleh dijelaskan oleh hujan atau suhu semasa tempoh sensitif perkembangan bijian [1].
Pencemaran Berganda
Sebanyak 64% sampel dalam tinjauan global tercemar dengan dua atau lebih mikotoksin [1]. Di China, kadar pencemaran bersama aflatoksin B1, deoksinivalenol dan zearalenon dalam lebih 70% bahan mentah adalah antara 60% hingga 100% [6]. Kehadiran berganda ini mungkin meningkatkan kesan toksik kepada ternakan.
Panduan Praktikal
Beli bahan makanan daripada pembekal yang dipercayai dengan rekod kawalan kualiti.
Simpan makanan di tempat kering, sejuk dan berventilasi baik, di atas palet dan jauh dari dinding.
Elakkan menyimpan makanan terlalu lama; gunakan stok lama terlebih dahulu.
Periksa makanan untuk tanda kulat, bau hapak atau gumpalan.
Buang makanan yang berkulat; jangan berikan kepada ternakan.
Keringkan jagung dan bijirin dengan sempurna sebelum disimpan.
Jika racun perosak digunakan untuk mengawal serangga simpanan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Rekodkan tarikh penerimaan dan nombor kelompok setiap bekalan makanan untuk memudahkan pengesanan jika berlaku masalah.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang pengendalian lepas tuai bijirin, serta Jabatan Perkhidmatan Veterinar jika ternakan menunjukkan tanda keracunan, dan Jabatan Perikanan bagi makanan ikan.
Kesimpulan
Mikotoksin merupakan ancaman tersembunyi dalam makanan ternakan, terutamanya dalam iklim panas dan lembap seperti Malaysia. Kajian di Malaysia mendapati aflatoksin B1 dalam kira-kira 7% hingga 8% sampel jagung dan makanan ayam, serta pencemaran fumonisin dalam semua sampel, walaupun pada tahap di bawah had antarabangsa. Beban kulat dalam makanan ayam di Kelantan juga melebihi julat yang boleh diterima. Penyimpanan yang betul dan pemantauan berterusan adalah penting untuk melindungi ternakan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Sebarang tanda keracunan pada ternakan perlu dirujuk segera kepada pegawai veterinar.
Rujukan
[1] C. Gruber-Dorninger et al. (2019). Global Mycotoxin Occurrence in Feed: A Ten-Year Survey. Toxins. DOI: 10.3390/toxins11070375.
[2] Norafidah Nasaruddin et al. (2020). Prevalence of mycotoxigenic fungi and assessment of aflatoxin contamination: a multiple case study along the integrated corn-based poultry feed supply chain in Malaysia. Journal of the science of food and agriculture. DOI: 10.1002/jsfa.10795.
[3] D. Saadi et al. (2026). Incidence of Aflatoxins and Aflatoxigenic Fungi in Poultry Feed Using Elisa Technique in Duhok Province. Scientia Africana. DOI: 10.4314/sa.v25i1.18.
[4] Norafidah Nasaruddin et al. (2022). Assessment of multi-mycotoxin contamination throughout the supply chain of maize-based poultry feed from selected regions of Malaysia by LC-MS/MS. Food Additives & Contaminants: Part A. DOI: 10.1080/19440049.2022.2036821.
[5] Bahauddeen Dandashire Salisu et al. (2024). Bioburden, phenotypic and spectroscopic characterisation of toxigenic and atoxigenic Aspergillus section Flavi from poultry feeds in Kelantan, Malaysia and Katsina, Nigeria. Malaysian Journal of Microbiology. DOI: 10.21161/mjm.220010.
[6] Meng Liu et al. (2025). Contamination of aflatoxin B1, deoxynivalenol and zearalenone in feeds in China from 2021 to 2024. Journal of Animal Science and Biotechnology. DOI: 10.1186/s40104-025-01213-w.
[7] Hiba Alnaemi et al. (2023). Investigation of Aflatoxin B1, Ochratoxin A, and Fumonisin B1 in Poultry Feeds in ?Nineveh Province. The Iraqi Journal of Veterinary Medicine. DOI: 10.30539/ijvm.v47i2.1532.
[8] Muhammad Naveed et al. (2022). Quantitative Estimation of Aflatoxin Level in Poultry Feed in Selected Poultry Farms. BioMed Research International. DOI: 10.1155/2022/5397561.
[9] Phillis E Ochieng et al. (2021). Mycotoxins in Poultry Feed and Feed Ingredients from Sub-Saharan Africa and Their Impact on the Production of Broiler and Layer Chickens: A Review. Toxins. DOI: 10.3390/toxins13090633.
[10] M. Rahim et al. (2024). Assessment of total aflatoxin and ochratoxin A in poultry feed ingredients by thin-layer chromatography and enzyme-linked immunosorbent assay. Journal of Advanced Veterinary and Animal Research. DOI: 10.5455/javar.2024.k754.
