Pertanian kontrak sering dipromosikan sebagai jalan untuk petani kecil mendapat pasaran yang terjamin. Petani bersetuju menghasilkan tanaman atau ternakan untuk sebuah syarikat, dan syarikat itu pula bersetuju membeli hasil serta kadangkala membekalkan input, latihan atau kredit. Kedengaran seperti situasi menang-menang. Tetapi apakah kata kajian? Artikel ini merumuskan bukti saintifik daripada pelbagai negara membangun.
Apakah Pertanian Kontrak?
Pertanian kontrak ialah susunan jualan antara petani dengan syarikat yang dipersetujui sebelum pengeluaran bermula, yang menyediakan sumber atau perkhidmatan kepada petani [1]. Pakej perkhidmatan berbeza-beza mengikut lokasi, dan boleh merangkumi pengangkutan, pensijilan, bekalan input dan kredit [1].
Penyokong melihatnya sebagai cara meningkatkan pendapatan petani kecil dengan menyampaikan teknologi dan maklumat pasaran [2]. Pengkritik pula melihatnya sebagai strategi syarikat agro-perniagaan untuk memindahkan risiko pengeluaran kepada petani, memanfaatkan hubungan tawar-menawar yang tidak seimbang [2].
Bukti daripada Ulasan Sistematik
Satu ulasan sistematik Campbell meneliti 75 laporan, dengan 22 kajian (meliputi 26 intervensi pertanian kontrak di 13 negara membangun) digunakan dalam meta-analisis [1]. Dapatannya:
Pertanian kontrak mungkin meningkatkan pendapatan petani dengan purata kesan dalam julat 23 hingga 54 peratus [1].
Namun, anggaran ini mungkin berat sebelah ke atas kerana bias “survivor” (tiada data tentang petani yang keluar daripada skim, dan tiada kajian tentang skim yang runtuh pada tahun awal) serta bias penerbitan (dapatan tidak signifikan kurang dilaporkan) [1].
Petani yang lebih miskin biasanya tidak menyertai skim kontrak. Dalam 61% kes, petani kontrak mempunyai tanah atau aset yang lebih besar secara signifikan berbanding purata petani di kawasan itu [1].
Pengkaji menyimpulkan pertanian kontrak lebih sesuai untuk segmen petani yang agak berada [1].
Bukti Bercampur dari Pelbagai Negara
Satu kajian yang menggunakan data tinjauan perwakilan nasional dari enam negara mendapati petani kontrak memperoleh pendapatan lebih tinggi berbanding petani tanpa kontrak hanya di sesetengah negara [3]. Pengkaji menyatakan dapatan ini mencabar tanggapan bahawa pertanian kontrak sentiasa meningkatkan kebajikan [3].
| Negara / tanaman | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| Madagascar | Pendapatan naik 10–16%, turun naik pendapatan berkurang 15% | [4] |
| China (epal, daun bawang) | Petani kontrak memperoleh lebih banyak secara signifikan | [2] |
| China (lembu pedaging) | Kontrak meningkatkan pendapatan dan kecekapan teknikal | [5] |
| Kenya (ayam) | Pendapatan isi rumah naik 74% | [6] |
| India (bawang, bendi, delima) | Pulangan lebih tinggi dan perkongsian risiko | [7] |
| Pakistan | Kentang: pendapatan lebih tinggi; jagung: tiada kaitan | [8] |
| Vietnam | Kesan terhadap pendapatan tidak signifikan | [9] |
| Kenya (avokado) | Penyertaan tidak memadai untuk meningkatkan pendapatan | [10] |
| Ethiopia (sayur) | Pendapatan peserta lebih rendah sebanyak 3.8% | [11] |
| Benin (padi) | Kesan negatif signifikan terhadap pendapatan | [12] |
Jadual ini menunjukkan dengan jelas bahawa keputusan pertanian kontrak sangat bergantung kepada konteks.
Mengapa Hasilnya Berbeza?
Jenis kontrak
Kajian sawit di Ghana membezakan antara kontrak pemasaran ringkas dengan kontrak penyediaan sumber yang lebih menyeluruh [13]. Kontrak penyediaan sumber, di mana pembeli turut menyediakan input dan perkhidmatan teknikal secara kredit, meningkatkan penggunaan input dan hasil, manakala kontrak pemasaran ringkas tidak memberi kesan signifikan terhadap penggunaan input, produktiviti dan skala pengeluaran [13]. Kajian susulan mendapati petani dengan kedua-dua jenis kontrak mempunyai pendapatan isi rumah lebih tinggi, tetapi melalui sumber pendapatan yang berbeza [14].
Jenis tanaman
Di Pakistan, kentang kontrak ialah varieti khas yang tidak dijual di pasaran, manakala jagung ialah tanaman ruji yang mudah didapati di pasaran [8]. Kontrak kentang dikaitkan dengan pendapatan lebih tinggi, tetapi kontrak jagung tidak [8].
Kontrak bertulis atau tidak
Kajian ayam di Kenya mendapati kontrak bertulis paling berkesan dalam mengurangkan kemiskinan, manakala kontrak tidak bertulis memberi kesan paling kecil [6].
Jangka pendek berbanding jangka panjang
Kajian di Vietnam menjelaskan bahawa dalam jangka pendek, kesan tidak signifikan disebabkan harga yang serupa atau lebih rendah berbanding pasaran terbuka, kos pengeluaran yang meningkat, produktiviti menurun dan pelaksanaan kontrak yang lemah [9]. Namun, pertanian kontrak mungkin memberi kesan positif dalam jangka sederhana dan panjang [9].
Manfaat Selain Pendapatan
Walaupun pendapatan tidak selalu meningkat, sesetengah kajian melaporkan manfaat lain. Di Madagascar, penyertaan dikaitkan dengan musim kekurangan makanan yang lebih singkat (dua bulan) dan peningkatan 31% kebarangkalian menerima pinjaman formal [4]. Di Senegal, kontrak pemasaran dalam rantaian padi tidak memberi kesan terhadap pendapatan tetapi mengurangkan ketidakjaminan makanan dengan mengurangkan kesan turun naik harga bermusim [15]. Di Ethiopia pula, walaupun pendapatan lebih rendah, sesetengah peserta mahu meneruskan kontrak untuk akses kepada input, kredit, nasihat teknikal dan mengurangkan risiko pemasaran [11].
Panduan Praktikal
Sebelum menandatangani kontrak pertanian:
1. Baca dan fahami syarat. Ketahui harga, piawaian kualiti, jadual penghantaran dan penalti.
2. Utamakan kontrak bertulis. Kontrak bertulis dikaitkan dengan kesan lebih baik dalam satu kajian [6].
3. Bandingkan dengan harga pasaran terbuka. Jika harga kontrak sama atau lebih rendah, manfaatnya mungkin terhad [9].
4. Nilai apa yang dibekalkan. Kontrak yang menyediakan input dan khidmat teknikal mungkin memberi manfaat berbeza berbanding kontrak pemasaran sahaja [13].
5. Kira kos sebenar. Termasuk kos input yang dibekalkan secara kredit dan faedah tersirat [15].
6. Patuhi amalan pertanian baik. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI, dan rujuk peguam jika perlu sebelum menandatangani kontrak.
Kesimpulan
Bukti saintifik tentang pertanian kontrak adalah bercampur. Ulasan sistematik melaporkan purata kenaikan pendapatan 23–54%, tetapi angka ini berkemungkinan terlebih anggar. Kajian berskala nasional mendapati manfaat hanya di sesetengah negara, dan beberapa kajian mendapati tiada kesan atau kesan negatif. Jenis kontrak, jenis tanaman, harga dan pelaksanaan kontrak sangat menentukan sama ada petani benar-benar untung. Perlu diingat bahawa kajian yang dirujuk di sini dijalankan di luar Malaysia.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat undang-undang, perniagaan atau kewangan. Dapatkan nasihat profesional sebelum menandatangani sebarang kontrak.
Rujukan
[1] G. Ton et al. (2017). The Effectiveness of Contract Farming for Raising Income of Smallholder Farmers in Low- and Middle-Income Countries: a Systematic Review. Campbell Systematic Reviews. DOI: 10.4073/csr.2017.13.
[2] S. Miyata et al. (2009). Impact of Contract Farming on Income: Linking Small Farmers, Packers, and Supermarkets in China. World Development. DOI: 10.1016/j.worlddev.2008.08.025.
[3] Eva-Marie Meemken et al. (2019). Smallholder farmers and contract farming in developing countries. Proceedings of the National Academy of Sciences. DOI: 10.1073/pnas.1909501116.
[4] Marc F. Bellemare (2012). As You Sow, So Shall You Reap: The Welfare Impacts of Contract Farming. World Development. DOI: 10.1016/j.worlddev.2011.12.008.
[5] Y. Liang et al. (2023). Can contract farming improve farmers’ technical efficiency and income? Evidence from beef cattle farmers in China. Unknown Journal. DOI: 10.3389/fsufs.2023.1179423.
[6] Emmanuel Kiprop et al. (2025). The impact of contract farming on household income and poverty alleviation: Insights from smallholder poultry farmers in arid and semi-arid regions of Kenya. Agricultural Economics (Zem?d?lská ekonomika). DOI: 10.17221/450/2024-agricecon.
[7] Anjani Kumar et al. (2023). Determinants and impacts of contract farming: evidence from cultivation of onion, okra and pomegranate in Maharashtra, India. Journal of Agribusiness in Developing and Emerging Economies. DOI: 10.1108/jadee-05-2022-0094.
[8] Muhammad Fawad Khan et al. (2019). Impact of contract farming on land productivity and income of maize and potato growers in Pakistan. Food Policy. DOI: 10.1016/j.foodpol.2019.04.004.
[9] Viet-Ngu Hoang (2021). Impact of Contract Farming on Farmers’ Income in the Food Value Chain: A Theoretical Analysis and Empirical Study in Vietnam. Agriculture. DOI: 10.3390/agriculture11080797.
[10] M. Mwambi et al. (2016). Does contract farming improve smallholder income? The case of avocado farmers in Kenya. Unknown Journal. DOI: 10.1108/jadee-05-2013-0019.
[11] Abdisa Abe Neme et al. (2024). The impact of contract farming on income of smallholder vegetables farmers in the central rift valley of Ethiopia. Discover Agriculture. DOI: 10.1007/s44279-024-00024-3.
[12] Odountan Ambaliou Olounlade et al. (2020). Impact of Participation in Contract Farming on Smallholder Farmers’ Income and Food Security in Rural Benin: PSM and LATE Parameter Combined. Sustainability. DOI: 10.3390/su12030901.
[13] Anette Ruml et al. (2020). Effects of marketing contracts and resource-providing contracts in the African small farm sector: Insights from oil palm production in Ghana. World Development. DOI: 10.1016/j.worlddev.2020.105110.
[14] Anette Ruml et al. (2021). Contract farming, contract design and smallholder livelihoods*. Australian Journal of Agricultural and Resource Economics. DOI: 10.1111/1467-8489.12462.
[15] G. Soullier et al. (2018). Impacts of contract farming in domestic grain chains on farmer income and food insecurity. Contrasted evidence from Senegal. Food Policy. DOI: 10.1016/j.foodpol.2018.07.004.
